ششمین دورهٔ جایزهٔ معمار برای ساختمانهای مسکونی در آبانماه سال جاری مطابق رسم پنج سال گذشته برگزار شد. افزون بر همهٔ بحثها و حرفها دربارهٔ نتایج این رقابت و چند و چون آن، بسیاری از مهمانان مراسم از تداوم برگزاری جایزه اظهار خشنودی میکردند. این اظهار خشنودیها در جامعهای که بالا و پایینشدنها و گسیختگی روندها و رویهها نه فقط یک ویژگی تاریخ کهن و معاصر آن، که مشخصهٔ زندگی هر روزهٔ ماست، جای شگفتی ندارد، اما ما را بر آن داشت برخی پیامدهای این تداوم شش ساله را که از قضا به دلیل ثابت بودن دستاندرکاران اجرای کار قابل ثبت و اعلام شدن است با خوانندگان در میان بگذاریم.
طیف شرکتکنندگان در رقابت، در طول شش سال گذشته به تدریج تغییر کرده است. در سالهای اخیر ورود جوانترها و گروههایی که برای بازار خصوصی، و نه برای دولت یا بخشهای وابسته به آن تولید میکنند محسوس بوده است. بنابراین، شاید بتوان گفت که این جایزه عملاً به عرصهٔ رقابت تولیدات معماری بخش خصوصی و معمارانی تبدیل شده که در جستجوی احراز موقعیت در بازار کارند.
به هر حال با توجه به وزن سنگین دولت و پروژههای عمرانی دولتی و درگیر بودن بخش مهمی از مشاوران معماری و شهرسازی باسابقهتر در این پروژهها و همچنین سهم بسیار بسیار بالای نهادهایی از قبیل بنیاد مستضعفان در ساخت و سازهای کشور (که واگذاری پروژه در آنها از طریق مسابقات صورت نمیگیرد) شاید بتوان تغییر طیف شرکتکنندگان در این رقابت و سهم کوچک جایزهٔ معمار را در معرفی گروههای مستعد ناشناخته به بازار خصوصی، طبیعی و مفید تلقی کرد.
تغییر تدریجی طیف شرکتکنندگان در جایزه حاصل گزینشهای هیئت داوری در طول ۵ سال برگزاری جایزهٔ معمار بوده است. نتایج نخستین دوره یعنی جایزهٔ معمار ۱۳۸۰ بسیار بحثانگیز شد. انتخاب کار معماری هنوز ناشناخته برای جامعهٔ معماری، یعنی فیروز فیروز، در مقابل کار یک معمار بانفوذ و صاحبنام یعنی هادی میرمیران، یا انتخاب کار معماری باقریحه اما کمکار چون شامیل محمدزاده و انتخاب کار گروههای جوانتر، در کنار چاپ مباحث داوری، حکایت از روالی متفاوت با روالهای مرسوم در جامعهٔ حرفهای داشت و تداوم آن در سالهای بعد موجب اطمینان خاطر از عدم امکان تغییر این روال شد. نگاهی به نام برندگان ۵ دورهٔ گذشته و تداوم کار آنها در عرصهٔ حرفهای نشاندهندهٔ تأثیر جایزهٔ معمار در معرفی نسل جدید معماران به بازار کار، در عین قدردانی از معماران نسلهای دیگر است.
تداوم این روال گزینشی و چاپ مباحث داوری در مجله، نتایج فرخندهٔ دیگری هم داشته است که شاید مهمترین آن، بالا رفتن آستانهٔ تحمل برد و باختها و تحمل نظر دیگرانی است که هر پنج نفر آنها میتوانند یک گروه داوری را تشکیل دهند، و اگر جایزهٔ معمار حتی ذرهای هم در این امر مؤثر بوده باشد، موفقیتی بس بزرگ در جامعهای ماست که در آن «من»های پنهان شده در پس «ما»های تعیین تکلیفکن برای همه کس و همه چیز، تحمل وجود هیچ «من» دیگری را ندارند.
به نظر میرسد ترکیب متفاوت هیئت داوری در شش دورهٔ جایزهٔ معمار تأثیر چندانی بر روال گزینشها و نتایج نداشته است. در سال ۱۳۸۰ در نخستین دورهٔ جایزهٔ معمار، دعوت از معماران غیر ایرانی یا معماران ایرانی مقیم خارج برای داوری مورد نظر قرار نداشت. اما در سال ۸۲ پس از دعوت از فومیهیکو ماکی، محسن مصطفوی و داور ابیزاده که در مؤسسات آمریکا و اروپا صاحب جایگاهی مهم بودند، این گزینه نیز مورد توجه قرار گرفت. اما در مجموع برگزارکنندگان جایزه انتخاب معماران ایرانی مقیم خارج را بیشتر مدنظر قرار دادند. در سالهای ۸۲، ۸۳ و ۸۴ انتخاب دو داور ایرانی مقیم خارج برای هر سال، و چاپ کارهای آنها در معمار موجب آشنایی دوسویهٔ معماران ایران با همکارانشان در خارج از کشور شد. حتی در این میان دامنهٔ همکاری برخی از این داوران به انجمنها و مؤسسات دیگر کشور هم تسری یافت. با برگزاری جلسات سخنرانی و معرفی کارهای این داوران نیز جذابیت خاصی برای مخاطبان ایرانی به خصوص دانشجویان معماری داشته است. اما در مجموع ظاهراً حضور معماران ایرانی مقیم خارج تأثیری تعیینکننده بر روال کلی گزینشها نداشته است و این مقوله میتواند موضوع یک ارزیابی خاص باشد. به هر حال اینکه نام برخی از برگزیدگان یک دوره در دورههای دیگر با داورانی متفاوت تکرار شده است تا حدودی مؤید کیفیت کار داوران جایزهٔ معمار است.
افزون بر این همه میتوان به این نکته نیز اشاره کرد که شاید انتشار مباحث داوری در هر سال به دقیقتر شدن مباحث داوری در سالهای بعد هم یاری رسانده است. مقایسهٔ بحثهای داوران آخرین دوره (در همین شماره) که از قضا همه ایرانی هستند و مقایسهٔ این مباحث با سالهای پیشتر، میتواند موضوع نوعی ارزیابی تطبیقی قرار گیرد. و سرانجام اینکه انتشار شمارهٔ ویژهٔ جایزهٔ معمار با درج مباحث داوری و چاپ تمامی کارهای شرکتکننده که از سال گذشته آغاز شده بیتردید میتواند در مستند شدن فرایندهای گزینش و دقیقتر شدن معیارهای انتخاب و ارتقای بحثهای عمومی دربارهٔ معماری امروز و چند و چونهای آن تأثیر بگذارد.
نحوهٔ ارائهٔ کارها
نحوهٔ ارائهٔ کارها چه از نظر زیبایی و چه از نظر تطابق با مدارک درخواست شده در فراخوان رقابت به طرز چشمگیری پیشرفت داشته است. گرچه هنوز عدهای از شرکتکنندگان تصاویر و مدارک روشنی دربارهٔ نحوهٔ ارتباط و همجواری ساختمان با بناها و محوطههای اطراف آن ارائه نمیکنند. فیلم ۱۰۰ ثانیهای به دقت بیشتر مدارک افزوده است اما هنوز هم باید جایی را برای خطاهای دید ناشی از انواع جلوههای ویژه، چه در تصاویر و چه در فیلمها در نظر گرفت که البته میتوان از زاویهٔ مثبتی هم به آن نگریست: گفته میشود که جایزهٔ معمار تا اندازهای (اندازهاش را به دقت نمیتوان مشخص کرد!) در ارتقای عکاسی معماری و فیلمسازی دربارهٔ معماری و ایجاد مشاغل غیرکاذب در برخی رشتههای حاشیهٔ معماری مؤثر بوده است.
به هر حال هنوز هم عدهای نوعی سازماندهی معرفی قبلی کارها را توسط متخصصان به شیوهٔ جایزهٔ آقاخان پیشنهاد میکنند، اما چند سال پیش، نخستین گام ما برای امکانسنجی چنین رویهای با ارسال نامه به عدهٔ زیادی از صاحبنظران و معماران ناکام ماند، چرا که تقریباً تمامی این نامهها بیپاسخ ماند؛ علاوه بر این ناکامی، برخی تأملات دربارهٔ پیامدهای احتمالی انتخاب گروهی محدود برای بررسی کارها و نامزد کردن آنها، با توجه به رقابتهای حرفهای در سطوح و گروههای مختلف و ضعیف و نحیف بودن گرایش عمومی به جنبههای ایجابی و مثبت و مشترک به جای جنبههای سلبی و منفی و جداکننده، مانع پیگیری چنین برنامهای شد.
و سرانجام اینکه برگزارکنندگان جایزه در مجموع به این نتیجه رسیدند که با توجه به جایگاه معماری سالم و پیشرو در جامعهای که حجم عظیمی از ساخت و سازها فارغ از استانداردهای حداقلی معماری و ساختمانسازی تولید میشوند، چنین برنامهای به ضرورتی اجتنابناپذیر تبدیل نشده است.
معماران و کارفرمایان
و موضوع آخر تأثیر احتمالی جایزهٔ معمار در مرتبط ساختن معماران و کارفرمایان بخش خصوصی و شاید هم دولتی و جلب توجه آنها به اهمیت معماری و طراحی معماری در ساخت بناست. در پی ابراز علاقهٔ برخی از معماران برگزیده به دعوت از کارفرمایان برای شرکت در مراسم اهدای جوایز، اعطای لوح تقدیر به کارفرمایان طرحهای برنده از سال گذشته آغاز شد. با ادامهٔ این اقدام در سال جاری معلوم شد که در این دوره، کارفرمای دو طرح برنده، یک شرکت ساخت و ساز (Developer) به نام آبادگستر مهرگان است. به دلیل بار منفیِ عنوان گویا و صحیح بساز و بفروش که میتوانست معادل خوبی برای معادل انگلیسی Developer باشد، ناچار شدیم از عنوان شرکت ساخت و ساز استفاده کنیم که مفهوم ساخت برای فروش مشخصاً در آن مندرج نیست، اما نام شرکت، گویای این امر است و به راستی میتوان آن را به فال نیک گرفت، شاید که نشانهٔ توجه بخشی از کارفرمایان بخش خصوصی به کیفیت معماری باشد.
از خوانندگان گرامی معمار و صاحبنظران جامعهٔ معماری خواهشمندیم از ارائهٔ پیشنهادهای خود برای برگزاری بهتر جایزه در سالهای آینده دریغ نکنند.
داوران جوایز معمار
۱۳۸۱ — علیاکبر صارمی، کامبیز ناظرعمو، کامران افشارنادری، مهدی علیزاده و هادی میرمیران.
۱۳۸۲ — فومیهیکو ماکی، محسن مصطفوی، مهدی علیزاده، داور ابیزاده و کامران افشارنادری.
۱۳۸۳ — حشمتالله منصف، هما فرجادی، شهاب کاتوزیان، نادر تهرانی و کامران افشارنادری.
۱۳۸۴ — هادی تهرانی، نسرین سراجی، بهروز احمدی، مهدی علیزاده و کامران افشارنادری.
۱۳۸۵ — نگار حکیم، حسین شیخزینالدین، فرامرز شریفی، فیروز فیروز و بهرام شکوهیان.
برندگان جوایز معمار
۱۳۸۱ — محمدرضا قانعی و علی شیخالاسلام (رتبهٔ اول)، بهروز بیات (رتبهٔ دوم)، محمدرضا قانعی و علی شیخالاسلام (رتبهٔ سوم)، مهرداد ایروانیان (رتبهٔ چهارم)، فرامرز شریفی (رتبهٔ پنجم).
۱۳۸۲ — هادی میرمیران (رتبهٔ اول)، مهندسان مشاور همگروه (رتبهٔ دوم)، مهندسان مشاور آژندشهر (رتبهٔ دوم)، اسماعیل طلایی (رتبهٔ سوم)، بهرام شکوهیان (رتبهٔ چهارم)، دفتر معماری هستهٔ طراحی (رتبهٔ چهارم).
۱۳۸۳ — رامین مهدیزاده (رتبهٔ اول)، نوشین غیاثی (رتبهٔ دوم)، بهارک کشانی (رتبهٔ دوم)، مهدی مقارهعابد (رتبهٔ سوم)، امین تاج (رتبهٔ چهارم)، رضا دانشمیر (رتبهٔ پنجم).
۱۳۸۴ — محمد مجیدی (رتبهٔ اول)، دفتر معماری هستهٔ طراحی (رتبهٔ دوم)، گروه معماری پادیاوپارت (رتبهٔ سوم)، مهندسان مشاور همگروه (رتبهٔ چهارم)، آرش مظفری و آرشیا شعله (رتبهٔ پنجم)، دفتر معماری حریرچی و همکاران (رتبهٔ پنجم).
۱۳۸۵ — در گروه تکواحدی و کوچک: دفتر معماری زاویه (رتبهٔ اول)، پویا خزائلی (رتبهٔ دوم)، شروین حسینی (رتبهٔ سوم). در گروه مجتمعهای آپارتمانی: دفتر معماری ارش (رتبهٔ اول)، رامین مهدیزاده (رتبهٔ دوم)، زند حریرچی و همکاران (رتبهٔ سوم). در گروه مجتمعهای بزرگ ـ کار برگزیده: رامین مدنی و همکاران. تقدیر ویژه: دفتر طراحی دایره و هانی قدسی و تورج مشیرزاده.