«درباره ساختمان هاى »گروه مسکونى آپارتمانى
\nدر بیست و چهارمین دوره جایزه معمار، گروه آپارتمانى مسکونى در رتبه هاى اول و دوم برنده نداشت و جایزه به برنده رتبه سوم رسید؛ گویا داوران هیچ پروژه اى را در این گروه شایسته رتبه هاى اول و دوم ندانسته بودند. چرا؟ علت چیست؟ در این نوشته مختصر سعى شده است، ضمن اشاره اى کوتاه به سابقه طولانى ساختن آپارتمان هاى مسکونى در غرب، با مرورى اجمالى بر تحولات ، طى 1(آپارتمان نشینى و آپارتمان سازى در شهرهاى ایران )به ویژه در تهران هشتاد سال گذشته، در سال هاى پیش و پس از انقلاب، پاسخى به این پرسش پیدا کنیم:
\nسابقه آپارتمان سازى در غرب-1 با نگاهى به کتاب هاى تاریخ شکل شهر، تا انقلاب صنعتى )تألیف جیمز ، و تاریخ شهر: شهرهاى اسلامى و اروپایى در قرون وسطى 2(1974 ،موریس ، مى توانیم تصویرهاى متعددى از شهرهایى 3(1980 ،)تألیف لئوناردو بنه ولو در رم باستان، و در قرون وسطى در اروپا و همچنین در اغلب شهرهاى قدیمى ایران ببینیم که این سابقه را به خوبى نشان مى دهند. بدیهى است که دلیل ساختن آپارتمان در آن دوران ، به کلى با زمینه ها و دلایلى که باعث گسترش و رواج آپارتمان سازى در اروپاى پس از انقلاب صنعتى و بعدها در همه کشورهاى جهان شد، تفاوت دارد. از جمله شاید فشردگى بافت کالبدى
\nشهرهاى قرون وسطى که در میان دیوارها محصور بودند و به سادگى امکان گسترش نداشتند، و یا وجود موانع طبیعى و جغرافیایى را بتوان دلایل آن دانست. انقلاب صنعتى اروپا در اواسط قرن هیجدهم میلادى با افزایش بى سابقه جمعیت، استقرار کارخانه ها در شهرها و مهاجرت هاى گسترده به آنها، دگرگونى در طبقات اجتماعى؛ شکل گیرى طبقه کارگر، بر آمدن سرمایه داران ، و 1800 و بانکداران و... همراه بود، به طورى که جمعیت لندن در سال به یک میلیون نفر رسید و ... در پى و در نتیجه این 1850 پاریس در سال تغییرات سریع شهرهایى که نام بردیم با مسائل و مشکلاتى روبه رو شدند که پیش از آن سابقه نداشت، که یکى از مهم ترین آنها مسئله اسکان جمعیت )به ویژه کارگران و طبقات کم درآمد( بود، و روى آوردن به آپارتمان سازى یکى از راه حل ها به نظر مى رسید و... . در این زمینه هم با نگاهى به کتاب فضا، زمان، معمارى )تألیف زیگفرید مى توانید با »سبزه میدان ها« و محلات مسکونى در نیمه 4 (1941 ،گیدیون اول قرن نوزدهم در لندن )عمدتاً براى ثروتمندان(، خیابان سازى هاى گسترده در پاریس و آپارتمان سازى ها در دوطرف آنها، براى طبقات متوسط در نیمه دوم قرن نوزدهم، و آپارتمان سازى هاى انجام شده در آمستردام در چهارچوب برنامه ها و طرح هاى جامع، براى طبقات کم درآمد و کارگران بیشتر آشنا شویم.
\nمنظره اى از خیابان پروکنسولو با برج کاخ کاپیتان خلق فلورانس میدان بازار شهر نورمبرگ منظره اى از رودخانه پگنیتس که سراسر شهر نورمبرك را مى پیماید.
\nبروژ کانال گرانده، ونیز
\nآپارتمان نشینى و آپارتمان سازى در ایرانِ قبل از انقلاب-2 (1320-1357) شروع آپارتمان سازى و آپارتمان نشینى در ایران )ابتدا در تهران و اصفهان-1-2 و مشهد و بعدها در سایر شهرهاى بزرگ و...(، را مى توان از زمان تأسیس به بعد دانست؛ بانک رهنى ایران توسط وزارت 1317 بانکِ رهنى در دى ماه دارایى با مشارکت بانک ملى ایران به عنوان بانک تخصصى در زمینه مسکن و موضوع فعالیت بانک رهنى را امور بانکى مرتبط با امر 5.ساختمان تأسیس شد مسکن تشکیل مى داد: پرداخت تسهیلات در برابر رهن اموالِ غیرمنقول با هدف خرید، ساخت، تکمیل و تعمیر، و اعطاى اعتبار به شرکت هاى ساختمانى بخش عمده فعالیت هاى بانک را دربرمى گرفت. البته بانک اعطاى وام هاى ساختمانى را مشروط به ارائه نقشه هاى مصوب شهردارى کرده بود و همچنین به وسیله مهندسان خود صاحبان ساختمان را در امور ساختمانى راهنمایى مى کرد. در نتیجه خانه هایى که با کمک مالى بانک رهنى ساخته مى شدند، خانه هایى محکم و مجهز بودند. پس از آنکه امور جارى بانک رهنى به گردش درآمد و سازمان هاى تابع آن تشکیل و تکمیل شد، بانک با هدف توسعه فعالیت هاى وارد فعالیت هاى عمرانى شد، از جمله و به ویژه، براى تأمین 1323 خود از سال مسکن گروه هاى متوسط و کم درآمد، پروژه هاى خانه سازى و آپارتمان سازى هاى
\nکه در وزارت تازه 1342 گسترده اى را در طول سال هاى فعالیت خود )تا سال تأسیس »آبادانى و مسکن« ادغام شد(، در تهران و شهرستان ها اجرا کرد که از میان آنها مى توان به پروژه هاى زیر اشاره کرد: براى استفاده کارمندان کم درآمد دولت 6« ساختمان هاى »چهارصد دستگاه- .( با استفاده از خدمات مهندسان آلمانى که هنوز در ایران مانده بودند1323-25) (1335-37) ساختمان هاى کوى کارگران اصفهان- بلوك هاى نازى آباد براى سیل زدگان جنوب تهران و پاسبان هاى شهربانى- (1340) (1324) »کوى فرح« براى سکونت کارکنان عالى رتبه دولت- (1350) شهرك آپاداناى تهران- (1350) آپارتمان سازى هاى تبریز- (1350) آپارتمان سازى ها براى شهربانى کل کشور- (1354) آپارتمان سازى ها در همدان- (1356) آپارتمان هاى گاردشاهنشاهى- و پروژه هاى متعدد دیگر. طراحى محلات مسکونى در نارمک تهران هم از کارهاى بانک رهنى بوده است. تقریباً در همان سال هایى که بانک رهنى تأسیس شد، بعضى از معماران -2-2
\nایرانى که از هنرهاى زیباى پاریس یا سن لوك بروکسل فارغ از تحصیل شده بودند و سال هایى هم در خارج کار کرده بودند، به ایران برگشتند و با استخدام در دستگاه هاى دولتى و یا تأسیس دفاتر خصوصى کار خود را شروع کردند. (، گابریل گِوِرکیان 1275-1361) اغلب این معماران به ویژه وارطان هوانسیان (، که به عنوانِ پیشگامانِ معمارى 1287-1349) ( و پُل آبکار1279 - 1349) در سال هاى بعد آثار متعدد و- 7.ایران اوایل مدرن در ایران شناخته مى شوند ماندگارى از خود به جاى گذاشتند، اما از میان آنها وارطان )علاوه بر طراحى
\nو اجراى ساختمان هاى متعدد دولتى و عمومى و خانه ها و ویلاهاى شخصى(، مسکونى، و مسکونى هم طراحى و -تعداد زیادى آپارتمان هاى تجارى، تجارى اجرا کرد که هنوز هم در خیابان هاى اطراف دانشگاه تهران، جمهورى، انقلاب، 8.سعدى، فردوسى و لاله زار و... باقى مانده اند، و توجه عابران را جلب مى کنند البته به جز این سه معماران بسیار دیگرى هم بودند که در این دوره آثار با ارزشى به یادگار گذاشتند. مثل یک ساختمان مسکونى آپارتمانى که اوژِن (، یکى از استادان برجسته معمارى در دانشکده 1292-1376) آفتاندلیانس
\n16 تهران، چهارصد دستگاه، منطقه
\nمسکونى جامى، وارطان هوانسیان، تهران، نبش خیابان حافظ و جامى، عکس از محمد نژاد بریانى-مجموعه تجارى
\nعکس هوایى از مجتمع آپارتمانى بهجت آباد تهران، مجتمع آپارتمانى بهجت آباد
\nساختمان اخوان، وارطان هوانسیان، تهران، خیابان انقلاب، نماى شمالى غربى، عکس از على خادم
\n14 تهران، چهارصد دستگاه، منطقه
\nهنرهاى زیباى دانشگاه تهران، در خیابان سى تیر ساخته است. که او هم در هنرهاى زیباى پاریس تحصیل کرده بود. حتماً نام ها و آثار دیگرى هم هست که در اینجا مجالى براى پرداختن به آنها نیست. در سال هاى بعد این دوره و دهه هاى چهل و پنجاه شمسى -3-2 ،که آپارتمان نشینى و آپارتمان سازى به تدریج در حال گسترش بود آپارتمان سازى هاى متعددى مثل بلوك هاى آپارتمانى بلندمرتبه سعدى و حافظ و خیام، یا شهرك هرمزان در شهرك غرب، شهرك امید، مجتمع هاى
\n، پارك پرنس و آتى ساز در شمال تهران براى طبقات مرفه، و ASP ،مجتمع هاى مسکونى آپارتمانى کوچک ترى مثل آپارتمان هاى بهجت آباد مجتمع مسکونى کوشک در شهرآرا، بلوك هاى آپارتمانى کوى کن، و شهرك هاى بزرگى مثل اکباتان و آپادانا براى طبقات متوسط و میان درآمد و... توسط مهندسان و شرکت هاى ایرانى و خارجى در شهر تهران، و همچنین در سایر شهرهاى بزرگ و متوسط و کوچک کشور اجرا شد.
\nاکباتان2 تهران، فاز
\nتهران، عکس هوایى از مجتمع مسکونى سعدى و خیام، شهرك غرب
\nعکس هوایى از مجتمع مسکونى هرمزان تهران، مجتمع مسکونى هرمزان، عکس از فرخ حسامیان
\nعکس از بالاى برج میلاد، شهرك غرب، نیما زرین پارسا
\nتهران، مجتمع آپارتمانى کوى کن
\nتا1357) آپارتمان نشینى و آپارتمان سازى در ایران بعد از انقلاب-3 (حال حاضر ساله را مى توان به دو بخش تقسیم کرد:46 این دوره (1357-1367) دوره اول؛ بعد از انقلاب تا پایان جنگ تحمیلى-1-3 ساله ساختن آپارتمان هاى بلندمرتبه در تهران، به دلیل10 در این دوره اِشراف، به حکم مهندس سیفیان، شهردار وقت ممنوع و مقرر شد که همه ساختمان هاى جدیدى که در کل شهر تهران ساخته مى شوند، حداکثر مى توانند دو طبقه )یا روى پیلوت و یا روى زیرزمین( داشته باشند. البته در در بعضى نواحى تهران، ساخت سه طبقه )روى پیلوت یا زیرزمین( 1363 سال که جنگ تحمیلى پایان یافت 1367 هم مجاز اعلام شد، و در نتیجه تا سال وضعیت از همین قرار بود. در نتیجه چون تخریب و نوسازى براى دو یا سه طبقه به لحاظ اقتصادى چندان به صرفه نبود، آپارتمان هاى زیادى هم ساخته نشد. همچنین در این دوره شهرك سازى ها و ساخت مجموعه ها و مجتمع هاى مسکونى آپارتمانى جدید هم تقریباً تعطیل شد. دوره دوم؛ پس از پایان جنگ تحمیلى و شروع »به اصطلاح« دوران -2-3 ( تا حال حاضر1368 سازندگى )از سال با پایان جنگ تحمیلى، بازسازى خرابى هاى ناشى از جنگ، و همچنین ایجاد و توسعه زیرساخت هاى ضرورى کشور که به دلیل بحران هاى متعدد دو سال جنگ، متوقف شده بود، مهم ترین 8 سال اولِ پس از انقلاب و همچنین وظایف پیش ِ روى دولت بود که به سرمایه عظیمى نیاز داشت که تأمین مالى آن هم به دلایل مختلف )از جمله انواع تحریم ها(، بسیار سخت بود، به - و حتى ناممکن به نظر مى رسید. اما در این میان نوسازى شهر تهران یکى از اولویت هاى اصلى به شمار مى آمد که -عنوان پایتخت دولت انقلابى فارغ از ضرورت رفع کمبودها و حل مشکلات انباشته، به لحاظ حیثیتى در سطح جهانى هم براى دولت بسیار مهم بود. البته سناریوى انتقال پایتخت هم مطرح شده بود و حامیانى داشت، اما چون مطالعات امکان سنجى که در همان سال انجام شده بود، نشان مى داد که انجام این کار به زمان زیاد )بین
\nسال(، و سرمایه گذارى هاى هنگفتى نیاز دارد، دولت از فکر انتقال 25 تا15 پایتخت منصرف شد و در نهایت انجام پروژه نوسازى شهرتهران در دستور کار قرار گرفت. روشن است کارى که در کشور باید انجام مى شد بسیار عظیم بود و امکانات هم به ویژه به لحاظ مالى، بسیار محدود. کمک هاى دولت به شهردارى هاى بزرگ، به ویژه به شهردارى تهران، نیز چندین سال قبل به و 1362 موجب »مصوبه خودکفایى شهردارى هاى بزرگ« )قانون بودجه (، قطع شده بود. هرچند اگر هم چنین قانون و مصوبه اى 1366 مصوبه مورخ نبود، در آن زمان دولت آنچنان توانى هم نداشت که بتواند بودجه نوسازى شهر تهران را هم تأمین کند. در چنین شرایطى بود که »تراکم فروشى« )یا به اصطلاح »فروش تراکم مازاد«( و »توافق« )بر سر تغییر کاربرى هاى خدماتى به مسکونى و تجارى( به عنوان راه حل در دستورِ کار دولت قرار گرفت. بازار هم پس از ده سال انتظار، مشتاق، و نیاز و تقاضا هم زیاد بود. با در پیش گرفتن این شیوه و مدیریت مقتدرانه و قاطع آقاى غلامحسین (، و با اجراى بسیارى 1376 تا1368 کرباسچى )شهردار تهران در سال هاى از پروژه هایى که سال ها روى زمین مانده بودند )از جمله و به ویژه توسعه شبکه راه ها و بزرگراه هاى تهران، شبکه پارك ها و فضاهاى سبز، سیستم جمع آورى و دفع زباله، و بهبود وضعیت انواع خدمات و تجهیزات شهرى و...(، طى مدتى بسیار کوتاه چهره پایتخت دگرگون شد و شهردارى تهران هم به سازمانى مدرن و مجهز و آبرومند تبدیل شد. همه شهردارانى هم که پس از آقاى کرباسچى آمدند )اعم از اصلاح طلب و اصول گرا و میانه رو( همین راه را ادامه دادند. همچنین به دنبال این موفقیت، روش شهردارى تهران به سرعت به الگوى سایر کلان شهرها، و در پى آنها بقیه شهردارى هاى در سراسر کشور، و به دنبال آنها فرماندارى ها و ... تبدیل شد. و این چنین بود که به تدریج نه تنها شهرها و روستاها، بلکه سواحل دریاها و دریاچه ها، مراتع و جنگل ها، کوه ها، مناطق ییلاقى و خوش آب وهوا،
\nتهران، پاسداران نارنجستان هفتم، تمام عکس هاى بعد از انقلاب از کیوان سلیمى تهران، تقاطع صدر و شریعتى
\nو حریم رودخانه ها در سراسر کشور به عرصه هاى معامله و توافق و واگذارى گسترده و بى حساب و کتاب و ... تبدیل شدند و امروز آثارش را در همه شهرها و روستاها و کل سرزمین ایران مى بینیم. سال گذشته با تخریب مستمر 35 و در چنین زمینه اى بود که طى خانوارى(، و ساخت 2-3 دوطبقه )تک یا- و بى وقفه ساختمان هاى یکى ، 150-100 طبقه آپارتمانى در قطعه زمین هاى7 و6 ،5 ساختمان هاى 22 طبقه، و18 تا14 طبقه و12-10 مترمربعى، و یا400-300 و200 مترمربعى و بیشتر700 ،600 ،500 طبقه و بلندتر، در قطعه زمین هاى در مرکز، شرق، غرب و جنوب تهران، »الگوى مسکونى آپارتمانى« )به جز ، به تنها الگوى بناهاى مسکونى در تهران 9(مواردى معدود و بعضى استثناها تبدیل شد، و حتى در مناطق و نواحى و محلات شمالى تهران؛ الهیه، دروس، باغ هاى -قیطریه، نیاوران، اقدسیه ... و زعفرانیه و ولنجک و ... خانه ها و خانه بزرگ و ویلاهایى که زمانى محل سکونت مرفهین شهر بودند هم، نه تنها نتوانستند در برابر این هجوم دوام بیاورند، بلکه به مناطق و محلات مطلوب و محبوب سرمایه گذاران زمین و ساختمان، براى برج سازى هاى بى شمار و بى حساب وکتاب تبدیل شدند ... و این چنین شد که انبوه فضاهاى سبز و باغ هاى باصفا و... چشم اندازهاى باشکوهِ البرز و -باغ ها و درختان تناور، کوچه ... همه و همه، به سرعت به فَنا رفتند و ... و امروز شهر تهران، سال هاست که گرفتار تراکم فوق العاده جمعیت، ترافیک سرسام آور، آلودگى کشنده هوا و ده ها مشکل دیگر شده است، و روز به روز هم بدتر مى شود.
\nجمع بندى: ویژگى ها و تفاوت هاى پیش و پس از انقلاب -4 در ابتدا، و پیش از پرداختن به موضوع این قسمت که ذیل چهار عنوان ارائه شده، لازم است توجه خوانندگان به چند تفاوت مهم در وضعیت کشور در دوران پیش و پس از انقلاب جلب شود: میلیون نفر در زمان انقلاب به بیش از 34 ( جمعیت کل کشور از حدود1 ( جمعیت شهر تهران، که مثال2 . میلیون نفر در حال حاضر رسیده است86
\nمیلیون نفر در زمان انقلاب به5 اصلى در این بررسى بوده است، از حدود میلیون نفر هم 8/5 میلیون نفر در حال حاضر رسیده است، و9 بیش از در شهرها و آبادى هاى پیرامون شهر تهران )در محدوده منطقه یا مجموعه ( مساحت محدوده خدماتى شهر تهران در 3 .شهرى تهران( ساکن هستند (، در حالى که امروز 1 کیلومترمربع بوده است )نقشه180 زمان انقلاب حدود ساله تعیین شده در طرح جامع 25 کیلومترمربع مساحت محدوده650 ّکل به 12 ( اشغال شده است و تعداد مناطق تهران از1347 اول تهران )مصوب ( آنچه بعد از انقلاب در شهر تهران اتفاق افتاده، در مورد 4 . رسیده است22 بقیه کلان شهرها )مشهد، اصفهان و تبریز و شیراز و...( سایر شهرهاى بزرگ و متوسط کشور هم به طور کلى صادق است.
\nویژگى ها و تفاوت ها میزان پذیرش جامعه، و تنوع در الگوهاى مسکن -1-4 پیش از انقلاب اکثریت طبقات مرفه ساکن در مناطق خوش آب وهوا و سرسبز شمال تهران، از سکونت در ویلاها و خانه هاى بزرگ و مجهز خود خوشحال دوطبقه -و راضى بودند. طبقات متوسط و کم درآمد هم از خانه هاى یکى حیاط دار و کوچک و جمع وجور و مستقلِ خود راضى بودند و میل و انگیزه اى براى تغییر نداشتند. در واقع هدف اولین مجتمع هاى مسکونى آپارتمانى که در دهه بیست ساخته شدند هم طبقات کم درآمد کارمندى و کارگرانى بودند که خانه اى نداشتند. اما از اواخر دهه سى و سال هاى دهه چهل بود که گروه معدودى از طبقات مرفه و متوسط بالا که از زندگى مدرن اروپایى خبر داشتند و هوادار تجدد هم بودند، از آپارتمان هایى که در نواحى مرکزى شهر توسط معماران صاحب نام ساخته شدند و همچنین مجتمع هاى آپارتمان هاى مسکونى بلندمرتبه که در ابتدا عموماً توسط مهندسان مشاور خارجى طراحى مى شدند، استقبال کردند. از اوایل دهه پنجاه هم که مجموعه هایى مثل آتى ساز یا شهرك اکباتان ساخته شدند، زندگى در آپارتمان هاى مسکونى بلندمرتبه کم کم در میان بخش هاى وسیع ترى از مردم، جا افتاده بود. اما
\nتهران، خیابان انقلاب بین کالج و فردوسى تهران، بلوار فرحزادى، خیابان آسمان
\nتهران، بلوار فرحزادى، خیابان آسمان
\nهنوز خانه هاى مستقل تک واحدى و یکى دو طبقه الگوى مسلط خانه سازى بود. 1368 سال پیش )سال35 اما پس از انقلاب، و از زمانى که شهردارى از به بعد( براى اداره امور شهر ناگزیر از فروش تراکم شد، وضعیت به سرعت دگرگون شد؛ با کنار گذاشتن ضوابطى که پیش از آن، حداکثر مجازِ تعداد واحد مسکونى در یک قطعه زمین را تعیین مى کرد، ساختن آپارتمان هاى مسکونى تقریباً در همه زمین ها با هر مساحتى ممکن شد، و ظرف چند سال آپارتمان نشینى به تنها امکان سکونت در شهر براى بیشتر مردم )از عمدتاً به صورت - مرفه گرفته تا متوسط و کم درآمد(، و آپارتمان سازى هم به الگوى مسلط خانه سازى تبدیل شد. در این دوره -تک ساختمان ها همان طور که پیش از این اشاره شد جز تکمیل شهرك ها و مجتمع هاى مسکونى نیمه کاره باقیمانده از قبل، کار مهمى در زمینه ساخت مجموعه ها و مجتمع هاى مسکونى آپارتمانى در شهر تهران انجام نشد.
\nامکانات طراحى-2-4 پیش از انقلاب به دلیل تنوع در الگوى آپارتمان سازى، امکانات طراحى هم متنوع و متعدد بود. براى مثال در یک شهرك و یامجتمع مسکونى، طراحى نحوه استقرار و ارتباط میان بلوك هاى ساختمانى، سازماندهى و طراحى فضاى سبز، محوطه ها، مکان هاى استراحت و اوقات فراغت ساکنان، فضاى بازى بچه ها، استخر، پیاده راه ها، پارکینگ هاى روباز، دروازه هاى ورودى و دیوارها یا حصارهائى که مرزهاى شهرك یا مجتمع را مشخص مى کنند، همه و همه فرصت هاى متنوع و زیادى را براى خلاقیت طراح یا گروه طراحى فراهم مى کردند. برج«هاى مسکونى هم اندازه زمین طبق ضوابط شهرسازى -حتى در »تک آن زمان طورى بود که سهم قابل توجهى هم براى طراحى فضاهاى پیرامون ساختمان باقى مى ماند و ساختمان مى توانست از مرزهاى زمین فاصله داشته باشد و در نتیجه ایجاد تنوع بیشتر در حجم و فرم، طراحى همه نماهاى ساختمان و تأمین نور و دید به بیرون و ... هم امکان پذیر مى شد.
\nتهران، میدان ارتش، کوچه طاهرى
\nتهران، میدان ارتش، کوچه طاهرى
\nتهران، کامرانیه، کوچه شهبازنژاد تهران، کامرانیه، کوچه شهبازنژاد
\nبا »تک آپارتمان«هایى است که در- تقریباً مطلق- اما امروز که اکثریت قطعه زمین هاى کوچکى )که قبلاً امکان آپارتمان سازى در اغلب آنها وجود نداشت(، ساخته مى شوند، و ساختمان ها عموماً فقط یک نماى اصلى دارند، و فضایى هم براى محوطه سازى وجود ندارد، ساختمان هم اغلب از دو طرف توسط ساختمان هاى بلند و کوتاه همسایه محدود شده است، و نماى فرعى )عموماً نماى شمالى( هم رو به حیاط و ساختمان همسایه دارد، در بیشتر موارد فقط یک نماى اصلى ساختمان است که براى هنرنمایى طراح باقى مى ماند. کیفیت آثار، و سبک ها و گرایشات معمارى-3-4 که در این نوشتار بررسى1357 تا1320 پیش از انقلاب، و در فاصله سال هاى شد، به طور کلى اصول و معیارهاى دوره هاى مختلف معمارى مدرن حاکم بود؛ از جمله در طراحى مجتمع ها و کوى هاى مسکونى کارگرى و کارمندى دهه بیست، و یا در آثار معماران صاحب نامى مثل وارطان هوانسیان و ... و بعدها
\nدر شهرك ها و مجتمع هاى مسکونى آپارتمانى که براى طبقات مرفه و متوسط بالا و متوسط توسط مشاوران خارجى و داخلى طراحى و اجرا مى شدند. تازه از اوایل دهه پنجاه بود که زمزمه هاى نقد معمارى مدرن و سبک بین المللى و ضرورت پیوند بین سنت و مدرنیته در معمارى به ایران رسیده بود. به ویژه بعد در اصفهان 1349 از اولین »کنگره بین المللى معمارى جهان«، که در شهریور با حضور جمعى از معماران صاحب نام جهان )از جمله لویى کان، پل رودلف، ژرژ کاندیلیس و...( و معماران برجسته ایرانى برگزار شد و اهل حرفه و دانشگاه با تحولات روز در جهان بیشتر آشنا شدند. آثار متفاوت و بدیع معمارانى مثل نادر اردلان که ساختمان هاى دانشگاه بوعلى همدان و »مرکز مطالعات مدیریت ایران« )دانشگاه امام صادق( را ساخت و یا کامران دیبا که طراح موزه هنرهاى معاصر ایران، و شهر جدید شوشتر و... بود از یادگارهاى این دوره هستند. اما ( هنوز اصول و معیارهاى 1357) در مجموع مى توان گفت تا پایان این دوره معمارى مدرن بر جریان اصلى معمارى حاکم بود. در نتیجه تقریباً همه بناها
\nتهران، فرمانیه، تقاطع پاسداران
\nتهران، نیاوران، خیابان مرجان
\nتهران، فرمانیه، تقاطع پاسداران تهران، فرمانیه، خیابان غلامرضا حسینى
\nو مجموعه هایى که از آنها نام بردیم، و حتى آنها که چندان )و یا اصلاً( مهم و چشمگیر نبودند، اغلب ساده و موزون و کمابیش خوشایند بودند، حتى ساختمان هایى که توسط مردم در شهرها ساخته مى شدند، اگر هم معمولى و پیش پاافتاده بودند، حداقل آزاردهنده نبودند! اما پس از انقلاب این معمارى پست مدرن و سبک ها و گرایش هاى متعدد و پى در پى پس از آن بود که تقریباً به سرعت رواج پیدا کرد؛ ابتدا آثارى با الهام از تاریخ و سنت و فرهنگ، البته نه فقط از ایران باستان یا بعد از اسلام، بلکه از یونان و رم باستان و دوران رنسانس ساخته شدند و بعد معمارى هاى تک و دیکانستراکشن و... ولى در معمارى ساختمان هاى مسکونى آپارتمانى که موضوع ماست، تأثیر این گرایش ها فقط )یا عمدتاً( در تنها نمایى که براى طراحى وجود داشت )نماى اصلى( خود را به صورت هاى مختلف نشان مى دادند. هر چند در مورد برج هاى بلندى که زمین کافى داشتند فرصت هایى هم براى ایجاد پیچ و تابى در هیکل ساختمان، و یا بیرون زدنِ حجم یکى از طبقات از نماهاى اصلى، یا ایجاد شکافى در میان دو بلوك و... به وجود مى آمد. یک روز در آن سال ها مرحوم دکتر على اکبر صارمى از معماران صاحب نام نسل خود که آثار ارزشمندى هم به یادگار گذاشت، در جلسه اى گفت: »ما دیگر گیج شده ایم، تا مى آییم در این سبک کار کنیم، سبک دیگرى در بازار مُد مى شود و...« نتیجه این شد که اغلب ساختمان ها، بیشتر از آنکه خوشایند و دل پذیر، و یا مایه تحسین باشند، باعث شگفتى و تأسف مى شدند. تأثیر بر سیما و منظر شهرى -4-4 سیما و منظر یک شهر، و تصویرى که از آن در ذهن ها شکل مى گیرد حاصل عوامل متعدد است؛ بستر طبیعى و اقلیم )پستى و بلندى ها ، کوه ها، توپوگرافى و جنس خاك، رودخانه ها و نهرها، فضاهاى سبز و درختان و...( و عناصر ساخت )یادمان ها، بناهاى شاخص دولتى و عمومى، -مهم کالبدى و انسان عرصه ها و محوطه ها و بناهاى تاریخى، محلات قدیمى، و... بالاخره میدان ها
\nساخت، »خیابان«ها و - و خیابان ها(. اما در میان عناصر کالبدى و انسان »میدان«ها و ساختمان هایى که در دو طرف و یا پیرامون آنها ساخته مى شوند »از مهم ترین« )و شاید »مهم ترین«( عناصرى هستند که به تصویر ذهنى ما از شهر شکل مى دهند، و در واقع از همین خیابان ها و میدان هاست که چشم اندازِ روشن ها و... در فضاى شهرى -مناظر طبیعى و جلوه هاى تابش خورشید و سایه هم به ادراك مى آیند. پیش از انقلاب، بستر طبیعى تهران )که مثالِ ماست(، چنان که بعدها اتفاق افتاد، هنوز آسیب چندانى ندیده بود؛ ارتفاعات البرز در بهار و تابستان و پاییز و زمستان، از همه جاى شهر، دیده مى شدند، تپه ها و باغ ها و درختان مناطق شمالى تهران هنوز زنده و شاداب بودند، به حریم رودهایى که از میان دره هاى البرز سرازیر مى شدند و شمال تا جنوب تهران را طى مى کردند و به خارج از شهر مى رفتند، هنوز این همه دست اندازى نشده بود. بسیارى از محلات قدیمى و بافت هاى باارزش تاریخى و فرهنگى هنوز زخمى یا تخریب نشده بودند. عرصه شهر هنوز تا این حد که امروز شاهد آنیم گسترده نشده بود؛ و بخش هاى مرکزى شهر هنوز به محلات شهرآرا، تهران ویلا، آریا شهر، کوى کَن و... در غرب، و به تجریش و شمیران در شمال و شهررى در جنوب شهر وصل نشده کریمخان -بودند، تازه از اوایل دهه چهل به بعد بود که محور بلوارهاى کشاورز که تا آن زمان مرز شمالى تهران بود، جاى خود را به خیابان هاى تخت طاووس و عباس آباد )مطهرى و بهشتى بعدى( داد. همچنین در بیشتر محلات مسکونى درصد(، 40 که بخش عمده مساحت شهر را به خود اختصاص مى دهند )حدود دوطبقه الگوى غالب مسکن در شهر -نیز هنوز خانه هاى مستقل حیاط دار یکى بود و ساختمان هاى آپارتمانى یا مجتمع هاى مسکونى آپارتمانى جاى آنها را نگرفته بودند، و سیماى بیشتر خیابان ها و بدنه هاى دو طرف آن ها هنوز کوتاه و آرام و در بسیارى جاها کمابیش یکدست و هماهنگ بود. سال گذشته، 35 پس از انقلاب اما با شروع و استمرار تراکم فروشى طى
\nتهران، میدان فردوسى
\nگسترش مداوم سطح شهر، ساختمان سازى هاى بى وقفه، وضع و اعمال ضوابطى که تقریباً اجازه ساختن هر بنایى در هر جایى را مى داد و.. همه چیز دگرگون شد؛ بخش بزرگى از منابع و چشم اندازهاى طبیعى و بناها و عرصه هاى باارزش تاریخى و فرهنگى ... از میان رفتند یا آسیب هاى جدى دیدند و ... کیلومترمربعى محدوده قانونى شهر، کالبد 650 و با اشغال کل مساحت ... طبقه و 6 و5 ،4 شهر تهران به توده عظیم و متراکمى از ساختمان ها برج هاى بلند مرتبه تبدیل شد، و ساختمان هاى دو طرف همه کوچه ها و خیابان ها هم به رنگین کمانى نابهنجار از سبک هاى مختلف معمارى در نماى ساختمان هاى کوتاه و بلندى که در کنار و چسبیده به هم ساخته شده بودند. و امروز شاید تنها خیابان هایى هنوز از زیبایى بهره اى داشته باشند که ردیف درختان تناور توانسته باشند چهره آنچه در پشت آنها ساخته شده است را تا حدودى بپوشانند! البته بدیهى است که منظور ما از آنچه گفته شد حسرت و یا غصه خوردن براى گذشته نبوده و نیست. و به ضرورت و »اصلِ تغییر و دگرگونى« هم باور داریم؛ طى این سال ها جمعیت کماکان اضافه مى شد، شهرها هم به ناگزیر بزرگ تر مى شدند و توسعه پیدا مى کردند، منتها نه آن چنان که اتفاق افتاد؛ این تغییر ناگزیر و توسعه مى توانست به گونه اى مدیریت و هدایت بشود که با این همه خسارت هاى جبران ناپذیر همراه نباشد. اما به دلایل مختلف که شرح آنها مجالى دیگر مى خواهد، این چنین نشد.
\nسخن آخر همان طور که ملاحظه شد ما در اینجا با مرور اجمالى تحولات هشتاد سال گذشته و ارائه تصویرى واقعى )یا خیلى نزدیک به واقعیت( از وضعیت اسفبارى که شهر تهران و بسیارى از شهرهاى دیگر کشور در آن گرفتار شده اند، و همچنین شرح محدودیت ها و موانع پرشمارى که معماران، به ویژه براى طراحى ساختمان هاى مسکونى آپارتمانى )که بیشتر بناهاى شهر تهران را تشکیل مى دهند(، با آنها روبه رو هستند، به خوبى نشان دادیم که در این
\nشرایط طراحى ساختمانى که از هر لحاظ ایده آل، مطلوب، و حتى قابل قبول باشد تا چه حد دشوار است. )البته درك این شرایط به ویژه براى داوران خارجى تقریباً ناممکن است(. روشن است که اگر هم معماران زمانى در تشدید نابسامانى ها و نابهنجارى ها در سیما و منظر شهر نقشى داشته اند، این نقش نسبت به ابعاد عظیم آنچه طى این سال ها روى داده بسیار ناچیز است؛ هرچند شاید تنها بتوان به بعضى از تقلید ها، و یا مبالغه ها در تظاهر و خودنمایى و یا اصرار بر متفاوت بودن به هر قیمت و... در سال هاى گذشته ایراد وارد کرد. البته دو دهه اخیر معدودى از معماران -خوشبختانه به نظر مى رسد که طى یکى نسل هاى جدید به مرحله اى از بلوغ و پختگى و استقلال رسیده اند که بتوانند زبان و بیان خاص خودشان را داشته باشند. بعضى از آثارى که در گروه ساختمان هاى مسکونى آپارتمانى جایزه معمار شرکت مى کنند، به ویژه در میان آنها که از مرحله گزینش هاى اولیه عبور مى کنند و در معرض داورى قرار مى گیرند به نظر من در این گروه جاى مى گیرند.
\nاما به هر حال کار از کار گذشته است و آنچه نبایست مى شد )یا مى شد که سال بر سر 35 نشود(، شده است، و در میان ده ها و صدها مشکلى که طى این شهر و منطقه تهران آورده شده است از معمارى و معماران کار چندانى ساخته نیست. جز اینکه اگر بتوانند تا جاى ممکن از »اصرار بر متفاوت بودن کارشان، به هر قیمت« صرف نظر کنند و رویکرد منطقى ترى، مبتنى بر رعایت حداکثر سادگى و بى ادعایى در پیش بگیرند، و به خلق تناسبات خوشایند و موزون، و انتخاب و استفاده دقیق و درست از مصالح اکتفا کنند، و براى افزایش کارایى و کارآمدى فضاهاى داخلى ساختمان هم بیشتر از خود مایه بگذارند. البته اگر فشارها و گرایشات بازار و سطح سلیقه عمومى اجازه دهد!؟
\nپانوشت ها: در این مقاله در شرح وضعیت ویژگى هاى آپارتمان نشینى و آپارتمان سازى در ایران پیش و -1 پس از انقلاب، تمرکز اصلى ما بر شهر تهران بوده است، اما تهران فقط یک مثال )البته مهم و تعیین کننده( بوده ولى آنچه درباره تهران بعد از انقلاب نوشته شده در مورد سایر کلان شهرها و اغلب شهرهاى بزرگ و متوسط ایران هم صادق است. ، ترجمه History of urban form, before the industrial revolutions -2 1374 ،راضیه رضازاده، مرکز انتشارات دانشگاه علم وصنعت، چاپ اول ، ترجمه پروانه موحد، مرکز نشر دانشگاهى، تهران، چاپ The history of the city -3 .1369 ،اول ، ترجمه دکتر منوچهر مزینى، بنگاه ترجمه و نشر Space time and architecture-4 .1350 ،کتاب، چاپ اول منبع اطلاعات مربوط به سابقه تأسیس و فعالیت هاى بانک رهنى، اینترنت بوده. -5 تهران به14 این پروژه در مکانى ساخته شد که امروز یکى از محلات شهردارى منطقه-6 نام »محله چهارصد دستگاه« به شمار مى آید. البته بخش عمده این ساختمان ها در جریان توسعه هاى بى حساب و کتاب بعدى و همچنین عبور بزرگراه امام على از میان رفته و تنها بخش هاى معدودى از آن هنوز باقى مانده است. مقاله بهروز پاکدامن در کتاب تهران، جلد اول، انتشارات روشنگران، تهران، چاپ اول، -7 .1370 زمستان یادنامه وارطان هوانسیان، پیدایش معمارى مدرن در ایران، تألیف بهروز پاکدامن، انتشارات -8 .1362 جامعه مشاوران ایران، خرداد شامل پلاك هایى که یا منتظر انحصار وراثت هستند و یا گرفتار مشکل توافق با صاحبان -9 سرقفلى در مغازه هاى همکف، و یا پلاك هایى که مالکان آنها هنوز آمادگى و یا شرایط لازم براى تخریب و نوسازى ندارند. شهرك ها یا مجتمع هاى مسکونى نیمه تمامِ قبل از انقلاب که باید با تکمیل بلوك هاى - نیمه تمام و یا ساخت بلوك هاى باقیمانده از طرح قبلى به سرانجام مى رسیدند؛ از جمله در شهرك اکباتان، شهرك امید، مجموعه هاى آتى ساز، هرمزانِ شهرك غرب و ... و همچنین ساخت چندین مجموعه یا مجتمع آپارتمانى مسکونى جدید در داخل محدوده - تهران براى تعاونى هاى کارمندى، مثل کوى فراز در سعادت آباد براى تعاونى هنرمندان که رفع مشکلات سازه و تکمیل و تحویل آن سال ها به طول انجامید، و نیز مجموعه هاى متعدد آپارتمان هاى مسکونى براى تعاونى هاى کارگرى و کارمندى در شهرهاى جدید پیرامون تهران )پردیس، هشتگرد، پرند و ...(، که فارغ از مشکلات مختلف به لحاط دسترسى به شبکه راه ها، تأسیسات )به ویژه آب(، و تجهیزات مشاعى و اختصاصى بسیارى از آنها هنوز نیمه کاره باقى مانده اند و بارى شده اند روى دوش هاى دولت و وزارت راه و شهرسازى، از جمله در ارتباط با »مسکن مهر« و ... ولى از میان آنها از همه بزرگ تر و فاجعه بارتر ردیف طولانى بلوك هاى آپارتمانى در طرفین بزرگراه نواب است که براى اطلاع بیشتر در مورد آن مى توانید به مقاله »محله گمشده« در مجله معمار مراجعه کنید. 141 شماره
\nتهران، فرمانیه، خیابان غلامرضا حسینى
\n