رقابت بیست و پنجمین دوره جایزه معمار همچون دورههای گذشته در دو مرحله انجام شد. در مرحله نخست، که به صورت حذفی در روزهای ۳ و ۴ شهریورماه برگزار شد، از میان ۲۳۹ پروژه که مدارک آنها در چهار گروه مسکونی آپارتمانی، مسکونی تکواحدی، ساختمانهای عمومی و بازسازی از طرف شرکتکنندگان ارائه شده بود، ۴۶ پروژه به مرحله نیمهنهایی راه یافتند.
مرحله دوم داوری در روزهای ۵ و ۶ مهرماه انجام پذیرفت. در این مرحله ۳۱ پروژه به مرحله پایانی راه یافتند که از میان آنها ۱۲ پروژه به عنوان برندگان برگزیده شدند و یک پروژه نیز شایسته تقدیر شناخته شد.
۲۳۹شرکتکننده
۴۶نیمهنهایی
۳۱فینالیست
۱۲برنده
· · ·
برنامه و روش داوری
پروژهها به چهار گروه مسکونی آپارتمانی، مسکونی تکواحدی، عمومی و بازسازی تقسیمبندی، و مراحل زیر برای پروژههای هر یک از این چهار گروه طی میشوند:
مرحله ۱ — حذفی: تمام کارهای همگروه یکجا و با هم در معرض مشاهده داوران قرار میگیرند تا پس از بررسی، کارهایی که داوران حاضر مردود اعلام میکنند، کنار گذاشته شوند. حتی اگر یک داور به باقی ماندن یک کار نظر بدهد آن کار کنار گذاشته نخواهد شد. هر داور، یک صفحه برچسبهای رنگی با رنگ خاص خود خواهد داشت که در این مرحله هر برچسب نمایانگر رأی منفی او به یک طرح است. طرحهای باقیمانده به مرحله نیمهنهایی راه مییابند.
مرحله ۲ — انتخاب فینالیستها: از میان طرحهای مرحله نیمهنهایی، هر داور طرحهای برتر مورد نظر خود را، بدون رتبهبندی و با برچسب خاص خود، که این بار نشاندهنده رأی مثبت اوست، انتخاب میکند. طرحهایی که هیچیک از داوران به عنوان طرح برتر انتخاب نکردهاند کنار گذاشته میشوند. طرحهای منتخب طرحهای فینالیست محسوب میشوند.
مرحله ۳ — رتبهبندی: هر یک از داوران به طور جداگانه رتبههای اول تا سوم خود را از میان فینالیستها انتخاب میکنند. ۳ امتیاز به نفر اول، ۲ امتیاز به نفر دوم و ۱ امتیاز به نفر سوم اختصاص مییابد. جمع امتیازات همه داوران رتبههای اول تا سوم را مشخص میکند.
مرحله ۴ — تقدیر ویژه: هر یک از داوران میتوانند از میان فینالیستها برخی را شایسته تقدیر ویژه اعلام کنند و در بیانیهای کوتاه دلایل خود را بنویسند. در صورت توافق دیگران این عنوان قطعیت مییابد.
· · ·
اعضای هیئت داوران
آمنه بختیار
احسان حسینی
افشین فرزین
نسرین سراجی
هان تومرتکین (ترکیه)
تومرتکین جایگزین آقای تائو ژو شد که چند روز پیش از شروع داوری، مشخص شد که ویزای او به موقع صادر نمیشود.
معمار اهل ترکیه، علاوه بر استانبول، از سال ۲۰۱۴ یک دفتر معماری هم در استراسبورگ دارد. پروژههای او عمدتاً در ترکیه اجرا شدهاند، اما در هلند، ژاپن، انگلستان، فرانسه، چین، مغولستان و کنیا هم پروژههایی داشته است. او دانشآموخته دانشگاه فنی استانبول در رشته معماری است. علاوه بر کار حرفهای، از سال ۱۹۹۲ در چند دانشگاه از جمله دانشکده تحصیلات تکمیلی طراحی دانشگاه هاروارد، مدرسه پلیتکنیک فدرال لوزان و مدرسه تخصصی معماری پاریس تدریس کرده. تومرتکین یکی از اعضای مؤسس برنامه تحصیلات تکمیلی معماری در دانشگاه بیلگی استانبول است. کارهای او در نشریات بینالمللی معماری چاپ شدهاند و در سال ۲۰۰۶ هم انتشارات دانشگاه هاروارد یک تکنگاری از کارهایش منتشر کرد. کارهای او برنده چند جایزه معماری شدهاند. در سال ۲۰۰۴ جایزه معماری آقاخان به پروژه او، خانه B2، اهدا شد؛ در سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۷ عضو هیئت داوران این جایزه بود و در سالهای ۱۳۹۴ و ۱۴۰۲ نیز عضو هیئت داوران جایزه معمار بوده است. او نخستین معمار اهل ترکیه است که کارهایش در دوسالانه معماری ونیز در سال ۲۰۲۱ نمایش داده شده است.
رتبه اول — خانه همسنگ، اصفهان (۱۳ امتیاز) رتبه دوم — پروژه پَتی، صومعهسرا (۱۰ امتیاز) رتبه سوم — نیم رخ، کرمان (۴ امتیاز)
رتبه چهارم — جآرِخانه، تنکابن (۲ امتیاز)
رتبه پنجم — حیات در میان، کرمان (۱ امتیاز)
· · ·
بازسازی — برندگان
نام داوران
رتبه اول (۳ امتیاز)
رتبه دوم (۲ امتیاز)
رتبه سوم (۱ امتیاز)
آمنه بختیار
خوانخانه، خوانسار
مینو-آن، تهران
کافه زست، شهسوار
هان تومرتکین
مینو-آن، تهران
کافه جرنی، شیراز
خوانخانه، خوانسار
احسان حسینی
خوانخانه، خوانسار
مینو-آن، تهران
کافه جرنی، شیراز
نسرین سراجی
مینو-آن، تهران
خوانخانه، خوانسار
کافه زست، شهسوار
افشین فرزین
مینو-آن، تهران
کافه زست، شهسوار
خوانخانه، خوانسار
رتبه اول — مینو-آن، تهران (۱۳ امتیاز) رتبه دوم — خوانخانه، خوانسار (۱۰ امتیاز) رتبه سوم — کافه زست، شهسوار (۴ امتیاز)
رتبه چهارم — کافه جرنی، شیراز (۳ امتیاز)
· · ·
ساختمانهای عمومی — برندگان
نام داوران
رتبه اول (۳ امتیاز)
رتبه دوم (۲ امتیاز)
رتبه سوم (۱ امتیاز)
آمنه بختیار
مجتمع فرهنگی ووچو، گچساران
ایستگاه مترو شماره ۱ چهارباغ، اصفهان
در دیوار، اصفهان
هان تومرتکین
مجتمع فرهنگی ووچو، گچساران
ایستگاه مترو شماره ۱ چهارباغ، اصفهان
در دیوار، اصفهان
احسان حسینی
مجتمع فرهنگی ووچو، گچساران
ایستگاه مترو شماره ۱ چهارباغ، اصفهان
در دیوار، اصفهان
نسرین سراجی
مجتمع فرهنگی ووچو، گچساران
ایستگاه مترو شماره ۱ چهارباغ، اصفهان
در دیوار، اصفهان
افشین فرزین
مجتمع فرهنگی ووچو، گچساران
ایستگاه مترو شماره ۱ چهارباغ، اصفهان
در دیوار، اصفهان
رتبه اول — مجتمع فرهنگی ووچو، گچساران (۱۵ امتیاز) — اتفاق آرا رتبه دوم — ایستگاه مترو شماره ۱ چهارباغ، اصفهان (۱۰ امتیاز) — اتفاق آرا رتبه سوم — در دیوار، اصفهان (۵ امتیاز) — اتفاق آرا
شایسته تقدیر: کافه جرنی، شیراز
این پروژه به سبب توجه آگاهانه به کیفیت فضای شهری در پروژهای کوچکمقیاس، و گسترش این نگاه از عرصه عمومی به فضاهای ارتباطی داخلی تا فعالسازی بام به عنوان حیاطی باز و شهری، شایسته تقدیر شناخته میشود. نتیجه، شکلگیری کلیتِ منسجمی است که از پیادهرو تا بام، تداوم فضایی و اجتماعی را ممکن میسازد.
· · ·
مباحث داوران — مسکونی تکواحدی
خانه همسنگ، دولتآباد، اصفهان — استودیو گلچین، نوید گلچین
آمنه بختیار:
پروژه خیلی ساده و درونگراست. یکی از نکات مثبتش این است که با بافت اطراف ارتباط خیلی خوبی برقرار کرده. سعی نمیکند حرف اضافهای بزند، اما فضاهایی که ایجاد کرده — مثل فضاهای نیمهباز، محور ارتباطی، پلها و فضاهای داخلی — خیلی کاربردی و مناسب هستند. هم از نظر اجرا و هم از نظر خلق فضا، خیلی تمیز است. فضاها تکعملکردی نیستند؛ در پرسپکتیوهای داخلی احساس میکنم که تنوع فضایی ایجاد شده به پروژه قابلیت پاسخگویی به نیازها و فعالیتهای مختلف را میدهد.
افشین فرزین:
فراتر از تمام این نکات، فکر میکنم طراح موفق شده نوعی خلوص به نما بیاورد. با توجه به عناصر تکنولوژیک مثل قاب پنجرهها و عقب نشاندن آنها در لایه دوم، نوعی بیزمانی به پروژه داده که آرامش بیشتری به آن میبخشد. در بافت شهریاش، خیلی بیادعا و آرام نشسته، اما با همه چیز دیگر فرق دارد و به نوعی شخصیت خودش را نشان میدهد.
احسان حسینی:
با شصت درصد اشغال زمین در سمت شمال، عملاً چهل درصد هرگز نمیتواند نقش حیاط بازی کند. فضای کوچکی برای ماشین اختصاص داده شده. بقیه اساساً ورودی خانه است، و توانستهاند شاخهای از این حیاط را به داخل بیاورند — خیلی موفق. عکسها هم کیفیت کار را نشان میدهند: یک فضای باز خیلی خصوصی ایجاد کردهاند در حالیکه ورود هم از همین مسیر اتفاق میافتد.
هان تومرتکین:
این مثال خیلی خوبی از آن چیزی است که درباره «بیش از حد متمایز بودن» میگفتم. و میبینیم که فضا یا موقعیت پروژه آنقدر جذاب نیست که آدم بخواهد آنجا زندگی کند یا رابطهای با آن برقرار کند. بنابراین یک زندگی کاملاً درونگرا حول یک حیاط ایجاد کردهاند. تواناییشان در خلق فرمها و حجمهای زیبا چیزی است که تحسینش میکنم — خیلی ساده، فقط حجمها و یک حیاط مرکزی معمولی.
نسرین سراجی:
این دشواری خانه است. به عنوان یک اثر معماری در بستر خودش، کاملاً خوب کار میکند. تنها نکتهای که میخواهم وارد بحث کنم تردید کوچک من است — نه درباره این پروژه خاص، بلکه درباره واقعیتی که انگار ما دیگر چیز جدیدی اختراع نمیکنیم. آیا پذیرفتهایم که همه چیز قبلاً اختراع شده؟ پس کاری که الان انجام میدهیم فقط واکنش است؟ یا واقعاً شیوههای جدید زندگی خلق میکنیم؟ تنها جایی که معماران خودشان را رها کردهاند و اجازه دادهاند خلاقیت بیرون بیاید، در پلکانها و پلهاست. به نوعی، آنها به شکل عجیبی طراحی شدهاند... اگر پلها و پلهها هم از آجر ساخته شده بودند، گفتگوی متفاوتی درباره «اختراع در معماری» شکل میگرفت.
اعضای هیئت داوران در حال بررسی آثار
پروژه پَتی، صومعهسرا — آتلیه طراحی آگار با همکاری دفتر میدان، امیرعلی علایی، علی چایچیان، میثم سلطانی
هان تومرتکین:
بار دیگر این سادگی را تحسین میکنم، آن دخالتهای خیلی محدود اما مؤثر که شیوهای کاملاً تازه از زندگی و حس زندگی ایجاد میکنند. سازه بتنی از قبل وجود داشته — ببینید چطور با آن برخورد کردهاند. دخالتهای بزرگی نکردهاند، فقط یک سری «لمسها». با یک سقف شیبدار و چند اضافه کوچک، دنیایی کاملاً نو ایجاد کردهاند. شاید اغراق باشد بگویم دنیای نو، اما عناصر ساده، مصالح معمولی، و همزمان ترکیبی بسیار هوشمندانه. کارشان عالی است.
افشین فرزین:
نکاتی که هان گفت از نظر من کاملاً درست است. کلید این پروژه نحوه برخوردش با مصالح روزمرهای است که روستاییان در مناطق روستایی بهطور گسترده استفاده میکنند، معمولاً از سر ضرورت. یک طراح میتواند به آن شاعرانگی و ظرافتی بدهد که ضمن اینکه همان مصالح معمولی باقی میماند، فضای مناسبی ایجاد کند. نحوه نشستن سقف روی این سازه خیلی قابل توجه است — سقف خودش را به عنوان یک عنصر خالص حفظ میکند در حالیکه حتی سازه بتنی زیرش را هم قابل خواندن نگه داشته. این شفافیت به پروژه سبکی بسیار جالبی میدهد.
نسرین سراجی:
یک سؤال باقی میماند — موضوع «ارجاع» در معماری. مدام با پروژههایی مواجه میشویم که خیلی نزدیک به کارهای دیگران نگاه میکنند. این پروژه، برخلاف آنچه قبلاً گفتم، انگار خیلی از ایدههای موجود را «دزدیده». پروژه قبلی بیشتر «قرض» گرفته بود، اما این واقعاً «دزدیده» — قطعاً اول از گلن مرکات، و از لاکاتون و واسال، هرچند متفاوت اجرا شده. از مرکات دزدیده، اما نه به همان خوبی. ایده جالب است ولی واقعاً آن مفاهیم را در طراحی ادغام نکرده. اگر بگوییم از زومتور قرض گرفته یا دزدیده یا هر اسمی که بگذاریم — چیزهایی که پروژه دیگر نفهمیده بود، این هم نفهمیده. مسئله به اولین بحث برمیگردد: معماران ما چگونه با ارجاعات معماری کار میکنند؟ اگر معماران ما امروز فقط بخواهند با فرم و این چیزها کار کنند، یعنی نه از زومتور و نه از مرکات چیزی نفهمیدهاند.
نیم رخ، کرمان — استودیو معماری گِرا، حسین نمازی
احسان حسینی:
این پروژه مورد علاقه من است. تلاشی است در پروژههایی با این مقیاس و در ساختوسازهای میانبافتی باریک و کمارتفاع که بدنه شهر را تشکیل میدهند. از اصطلاح «آسمانخواری» استفاده کردهاند اما در واقع بیشتر از آنچه مصرف کردهاند آسمان به شهر دادهاند. از طریق این تمرین، توانستهاند این ارتباط شمالی-جنوبی را هم در سطح چشم در زمین و هم در آسمان ایجاد کنند و نوعی حیاط خطی باریک تعریف کنند.
نسرین سراجی:
من کاملاً با شما مخالفم. این یک «خانه عروسکی» است. معماریاش، از یک منظر، بسیار زیبا هم هست... اما اینجاست که کاملاً مخالفم. اختلاف ما مفهومی و فکری است، نه شخصی — و امیدوارم دوستیمان از این بحث آسیب نبیند. فکر میکنم معماری دیگر آن «شیء»ای نیست که همه این ژیمناستیک فرمی را انجام میدهد... برای چه هدفی؟ به چه منظوری؟ خیلی به ایدهای که شما سه نفر مطرح کردید علاقهمندم — آنچه یکی از اصول به نظر میرسد: «حق آسمان». حق آسمان برای چه کسی؟
احسان حسینی:
پروژه از آن دسته پروژههایی است که در تاریخ معماری معاصر هرجایی، میتواند نقطه شروع چیزی باشد.
نسرین سراجی:
امیدوارم حق با شما باشد. فکر میکنم این پایان یک دوره است، و خودش بحث خوبی است.
اعضای هیئت داوران در حال بررسی آثار
· · ·
مباحث داوران — بازسازی
مینو-آن، تهران
هان تومرتکین:
سادگی، آن دخالتهای خیلی محدود اما مؤثر، حسی کاملاً تازه از زندگی ایجاد میکنند. سازه بتنی از قبل وجود داشته — ببینید چطور با آن برخورد کردهاند، دخالتهای بزرگی نکردهاند.
خوانخانه، خوانسار
نسرین سراجی:
نکته جالب این است که طراحی راهروها را حذف کرده. تنها مسیرهای دسترسی خود پلکانهاست، عمودی یا افقی، اما هیچ راهرویی وجود ندارد. فضاهای مشترک نقاط اتصال هستند و بقیه فضاها خصوصی. این ایده حذف «فضاهای خدماتی» و تبدیل همه فضاها به فضاهایی که همزمان خدمت میکنند و استفاده میشوند، ساختاری بدون سلسلهمراتب ایجاد کرده — و همین چیزی است که پروژه را برایم جذاب میکند.
نسرین سراجی:
هان، تو تنها کسی بودی که رأی ندادی. به عنوان یک معمار، چرا رأی ندادی؟
هان تومرتکین:
برای ایجاد تأثیر بصری، بخشی از ساختمان آبی رنگ شده بود. درباره عناصر داربستی مطمئن نبودم — انگار بخشی از سازه بودند اما به آن سادگیای که انتظار داشتم نبود. عناصر زیادی برای ایجاد فضای جدید استفاده شده بود و این دلیل اصلی عدم رأی من بود.
کافه جرنی، شیراز — شایسته تقدیر
تقدیر ویژه
این پروژه به سبب توجه آگاهانه به کیفیت فضای شهری در پروژهای کوچکمقیاس، و گسترش این نگاه از عرصه عمومی به فضاهای ارتباطی داخلی تا فعالسازی بام به عنوان حیاطی باز و شهری، شایسته تقدیر شناخته میشود. نتیجه، شکلگیری کلیتِ منسجمی است که از پیادهرو تا بام، تداوم فضایی و اجتماعی را ممکن میسازد.
نسرین سراجی:
نکته مهمتر در این پروژه تبدیل یک خانه معمولی به یک فضای اجتماعی است — جایی که مردم بتوانند بیایند، بچهها بازی کنند، بدون اینکه نیاز باشد به خیابان بروند. پروژه درباره مفهوم «فضای مشترک» و «عمومیت در بافت شهری» است، نه فقط درباره فرم یا تکتونیک. از نظر برنامهریزی فضایی، این هوشمندانهترین طراحیای بود که دیدیم — گسترش مفهوم یک کافه به مکانی برای مطالعه، استراحت، بازی بچهها و تعامل اجتماعی. به جای یک خانه، یک «فضای مشترک شهری» خلق میکند.
· · ·
مباحث داوران — ساختمانهای عمومی
مجتمع فرهنگی ووچو، گچساران
هان تومرتکین:
برایم خیلی چالشبرانگیز بود که در درون چنین حجم بزرگی، چیزی با چنین ظرافت و دقت مجسمهای طراحی شده، در حالیکه همزمان مجموعهای دلپذیر از فضاها خلق کرده — نه فقط از نظر فرم و انعطافپذیری، بلکه از نظر کیفیت فضایی، ترکیب فضاها، پلکانها، و اینکه در زندگی روزمره کارخانه، چنین عنصر کاربردی و زیبایی وجود دارد که همه کارکنان هر روز از کنارش رد میشوند.
نسرین سراجی:
به این پروژه رأی دادم، نه به این دلیل که فکر میکنم از نظر معنا یا معماری اثر خاصی است، بلکه به خاطر جنبهای که جالب است و به بحثی مربوط میشود که مدتهاست در معماری داریم: دیوار، ضخامت دیوار. ما چطور با دیوار برخورد میکنیم. چطور میتوانیم دیوار را به چیزی بیشتر از یک مرز یا جداکننده تبدیل کنیم؟ در این پروژه، معماران به دیوار عملکرد دادهاند — چیزی شبیه ویترین که مانع میشود دیوار، که ذاتاً عنصر سنگینی است، سنگینتر شود، در حالیکه درون خودش فضا دارد. این ایده فضامند کردن عنصر جداکننده چیزی است که در پروژه برایم جالب است.
مراسم بیست و پنجمین جایزه معمار — تماشاگران در آمفیتئاتر روباز
ایستگاه مترو شماره ۱ چهارباغ، اصفهان
احسان حسینی:
چند نکته که قبلاً اشاره کردم. اول اینکه، به جز بخشی که شهرداری به عنوان نمای چهارباغ ساخته، این تنها ساختمانی است که در بخش اصلی چهارباغ عباسی ساخته شده — یک TOD [توسعه حملونقلمحور] هم هست. ورودی مترو و این تسهیلات در حال توسعه هستند. نکته مهم دیگر اینکه سازه این ساختمان از پیش موجود بوده. اساساً تصمیم گرفتهاند فضای تهی را به جبهه چهارباغ بیاورند و نوعی مفهوم فشرده از یک چهلستون کوچک ایجاد کنند، با یک ایوان یا رواق ورودی. فکر میکنم تصمیم خوبی بوده.
در دیوار، اصفهان — منطقه صنعتی محمودآباد، جواد جولایی، هوتن شاطرپور
هان تومرتکین:
تصور میکنم برنامه مربوط به یک ساختمان صنعتی یا نوعی کارخانه است. تا آنجا که فهمیدم، هدف ایجاد نمایشگاه محصولات و چند فضای جانبی بوده. خیلی جالب یافتم که در چنین حجم بزرگی، چیزی با چنین ظرافت و دقت مجسمهای طراحی شده.
نسرین سراجی:
به این پروژه رأی دادم به خاطر جنبهای که مدتهاست در معماری بحثبرانگیز است: دیوار، ضخامت دیوار. معماران برای دیوار عملکردی در نظر گرفتهاند — چیزی شبیه ویترین — که مانع سنگینتر شدن دیوار میشود در حالیکه درون خودش فضا دارد. این ایده فضامند کردن عنصر جداکننده بخش جالب پروژه برای من است. هرچند در جزئیات گوشهها کمی خشن است و از نظر مصالح کاملاً قانع نشدهام، ایده ضخیم کردن دیوار به عنوان فضا — که کمتر در معماری امروز میبینیم — برایم تازه بود.