در تاريخ طولانى ساخت مساجد در ايران، مدرسه و مسجد آقابزرگ كاشان يكى از نمونه هاى نادر از نظر نوآورى در معمارى فضاهاى مذهبى محسوب مى شود. ساخت اين مسجد چنان كه از كتيبه هاى متعدد باقى مانده بر پيكر آن سال 24 هجرى قمرى آغاز شده و نهايتاً پس از1248 برمى آيد، گويا از سال به پايان رسيده است.1272 در سال شعر سردر ورودى مسجد: »اعجلوا بالصلوه قبل الموت چهل و هفت از 1274 او بگير و بخوان« حكايت از آن دارد كه به حساب ابجد اتمام بنا سال است كه با زمامدارى محمد شاه قاجار و سال هاى نخست سلطنت وليعهد او ناصرالدين شاه مقارن است. چنان كه از مدارك تاريخى برمى آيد اين بناى عظيم براى برگزارى نماز و تدريس علوم دينى با حضور ملا مهدى نراقى دوم، ملقب به آقابزرگ، ساخته شده است. بانى مسجد حاج محمد تقى خانبان است و اسامى هنرمندان خطاط، نقاش و احتمالاً معماران بنا در كتيبه ها به اختصار آمده، استادان خطاط عبارت اند از: اسداله، محمد حسن و حسين، نقاش بنا استاد محمد باقر قمصرى است. نام دو استاد ديگر استاد حسين و استاد باقر نيز بر سر در ورودى مجموعه به چشم مى خورد كه به احتمال زياد مربوط به معماران بدعت گذار بناست كه همانند نام ديگر مهـرازان در مشهـورترين بناهاى ماندگار اين آب و خـاك در گذشته در نهايت تواضع، در گوشه اى نه چندان مشهود درج شده است. در بيان ويژگى هاى مسجد و مدرسه آقابزرگ، ذكر اشاراتى چند مى تواند ارزش هاى مجموعه را براى مخاطبان رشتة معمارى به وضوح روشن، و آنان را به حضورى مجدد در صحن و تعمقى ژرف تر در باب طراحى اين بنا ترغيب كند، لازم است اشاره شود در ميان مساجد معتبر و شاخص ايرانى كمتر بنايي تا اين اندازه منطبق با شرايط اقليمى محيط پيرامون خويش طراحى شده و كارآيى داشته، وجود صحن وسيعى در چندين تراز، حياط هاى متعدد با يا گودال 1«اختلاف سطح هايى در حداقل چهار تراز متفاوت و حضور »پادياو باغچه اى بزرگ در پهنه مركزى مجموعه و عناصر شاخص ديگرى كه به شرح آنها پرداخته خواهد شد، كالبد آن را با ديگر نمونه هاى بجا مانده از ابتداى ساخت فضاهاى مذهبى در دوران اسلامى تا زمان حاضر در كشور بسيار متفاوت مى سازد. به نظر مى آيد طراح يا طراحان مسجد جدا از اشراف بى مانند بر اصول معمارى هماهنگ با بافت محيطى، به درستى از قواعد مرتبط با تناسبات در سطح و حجم مطلع بوده اند و بر نوآورى طرح به گونه اى كه غير از زيبايى كم نظيرش، منطبق با ويژگى هاى آب و هوايى اقليم كويرى گرم و خشك كاشان باشد و آسايش كاربران را با انواع كريدورهاى تأمين كننده كوران هوا و تقسيم سايت به بخش هاى تابستانى و زمستانى تأمين كند، اهتمام ورزيده اند. اين مجموعه را همان گونه كه از نام و گذشتة تاريخى آن بر مى آيد فردى نيكوكار به احترام مجتهدى عالى مقام بنا كرده، از اين رو مسجدى حكومتى و متأثر از پشتيبانى و ثروت دستگاه حاكمه وقت به شمار نمى آيد. شايد همين
\\n\\nامر انگيزه اى شده تا مهرازان چيره دست بدون آنكه در تاروپود تزئينات و آرايه هاى گران قيمت مرسوم گرفتار آيند، در انديشه ساخت بنايى در نهايت سادگى و وقـار باشند و طرح بنا را چنان ريخته اند كه به سبب زيبايى هاى ذاتى به رنگ و جلا كمترين نيازى نداشته باشد، بى ترديد بهره گيرى از آجر ساده با كمترين سطوح رنگى كاشى كارى و استفاده از رنگ هاى ملايم حاصل تحقق چنين تفكر والايى بوده است. به اين اعتبار مجموعه اى فاخر، جذاب و سرشار از آرامش و سكون پديد آمده كه كاملاً در مقياسى متفاوت از بناهاى مشابه قرار دارد، فضايى كه در اوج سادگى براى مخاطبان عام و خاص واجد جذابيت هاى فراوان بصرى و كالبدى است. گنبد مرتفع و آجرى مسجد در اوج عظمت و سادگى تنها روى هشت جرز در محدوده پلانى هشت ضلعى جاى گرفته و در ابتدا از چهار جانب باز بوده است، نظاره فضاى زير گنبدخانه احساسى از سبكى در عين عظمت را طبقه و 3 رواق و گشودگى متناسب در24 ًبه بيننده القا مى كند، مجموعا
\\n\\n،در ترازهاى ارتفاعى مختلف به گردش نور و تهويه در فضاى اصلى گنبدخانه تصويرى متفاوت از ديگر گنبدخانه هاى بناهاى رفيع را ارائه مي دهد. يگانه سردر و ورودى مسجد با مقرنس هاى معلق، گچ كارى و نقاشى زينت داده شده، كرياس بزرگ و هشت وجهى آن با پوششى از آجر و كاشى مقرنس، جلوه خاصى به آستانه ورودى مسجد بخشيده است. اگرچه در محور ورودى مسجد درگاهى گشاده به سمت جنوب تصويرى قاب شده از صحن اصلى را عرضه مى كند، اما امكان ورود مستقيم و بدون واسطه به فضاى آرام مسجد وجود ندارد و دو معبر سرپوشيده در جناح هاى شرق و غرب فضاى ورودى، با انحناى متوازنى مخاطبان را به صحن باز مركزى رهنمون مى سازند، در
\\n\\nاين محدوده دو حجره براى حضور و اقامت خادم مدرسه و نظارت بر ورود و خروج عابران منظور شده است. در فضاى فوقانى بناى ورودى مرتفع مسجد، بالاخانه هايى در شرق و غرب ايوان ورودى و مشرف به حياط قرار گرفته اند كه با هدف استفاده و حضور زنان به هنگام برگزارى مراسم و مناسبت هاى مذهبى ساخته شده اند. مخاطب با عبور از فضاى ورودى مسقف شمالى قدم به صحنى مرتفع مى گذارد كه بام شبستان قديمى و اصلى مسجد و مدرسه محسوب مى شود، اين صحن چشم انداز بسيار زيبايى از گنبد بلند بالا و ايوان پيكره زيرين آن و همچنين حياط گود و مصفاى مسجد با تأثير بصرى فوق العاده دارد، اين حياط
\\n\\nبا دو معبر عريض شرقى و غربى كه بام حجره هاى طلاب محسوب مى شود، به بخش جنوبى و فضاى گنبدخانه مرتبط مى شود. طراحى هوشمندانه مجموعه به عنوان مسجد و مدرسه به صورتى كه بتواند هم زمان هردو كارآيى را داشته باشد به گونه اى عملى شده كه به كمك اختلاف ارتفاع هريك از دو كاربرى در تراز خاص خود عملكرد مناسبى داشته باشند، بدين ترتيب كه طبقه زيرين در تراز گودال باغچه اختصاص به مدرسه و طلاب دينى دارد كه بدون تداخل با اشكوب بالا مى توانند فارغ از آمد و شد مردم عادى و ساكنان پيرامون مجموعه و نماز، به امور آموزشى و مباحثات علوم دينى بپردازند، حجره ها در دو جانب شرق و غرب حياط مصفاى زيرين
\\n\\nقرار دارند كه توسط دو دهليزِ كنج حياط به شبستان شمالى دسترسى مى يابند. كاربرى دوگانه اين مجموعه بزرگ ايجاب كرده است كه از يك سو فضاى مسجد به عنوان مكانى براى عبادت روزانه، فضايى مهيا و واجد كارآيى لازم براى نمازگزاران باشد و از سوى ديگر اقامت شبانه روزى طلاب مدرسه دينى سبب شده اين فضا همانند منازل مسكونى سنتى در اين اقليم از عناصر شاخص متعددى برخوردار شود، دو بادگير مرتفع و سرداب در ضلع شمال مجموعه و چنان كه اشاره شد گودال باغچه اى مصفا براى محبوس كردن هواى خنك شبانگاهى در ايام گرم سال، همراه با حوضى بزرگ، چهار باغچه، صندوق خانه، شبستان به عنوان سالن برگزارى جلسات درس و بحث، آشپزخانه،
\n