نه سال انتشار مجلهٔ معمار و ۶ دورهٔ جایزهٔ معمار شواهد خوبی برای بررسی سیر تحول معماری معاصر ایران در سالهای اخیر هستند. پرسش اصلی این است که آیا اوضاع به طور بنیادین بهبود یافته یا پیشرفت تنها در سطوح خاصی رخ میدهد؟ مقایسهٔ ۷۲ کار ارزیابیشده در این دوره با کارهای ارائهشده در اولین دورهها پاسخهای اولیهای به دست میدهد.
جایزه به شاخص مهمی برای بهبود کیفیت طراحی تبدیل شده است. اگرچه هنوز برخی کارهای معمولی دیده میشوند، اما آنها به وضوح از کارهایی که تفکر طراحی واقعی را نشان میدهند متمایزند. چنین تحولی خصوصاً که اغلب به دست جوانان انجام شده حاکی از وجود استعدادهای بالقوهٔ بسیار خوبی است که اگر مانع بر سر راه نباشد به زودی جای خودشان را در فرهنگ جهانی معماری نیز خواهند یافت. با این حال، ضعفهای خاصی همچنان پابرجاست: فاصله میان مفهوم طراحی و واقعیت ساختهشده، کیفیت ناهماهنگ اجرا، و توجه ناکافی به یکپارچهسازی سازه و تأسیسات در طراحی معماری.
کیفیت ساخت در مقایسه با یک دهه پیش به طور قابل توجهی بهبود یافته است. بسیاری از کارها مهارت شایستهای در کار با مصالح و جزئیات نشان میدهند که در دورههای اولیه نادر بود. نفوذ فزایندهٔ بخش خصوصی — کارفرمایانی که معماران صاحبنام را به کار میگیرند — نشانهٔ تحول فرهنگی مثبتی است.
هیئت داوران و فرآیند ارزیابی
هیئت داوران متشکل از نگار حکیم، فرامرز شریفی، حسین شیخزینالدین، بهرام شکوهیان و فیروز فیروز (جایگزین برنارد خوری به دلیل جنگ لبنان ۲۰۰۶) کارها را در سه گروه اندازه ارزیابی کردند. پس از سه مرحلهٔ حذفی و دو مرحلهٔ انتخابی، بیست اثر برگزیده و هفت اثر جایزه دریافت کردند.
مسابقه آثاری از تهران و شهرستانها — اصفهان، کرمان، مازندران و غیره — را به خود جلب کرد که نشاندهندهٔ گسترش جغرافیایی جایزه است. این عدم تمرکز معماری باکیفیت در سراسر ایران شاید یکی از مهمترین دستاوردهای مسابقه باشد.
روندها و مشاهدات طراحی
از نظر رویکردهای طراحی، کارها چندین روند مهم را آشکار میکنند. برجستهترین آنها کنار گذاشتن تقلید سطحی تاریخی به نفع درگیری عمیقتر با مفاهیم معماری ایرانی است. پروژههایی مانند خانهٔ پدرام در اصفهان (کار مهندسان مشاور پلشیر) و ویلا در شهرک دریاچه (کار پویا خزائلی پارسا) نشان میدهند که چگونه مضامین سنتی — باغ، حیاط مرکزی — میتوانند در قالبهایی کاملاً معاصر و انتزاعی بازآفرینی شوند.
ویلای شهرک مانلی (کار گروه زاویه) نمونهٔ مهم دیگری از این تحول است: استفادهٔ کارکردی و نه صرفاً تزئینی از الگوهای بومی. این پروژه الگوهای ساخت شمالی ایران را نه برای جلوهٔ سبکی بلکه برای مقابله با چالشهای محیطی واقعی — کوران باد و بارندگی زیاد — به کار گرفته است.
روشهای طراحی حجمی — جایی که کیفیت فضایی از طریق تودهسازی به جای دستکاری پلان حاصل میشود — به رویکرد غالب تبدیل شدهاند و نشاندهندهٔ بلوغ قابل توجهی در تفکر طراحی هستند. فضاهای داخلی توجه دقیقتری دریافت میکنند و کیفیت اجرای جزئیات معماری بهبود یافته است.
بهکارگیری مصالح بازیافتی و کار با بتن نمایان و فولاد مورد توجه قابل ملاحظهای قرار گرفته بود. توجه به منظره و طبیعت — کوشک کلارآباد کار ماریان نصیرپور — نمونهٔ بارز حساسیت فزاینده به طراحی زمینهگرا است.
با این حال، بیان سازهای و حس تکتونیکی در اکثر آثار غایب است. طراحان عمدتاً بر مسائل فرمال تمرکز کرده و به ندرت سازه را به عنوان نیروی مولد طراحی به کار میگیرند. به همین ترتیب، یکپارچهسازی تأسیسات ساختمان در فرآیند طراحی معماری همچنان توسعهنیافته باقی مانده است.
ساختمانهای آپارتمانی و کیفیت داخلی
در ساختمانهای آپارتمانی، تلاش برای ایجاد سبک زندگی عقلانی و انسانی مشهود است، اگرچه پلانهای طبقات هنوز جای بهبود دارند. پروژههای برنده رویکردهای متفاوتی را نشان میدهند اما ویژگیهای مشترکی دارند — ساختمان مسکونی دولت در تهران، کار گروه طراحی ارش، با نمای چوبی نوآورانه و حجمهای رویهمچیده به غنای فضایی چشمگیری در یک قطعهٔ باریک شهری دست یافته است.
نور طبیعی به عنوان عنصر طراحی توجه ویژهای در این دوره یافت. خانهٔ پورسیدی در کرمان کار شروین حسینی، با حیاط نوری و دیوارهای سنگ بافتدار که نور فیلترشده را میگیرند، نمونهٔ این آگاهی فزاینده از نقش نور در آفرینش فضای معمارانه است. این حساسیت به نور و کیفیت داخلی تحول نسبتاً جدیدی در معماری مسکونی ایران محسوب میشود.
تأثیر اجتماعی و چشمانداز
تأثیر اجتماعی جایزهٔ معمار شایستهٔ توجه ویژه است. با برقراری ارتباط میان معماران و کارفرمایان و جلب توجه عمومی به اهمیت کیفیت طراحی در ساختوساز، جایزه به گفتگوی فرهنگی گستردهتری دربارهٔ نقش معماری در جامعه کمک میکند. شناسایی آبادگستران مهان به عنوان کارفرمایی متعهد به کیفیت معماری نشان میدهد که این پیام در بخش خصوصی ساختوساز طنینانداز شده است.
در تحلیل نهایی، ششمین جایزهٔ معمار تأیید میکند که معماری مسکونی ایران در حال تحولی واقعی است. ظهور معماران جوان مطمئن و فنی، عمیقتر شدن تعامل با هویت فرهنگی بدون توسل به تقلید، و بهبود رابطهٔ معماران و کارفرمایان همه به سوی فرهنگ معماری بالغتری اشاره دارند. چالش پیش رو حفظ این شتاب و در عین حال رسیدگی به ضعفهای مداوم در تفکر سازهای، یکپارچهسازی تأسیسات، و فاصلهٔ میان نیت طراحی و نتیجهٔ ساختهشده است.