۹ سال انتشار مجلهٔ معمار و ۶ دوره جایزهٔ معمار شواهد خوبی برای بررسی سیر تحول معماری معاصر ایران در سالهای اخیر هستند. معماریای که بدون ادعای پرش مصمم است پلههای ترقی را یکی یکی ولی به سرعت طی کند.
مقایسهٔ ۷۲ کار ارزیابی شده در این دوره با کارهای ارائه شده در اولین دورهٔ جایزهٔ معمار، بهبود کیفی قابل ملاحظهای را در بسیاری از جنبههای معماری اعم از ایده، مهارت در طراحی، پرداختن به جزئیات و اجرا نشان میدهد. گرچه طبیعتاً بعضی کارها ضعیفتر و برخی قویتر بودند، از همین رو داوران مراحل حذفی را، نسبت به دورههای قبل، با دشواری بیشتری انجام دادند. رشد کیفی که به آن اشاره شد در همهٔ کارهای شرکت کننده و در طرحهای برگزیده مشاهده میشود. اگر جایزه به دلیل جنگ ناخواستهٔ لبنان از حضور معمار با استعداد و مشهور لبنانی «برنارد خوری» محروم شد، ولی عدم حضور داور خارجی به هیچ وجه در کیفیت داوری تأثیر نگذاشت و به نظر نگارنده قضاوت داوران در میان دورههای پیش جوایز معمار برجسته بود. مهمترین ویژگی داوری امسال، توجه خاص داوران به نقد ظرایف و خواص پروژههای شرکت کننده با دیدی عمیق و حرفهای بود.
تجربهٔ اخیر بار دیگر این واقعیت را تأکید کرد که جوایز معمار عمدتاً به جوانان و معماران کمتر شناخته شده اختصاص مییابند و این یکی از ویژگیهای مثبت جایزهٔ معمار است که امیدوارم در آینده نیز تداوم یابد. گرچه اغلب برندگان جوان هستند ولی کارها تنها به دلیل ایدههای نسبتاً تازه و شجاعانه مورد تأیید داوران قرار نگرفتهاند. بسیاری از کارها، از جمله پروژهٔ برندهٔ جایزهٔ اول ساختمانهای کوچک و ویلایی، گرچه طرح معماران جوانی همچون مهدی مرزیاری و مریم علوی است ولی از نظر توجه به جزئیات معماری و هماهنگسازی مصالح و فن آوریهای مختلف و متنوع در یک بنا، پختگی حرفهای غیرمنتظرهای را به نمایش میگذارد.
یکی از عوامل بسیار مؤثر در وجود تمایز بین کارها، مقیاس بود. شخصاً اعتقاد دارم بررسی کیفیت طراحی لزوماً به مقیاس کار ربطی ندارد ولی در جایی که محدودیتها و امکانات با ابعاد پروژه نسبت مستقیم دارند، اندازه نقش مهمی در ارزیابی ایفا میکند. طراحی مجتمعهای بزرگ مسکونی به کار نقاشی تابلویی میماند که دستهای نقاش را بستهاند و او مجبور است با قلممویی در میان دندانها نقوش را ترسیم کند. در چنین شرایطی نمیتوان صرفاً خلاقیت و زیباییشناسی را معیار قرار داد. در جایزهٔ اخیر کارهای ارائه شده به سه دستهٔ مقیاس کوچک، متوسط و بزرگ (خانههای یک واحدی و کوچک، ساختمانهای آپارتمانی و مجتمعهای بزرگ مسکونی و انبوهسازی) تفکیک شدند و هر دسته جداگانه ارزیابی و برندهٔ آن معرفی شد.
البته منظور از این نیست که محدودیت فینفسه ضدخلاقیت است. نتایج جوایز معمار در سالهای گذشته و خصوصاً سال ۸۲ و امسال نشان داد طرحهایی که با وجود محدودیت زیاد شکل گرفتهاند شانس زیادی برای برنده شدن دارند، به شرطی که طراحان بتوانند محدودیتها را به ارزش تبدیل کنند و آنها را موضوع اصلی کار خود قرار دهند. پروژهٔ برندهٔ جایزهٔ اول گروه ساختمانهای آپارتمانی کار علیرضا شرافتی، پانتهآ اسلامی و رامبد ایلخانی در زمینی به مساحت تقریبی ۹۰ مترمربع و به عرض ۵ متر ساخته شده است. محدودیتها زمانی به کیفیت لطمه میزند که از جنس سودجویی بساز و بفروشی و قواعد دست و پاگیر ساختمانی باشند. اغلب این قواعد برای حذف صورت مسئلهای به وجود آمدهاند که در موارد اندکی احتمال دارد مورد سوءاستفادهٔ بعضی از بساز و بفروشها قرار گیرد. کافی است به محدودیت طراحی پارکینگ که امروزه به عامل شکلدهندهٔ پلان ساختمان تبدیل شده نگاه کنیم. شهرداری برای اجتناب از روبهرو شدن با برخی تخلفات احتمالی، با به کارگیری آسانسور به جای شیبراهه و ساخت جاپارکهای دو طبقه که در بسیاری از کشورها رایج است و بسیاری از محدودیتهای طراحی را از پیش پا برمیدارند، سرسختانه مخالفت میکند. در پروژهٔ خیابان دولت، طراحان با کار گذاشتن چند آجر شیشهای در نماهای جانبی و شمالی بنا که تنها نور از آنها عبور میکند و گرفتن هوا و منظرهٔ بیرون از آنها غیرممکن است، جلوهٔ خاصی به کار بخشیده و نمای شهری را نیز به مراتب زیباتر کردهاند.
اگر به کارگیری آجر شیشهای و سطوح دیگر عبوردهندهٔ نور که مانع دید همسایگان است، مورد تأیید شهرداری قرار گیرد استفاده از فضاها و زیبایی نماهای فرعی که تأثیر بسزایی در سیمای شهر دارند به مراتب افزایش مییابند. حتی اغلب همسایگان نیز ترجیح خواهند داد مقابل و مجاور منزلشان نمایی متنوع و نورانی داشته باشند تا سطوح سیمانی خاکستری یکنواخت و بیطرح و رنگ رایج فعلی. در جایزهٔ اخیر پروژههای کوچک و تک واحدی و همچنین ساختمانهای مسکونی آپارتمانی عموماً قوی و خوب ولی مجتمعهای بزرگ مسکونی کمتر قابل توجه بودند. در این بخش در بهترین شرایط به نظر میرسید طراح توانسته تقاضاهای اقتصادی کارفرما را در جهت حداکثر بهرهبرداری کمی از فضا و ضوابط دست و پاگیر برآورده کند. قاعدهٔ برجسازی هرمی تاکنون لطمات زیباییشناسی قابل توجهی به نمای شهری زده است.
در میان کارهای ارائه شده چند پروژهٔ بازسازی و معماری داخلی کوچک نیز وجود داشتند که از میان آنها طرح بازسازی آپارتمانی در برج پاسارگاد در تهران کار دفتر طراحی دایره، جایزهٔ ویژهٔ داوران را به خود اختصاص داد. تشویق این گونه کارها که با بحث مسکن در فضای محدود هم مرتبط هستند به لحاظ الگوسازی اهمیت خاصی دارد.
این دوره بیش از سالهای پیش از نقاط مختلف کشور مانند اصفهان، مشهد، کرمان، اراک و غیره شرکت کننده داشت. در عین حال، کارها بیشتر از دورههای قبل نوعی انسجام و یکدستی خاصی نشان دادند که در خور توجه بود. گویی کارهای ارائه شده به یک مکتب مشخص معماری تعلق دارند. وجوه اشتراک کمتر از نوع زیباییشناسی (بسیار متنوع این دوره) که بیشتر از جنس مبانی طراحی و برخورد با مسائل بود. نگارنده باور دارد نوعی گرایش نسبتاً مستقل معماری در کشور قابل شناسایی است و اغلب کارهای خوب امروز متعلق به این گرایشاند. در ادامه سعی میکنم خصوصیات این گرایش را توضیح بدهم.
قبل از هر چیز باید خاطر نشان کنم که وجود یک گرایش معماری مشخص در میان معماران به معنی پیدایش معماری فرهنگساز در سطح جهانی نیست.
معماری ما همچنان نوعی معماری محلی است که در قالب کلیشههای شناخته شدهٔ جهان حرکت میکند و خصوصاً به لحاظ زبانشناسی معماری و مفاهیم کلی، بحث نو و خاصی را مطرح نمیکند. مهمترین وجه کارهای شرکت کننده در رقابت اخیر بهبود کیفی چشمگیر و کلی کارها نسبت به معماری یک دههٔ قبل است. چنین تحولی، خصوصاً که اغلب به دست جوانان انجام شده، حاکی از وجود استعدادهای بالقوهٔ بسیار خوبی است که اگر مانعی در سر راه نیابند به زودی جایی برای خود در فرهنگ جهانی معماری نیز باز خواهند کرد.
ویژگیهای کارهای برگزیدهٔ شرکت کننده در جایزهٔ معمار
۱- تقلید از معماری گذشته به طور کلی کنار گذاشته شده است. اگرچه نسبت به دورههای پیش توجه عمیق به مفاهیم فرهنگی ایرانی محسوستر است. مضامین ازلی معماری ایرانی مثل باغ (خانهٔ پدرام در اصفهان کار مهندسان مشاور پلشیر) و حیاط مرکزی (ویلا در شهرک دریاچه کار پویا خزائلی پارسا) مورد توجه معماران قرار گرفتهاند و به گونهای کاملاً جدید و انتزاعی از نو متولد شدهاند.
۲- معماری سنتی در جایی که نقش واقعی و عملی (و نه ذهنی و مجرد) دارد مورد بهرهبرداری قرار میگیرد. ویلای شهرک مانلی (کار گروه زاویه) به طور مشخص الگوهای بومی معماری مناطق شمالی را دستمایه قرار داده و از آن نه فقط برای زیبایی بلکه برای حل مسئلهٔ کوران باد و بارندگی زیاد استفاده کرده است.
۳- ایدههای استنتاجی و برخاسته از شرایط پروژه به طور قاطع بر ایدههای القایی و تزریقی به معماری (از جانب بحثهای هویتی یا آثار برجستهٔ معماری کشورهای پیشرفته) برتری دارند.
۴- زیباییشناسی کمتر تحتتأثیر مد و سلیقههای ژورنالیستی بینالمللی و تا حدی دارای استقلال است.
۵- روش طراحی حجمی بر روش دستیابی به حجم از طریق پلان (که در گذشته رایج بوده) غالب است.
۶- طرحها حاکی از این واقعیتاند که معماران با شجاعت بیشتری به تجربه دست میزنند و میل به تکرار روشها و زیباییشناسیهای کلیشهای کاهش یافته است.
۷- فضاهای داخلی مورد توجه بیشتری قرار گرفتهاند و جزئیات اجرایی داخلی با دقت و کیفیت بهتری انجام میشوند.
۸- زیباییشناسی برگرفته از سازه و معماری ساختارگرا بسیار نادر است. طراحان بیشتر به مسائل صرفاً فرمال معماری توجه کردهاند.
۹- کمتر کاری به مسئلهٔ هماهنگسازی تأسیسات و معماری از طریق طراحی توجه کرده است.
۱۰- کیفیت اجرای بناها ارتقا یافته و معماران در طرحهای خود به این مسئله بیشتر از گذشته دقت کردهاند.
۱۱- به کارگیری مصالح نازک کاری چشمگیر و متنوع بسیار مورد توجه قرار گرفته. معماران از اسکلت بتنی نمایان و زیباییشناسی بروتالیست یا به نمایش گذاشتن اسکلت فولادی و مانند آن پرهیز کردهاند. به جز چند کار از جمله ویلایی در گیلاوند کار علی کرمانیان که ظاهر و باطن دیوارهایش آجر بندکشیشدهٔ سیمانی خاکستریرنگ است، بقیهٔ کارها خوب نازک کاری شده و آرایش یافتهاند.
۱۲- اگرچه کارها به طور کلی از نظر جزئیات و اجرا خوب هستند، در اغلب موارد هماهنگی و همجنسسازی کلیات و جزئیات معماری تا حدی ضعیف است و بسیاری از کارها به جای گرایش به سمت خلوص، با پرداختن اغراقآمیز به جزئیات و عناصر خواستهاند این مشکل را تحتالشعاع قرار دهند.
۱۳- توجه به نور مصنوعی و طبیعی و تأثیر آنها بر فضاهای داخلی به خصوص بافتها و عناصر حجمی، ویژگی کارهای این دورهٔ جایزهٔ معمار است. نورگیر سقفی خانهٔ پورسیدی در کرمان، کار شروین حسینی و جلوهٔ نوری از منفذ سقف که تقریباً مماس بر سطح خشن دیوار سنگی بادبر میتابد، نمونهٔ خوبی از این آگاهی نسبتاً جدید در میان معماران است.
۱۴- معماران با آزادی قابلتوجهی که با مهارت نسبی نیز همراه است از رنگها، مصالح و بافتهای متنوع در کارهای خود استفاده کردهاند.
۱۵- در اغلب ساختمانهای آپارتمانی سعی کردهاند آلترناتیوی برای نمای رایج تشکیل یافته از طبقات همشکل روی هم قرار گرفته که فقط با ردیف پنجرههای یکسان تفکیک میشود، بیابند. پروژهٔ برندهٔ اول این گروه راهحلی متفاوت با ایدهٔ روی هم چیدن عناصر همشکل ارائه کرده و طبقهٔ همکف را به کل نما و به طبقهٔ آخر پیوند میزند.
۱۶- توجه به منظره و طبیعت. کوشک کلارآباد کار ماریان نصیرپور از نظر ادغام معماری منظر با ساختمان (و در این مثال خاص برتری اولی بر دومی) حائز اهمیت است.
در تحلیل نهایی ششمین جایزهٔ معمار میتوان گفت رشد کارها به لحاظ کیفی چشمگیر است. توجه به جایزه در میان جوانان و در شهرستانها اهمیت بیشتری یافته و این مسئله نمایانگر اهمیت جایزه و توجه به کیفیت معماری در سطح کشور است. نوعی گرایش مستقل و منسجم معماری در میان کارهای ارائه شده به چشم میخورد که بخشی از آن مدیون فعالیتهای فرهنگی سالهای اخیر در زمینهٔ معماری و افزایش ارتباطات حرفهای میان معماران است. نقاط ضعف اغلب کارها همچنان کمتوجهی به سازه و تأسیسات به عنوان مسائل طراحی و عوامل تعیین کننده در معماری است.
