پل االله وردیخان یا سى و سه پل، اصفهان
\\n\\nیکى از شاهکار هاى معمارى و طراحى سازه هاى هیدرولیک در ایران کهن پل معروف االله وردیخان یا سى و سه پل در اصفهان است، که توسط سردار بزرگ دوران صفویه در عهد شاه عباس اول ساخته شده است. شاید کمتر کسى از پیشینه و خاستگاه این سردار نابغه اطلاعى داشته باشد. او چنان که از مستندات تاریخى برمى آید، برده اى از اهالى گرجستان و از اسراى دوره شاه تهماسب بود که به خدمت ارتش صفوى در آمد و به دلیل لیاقت و رشادت و نقش ویژه اى که در پیروزى هاى سپاه صفویان ایفا کرده بود، پله هاى ترقى را در زمانى کوتاه طى کرد و از جانب پادشاه، به رغم مخالفت هاى برخى از سران قزلباش، به لقب امیرالامرایى حکومت ایالت فارس و سپس سپهسالارى ایران منصوب شد. این سردار بزرگ که نام کامل او »االله وردیخان اونْدیلادْزِه« بود با وجود اشتغال به سپاهى گرى، در ساخت 1.بناهاى یادمانى در ایران نقشى به سزا ایفا کرده است ساخت پل عظیم سى و سه پل که در ادامه اقدامات عمرانى شاه عباس در اصفهان و در امتداد محور بزرگ چهارباغ صورت پذیرفت و عملاً چهارباغ پایین را به زیبایى هرچه تمام تر به چهارباغ بالا و باغ هزارجریب و محله جلفا متصل کرد و بنا به پاره اى روایات با هزینه شخصى االله وردیخان ساخته شد، بنیانگذارى بناى زیباى مدرسه خان در شیراز و ساخت بازار بى نظیر لار از جمله اقدامات عمرانى و فرهنگى این سردار بزرگ است. سنگ بناى مدرسه خان را در شیراز االله وردیخان گذاشت و در دوران پسرش امام قلى خان تکمیل شد، یکى از دلایل ساخت مدرسه علاقه االله وردیخان به ملاصدرا بوده که در دوره اى از طرف علماى اصفهان طرد و به »کهک« قم تبعید شده بود. االله وردیخان در نامه زیبایى خطاب به ملاصدرا نوشت: »من نمى توانم به کهک بیایم تا بتوانم از محضر درس شما استفاده کنم و به همین جهت در شیراز بناى مدرسه اى را براى شما شروع کرده ام و همین که تمام شد اطلاع مى دهم که بیایید و در این مدرسه تدریس کنید.« و به لطف این سردار بزرگ صفویه درخشان ترین دوره زندگى ملاصدرا آغاز شد و طى آن کتاب هاى فراوان و گران قدرى تألیف کرد و نظریه »حکمت متعالیه« را بنیان نهاد. اما در تحلیل ارزش هاى کم نظیر سى و سه پل اشاره به این مهم ضرورى است که اصولاً از جمله مهم ترین اقدامات عمرانى پادشاهان بزرگ کشور جدا از ساخت کاخ ها، مساجد و سایر بناهاى یادمانى شهرى، ساخت راه ها و پل ها در زمره مهم ترین اقدامات استراتژیک محسوب مى شد، زیرا ایجاد یک شبکه ارتباطى فراگیر و ایمن یکى از ارکان بقاى حکومت آنان به شمار مى آمد، در غیر این صورت شهرها و مراکز بزرگ جمعیتى قلمرو پادشاهى ایشان همچون جزایرى جدا از هم فاقد ارتباطات منسجم مى شدند. سى و سه پل نیز طبیعتاً از این قاعده مستثنى نبوده است. این پل اگرچه نقشى حیاتى در برقرارى ارتباط بین دو بخش مختلف شمالى و جنوبى پایتخت جدید صفویان را برعهده داشت، اما به مثابه فضایى براى گردش و گذران اوقات فراغت مردم و اشرافیان و دربار نیز از کارآیى فراوانى برخوردار بود. چنان که از مستندات برمى آید، این پل محل برگزارى
\\n\\nمراسم زیباى آب پاشان در سیزدهم تیرماه هر سال بود که مردم شهر با پاشیدن آب و گلاب در این جشن شرکت مى کردند، ارامنه ایران نیز مراسم را سیزدهم ژانویه در کنار سى و سه پل برگزار 2جشن مقدس خاج شویان کردند. در کتاب زندگانى شاه عباس اول، به جشن نوروزى اشاره شده که هجرى روى سى و سه پل برگزار کرده است: »جشن 1018 شاه در سال شبانه روز دوام مى یافت ، گذشته از باغ نقش جهان، 7 تا3 نوروز غالباً از پل االله وردیخان را نیز آذین مى بستند و چراغان مى کردند و گاه به فرمان شاه عباس بر سر پل مراسم گلریزان صورت مى گرفت و گل هاى فراوان در راه با آنکه جشن 1018 شاه و همراهان او ریخته مى شد، از آن جمله در سال شبانه روز جشن 7 آغاز فروردین مصادف با ماه محرم بود، به فرمان شاه نوروزى گرفتند و بر سر پل گلریزان کردند و چون مردم اصفهان در چراغان
\\n\\nتومان از مالیات آن500 و آذین بندى هنرنمایى بسیار کرده بودند، شاه مبلغ سال را به آنان بخشید.« در خاطرات خود سى و سه پل را یکى از پل هاى درجه 3پرسى سایکس آن را از بهترین آثار معمارى ایران برشمرده 4اول جهان دانسته، دن گارسیا سیاح فرانسوى آن را شاهکار معمارى و شگفت آفرین دانسته است. 5و شاردن نیز در بخشى از نوشته هاى خود آورده است: »انسان هیچ انتظار 6لرد کرزن ندارد براى دیدن آنچه روى هم رفته مى توان آن را با شکوه ترین پل دنیا نامید ناچار از مسافرت به ایران باشد«. 1617 ایتالیایى هم که در سال7باید به نوشتارى از پیترو دلا واله میلادى مسافرتى به ایران داشته ، اشاره کرد. او به عنوان نخستین جهانگرد خارجى پس از بازدید از این پل آن را چنین توصیف کرده: »روى این رودخانه )زاینده رود( پلى وجود دارد که تماماً از آجر ساخته شده و عرض برابر آن پل ها 4 الى3 آن از تمام پل هاى روم بیشتر است و طول آن حداقل است. معمارى این پل به طرز غریبى انجام گرفته است و در دو طرف آن طاق نما هایى وجود دارد که مردم از زیر و بالاى آن عبور مى کنند. آنچه بیشتر نظر انسان را جلب مى کند راهرو هاى زیر پل است که تقریباً همسطح آب قرار گرفته و خنکى و زمزمه آب در طبقه زیرین پل به خصوص در تابستان هاى گرم بسیار مطبوع است، به علاوه در جهتى که آب جریان دارد نزدیک پل دیواره کوچکى از سنگ قرار داده اند تا آب از روى آنها سرازیر شود و صورت آبشار کوچکى را به خود بگیرد و این منظره نیز در حد خود بسیار زیبا است«. سى و سه پل سازه اى است با سى و سه دهانه بلند که روى پایه هایى قطور متر و 295 ًاز سنگ و عمدتاً با آجر، گچ، آهک و ساروج به درازاى حدودا متر ساخته شده، در مورد زمان ساخت آن در مستندات تاریخى 14 عرض
\\n\\nو در مواردى به 1005 قطعیت لازم وجود ندارد، آغاز ساخت آن را به سال هجرى نسبت داده اند. 1011 و1008 سال هاى طراحى سى و سه پل ویژگى هاى بى مانندى دارد که مى توان به موارد زیر اشاره کرد: عرض پل به گونه اى است که با توجه به طول زیاد آن ، عریض تر از میزان -1 مورد نیاز براى عبور وسایط نقلیه چرخ دار نظیر کالسکه، ارابه و گارى در نظر گرفته شده تا عملاً کارآیى بیشترى از صرفاً عبور وسایل نقلیه فراهم آید. ضمن آنکه بدین اعتبار تناسبات بهترى براى شاکله کلى آن به وجود آمده است. پل داراى شش مسیر عبور است که تنها یک مسیر آن به عبور وسایل -2 چرخ دار اختصاص داشته و پنج محور کاملاً در خدمت عبور پیاده ها و تفرج کنندگان قرار دارد. به فراخور شرایط آب و هوایى و به هنگام بارندگى و سرما مسیر هاى -3 .ایمن تر و بسته ترى براى عبور مردم پیاده در طرفین محور سواره وجود دارد در فصل گرما با فروکش کردن سطح آب، مسیرهاى زیر پل که با گذار -4 هواى برخاسته از روى سطح آب فضایى تلطیف شده دارند، در خدمت عابران و تماشاکنندگان مناظر قرار مى گیرند. در طبقه زیرین براى پوشش سقف که بام طبقه بالا محسوب مى شود، از طاق هاى چهار بخش استفاده شده است. پایه هاى پل نیز که در لایه هاى تحتانى سنگى بوده به صورت آب بر هاى نیم دایره اى شکل گرفته است. بر اساس نظر کارشناسان سازمان میراث فرهنگى و متخصصان زمین شناس، مقاومت فونداسیون و استحکام پایه هاى این پل که با ترکیبى از سنگ و ساروج ساخته شده، در رطوبت بیشتر خواهد شد، از این رو چنانچه خشکى زاینده رود در دراز مدت ادامه یابد، جدا از سست شدن پیکره پل، به
\\n\\n،دلیل آنکه حجم مولکول هاى ذرات خاك با از دست دادن آب تحلیل مى رود فرونشست بستر نیز امرى حتمى است و بدین ترتیب امکان بروز مخاطرات جبران ناپذیر براى این پل تاریخى وجود خواهد داشت. نامیده شدن این پل به نام االله وردیخان و نه به نام شاه عباس اول، از موارد نادر در معمارى ایرانى است که حاکم مقتدر از نا م گذارى اثرى شاخص به نام خود اجتناب کرده و در این مورد خاص پادشاه به احترام سپهسالار محبوب خویش، پل را به نام او نامیده است. برخلاف پل هایى که صرفاً جنبه مسیرى عبورى دارند و به نوعى ادامه راه در دو سوى رودخانه تلقى مى شوند، حضور هم زمان وسایل نقلیه و عابران پیاده در دو طبقه سى و سه پل و نیز گروه هایى از مردم که براى تفریح و تماشاى مناظر پیرامونى در نقاطى از پل تجمع مى کنند، زیبایى و ارزش عملکردى بسیارى براى این پل فراهم مى آورد. بدنه پل با دو دیواره نازك طولى با قوس هاى مستحکم جناغى شکل به هم پیوسته شده است که در عمل نقش دیواره بسیار قطورترى را ایفا مى کند و به ایستایى بهتر پل در مقابل ارتعاشات ناشى از فشار جریان آب و حرکت وسایل نقلیه بر فراز آن کمک شایانى مى کند. پل داراى چهار برج سنگى مدور در دو سوى خود است که ارتفاع آنها تقریباً با ارتفاع دیواره فوقانى برابر است. پلکان ظریفى که در قطر پایه پل ساخته شده امکان ارتباط از محور فوقانى به محور تحتانى را فراهم مى آورد،
\\n\\nبه همین روال پله هایى در دو طرف پل وجود دارد که به بالاى مهتابى روى راهرو ها دسترسى پیدا مى کنند. هنگام طلوع و غروب آفتاب بازى سایه ها و نیم سایه ها در دو نماى شرقى و غربى پل و تصاویرى از مردم سواره و پیاده که در حال گذار از محور ها و طبقات مختلف هستند، از روزنه هاى قوسى شکل و پر شمار آن، نمایى بسیار زنده و دینامیک به این پل باشکوه مى بخشد. در تاریخ پرفرازونشیب حکومت هاى پرشمار ایرانى، شاید به ندرت بتوان از سردار رشید و دلاورى نام برد که جدا از دفاع از میهن یا جنگ در راه کشورگشایى، در کار سترگ ساخت بناهاى ارزشمند و ماندگار در مقیاس ملى همچون االله وردیخان نشانه هایى ماندگار از خود بر جا گذاشته باشد.
\\n\\nپانوشت ها: در یکى از لشکر کشى هاى چهارگانه شاه تهماسب به گرجستان االله وردیخان که از خاندان - 1 فئودالى معتبرى در گرجستان بود، به عنوان اسیر به ایران آورده شد. او در جوانى در برابر سى سکه زر به فروش رسید و نهایتاً به ارتش صفویان پیوست و با طى مقامات مختلف سپاهى گرى عملاً به منصب »قوللر آقاسى« به معناى فرمانده غلامان شاهى رسید و بعد ها والى ایالت هاى مختلفى در فارس، کهگیلویه و بویر احمد و صفحات جنوبى و سواحل و جزایر خلیج فارس شد.
\\n\\n2- Epiphany ،1867 (: متولد فوریهSir Percy Molesworth Sykes) سِر پِرسى مولس وُرث سایکس-3 ژنرال، نویسنده، و جغرافیدان انگلیسى. از طرف دولت انگلستان جدا از چند دوره مأموریت مأمور سرکوب مبارزان و مقاومت مردم جنوب کشور شد.1916 سیاسى در ایران در سال
\\n\\n، سفیر1550 (: متولد دسامبرGarcía de Silva Figueroa) گارسیا د سیلوا فیگوروا-4 .پادشاه اسپانیا در دربار شاه عباس صفوى و یک جهانگرد پراهمیت در زمان خود تلقى شد ، جواهرفروش و جهانگردى فرانسوى 1643 ( : متولد نوامبرJean Chardin) ژان شاردن-5 جلدى او سفرهاى سِر ژان شاردن به عنوان یکى از بهترین کارهاى10 بود که کتاب پژوهشگران غربى درباره ایران و خاور نزدیک برشمرده مى شود. این کتاب براى اولین بار در منتشر شد.1335 ایران با نام سیاحت نامه شاردن در سال ، از 1859 (: متولدLord George Nathaniel Curzon) لرد جورج ناتانیل کرزن-6 سال اول قرن بیستم در بریتانیا و ایران شناس بود. در سال25 سیاستمداران و رجال معروف براى اولین بار نماینده مجلس انگلستان شد و یک سال بعد سفر به دور دنیا را آغاز کرد 1886 .و شیفته آسیا شد ، جهانگردى ایتالیایى بود که به چند 1586 (: متولدPietro Della Valle) پیترو دلا واله-7 کشور شرقى سفر کرد. گفته مى شود نخستین مورد مستند بردن گربه ایرانى به اروپا به دست
\\n\\nاو بوده است. حاوى مستندات مهمى Cose e parole nei viaggi di Pietro Della Valle سفرنامه او به نام درباره ایران عهد صفوى است.
\\n\\nمنابع: معاونت معرفى و آموزش سازمان میراث فرهنگى.- . آرشیو اسناد مهندسان مشاور آران- . ابهام پوپ، آرتور، معمارى ایران- .4061 روزنامه دنیاى اقتصاد، شماره-
\n