كه كشورهاى پيشرفته، بيشتر از معمارى زيبا و خوب به دنبال معماران ديگر انديش هستند، آنهايى كه حرف جديدى، هر چند ناقص، براى گفتن دارند. ارزش گذارى معمارى ناب و راديكال اتفاقى نيست كه به تصميم يك نفر محقق شود و به تلاش فراوان و چند جانبه نياز دارد. طى سال هاى اخير داوران جايزه معمار به صورتى محافظه كارانه توجه به معمارى نوع دوم را مدنظر قرار داده اند. اگرچه هنوز با شرايط ايده آل فاصله داريم، اما همين اقدام آهسته و تدريجى تأثير قابل توجهى در بروز معمارانى از اين نوع داشته است. با گذشت سال ها جايزه معمار به يك رويداد فرهنگى منظم كه هر سال معماران منتظر برگزارى آن هستند، تبديل شده است. جمع كردن معماران دور هم به بهانه جايزه و بحث و گفتگو از مدتى قبل تا بعد از جايزه معمار ادامه دارد و حتى انتقادهايى كه گاه عده اى از معماران و دانشجويان مطرح مي كنند، همه براى فرهنگ معمارى مفيد و مؤثر است. سياست شفاف سازى مسابقه، استفاده از ضوابط مشخص براى شركت در رقابت و داورى آثار، اعلام نام داوران مدت ها پيش از برگزارى جايزه، اعلام نحوه انتخاب برندگان و آزاد گذاشتن كامل داوران در تصميم گيرى از ارزش هاى جايزه معمار هستند كه توانسته اند سطحى از توقع را براى ديگر رقابت ها فراهم كنند. در اين سال ها همان طور كه معمار متحول شده، جايزه معمار نيز با حفظ اصولى ثابت كه هويت آن را تشكيل مى دهند، هر بار از تجارب خود درس گرفته و در جزئيات كامل تر شده است. جايزه و مجله معمار آموخته اند كه براى تأثيرگذار بودن بايد تأثيرپذير بود. يكى از اثرات جايزه معمار كه از لحاظى مثبت و از جهتى منفى بوده، جايزه محور شدن تدريجى برخى از معماران پيشرو امروز است. در آغاز معماران نسبت به جايزه بدبين بودند. عده اى علاقمند به ارائه كار نبودند، عده اى ديگر روش ارائه مناسبى براى كار خود نداشتند، براى ارائه كار خود كمتر از عكاس حرفه اى استفاده مى كردند و گرافيك شيت هاى مسابقه نيز به طور كلى چندان جذاب نبود. رفته رفته معماران روش ارائه را ارتقا دادند، و در ضمن روش كار خود را نيز با شرايط مسابقه تطبيق دادند. امروز عده اى كار خود را طورى طراحى مي كنند كه فتوژنيك باشد، زواياى خوبى براى عكاسى داشته باشد، فرايند رسيدن به فرم اصلى پروژه مشخص و مصور باشد، در شيت ها بيشتر از تأكيد بر مقاصد آرمانى، كاربردى يا استعارى به پروسه طراحى پرداخته شود، كار به موقع به جايزه معمار برسد، و كاربرى يا محل پروژه احساسات داوران را تحريك كند ) با محلات يا مناطق محروم سروكار داشته باشد، « Low-Tech» ًموضوعات اجتماعى را دنبال كند، بىپيرايه و اصطلاحا باشد(. مقايسه جايزه معمار و مسابقات معمارى عده اى را به آن سو برد كه بيشتر از مسابقه براى جايزه معمار و ديگر جوايز داخلى و خارجى معمارى سرمايه گذارى كنند. روند رشد روز افزون توجه به جوايز در مقابل مسابقات معمارى در سال هاى اخير درخور توجه است.
\\n\\nتا پيش از پيدايش جايزه معمار و جوايز ديگر داخلى كه پس از آن شكل گرفتند، اغلب معماران به دنبال كسب رضايت كارفرمايان خود بودند و اين خود سليقه كارفرما و در نتيجه نوعى محافظه كارى نسبى را به كارها تحميل مى كرد. امروزه طراحان خوب در درجه اول در پى كسب مشروعيت از جانب صاحب نظران معمارى هستند. البته سفارش دهندگان كار هم به اين مشروعيت توجه مي كنند، زيرا موفقيت در جايزه اثرات قابل توجهى در موفقيت اقتصادى پروژه دارد. در دوره هايى جايزه معمار كارفرمايان خوب را مورد تشويق قرار داد. مطرح شدن مشتريان در جريان مسابقه در بعضى از موارد مثبت بود و بعضى مواقع موجب شد كارفرما غره شود و فكر كند معمار موفقيت خود را مديون اوست. اصولاً آشنا شدن مشتريان با جايزه گاه موجب شد عده اى فكر كنند زحماتى كه معماران براى ارتقاي كيفيت كار خود مى كشند صرفاً براى كسب جايزه معمار است. در هر رقابت معمارى داوران نقشى تعيين كننده در نتيجه نهايى دارند. به دليل عدم دخالت برگزاركنندگان در فرايند داورى و اجتناب از هرگونه توصيه يا ارائه پيش فرض به داوران، نقش و مسئوليت داورى در جايزه معمار بسيار پر رنگ است. بنابراين تأثيرگذارى جايزه معمار در سال هاى اخير از طريق انتخاب داوران صورت گرفته است. معمار همواره سعى كرده از همكارى طيف وسيعى از صاحب نظران داخلى و خارجى در داورى استفاده كند، داوران از نسل ها و گرايش هاى مختلف بوده اند. داوران هم زمان عواملى تأثيرگذار و تأثيرپذير بوده اند. همان گونه كه معمارى در سال هاى اخير متحول شد، داوران، حتى آنهايى كه از نسل هاى گذشته بودند يا در اين سال ها جبراً از نسل جوان به نسل گذشته تبديل شدند، در داورى و در كار حرفه اى نظريات خود را اصلاح كردند. انتخاب برندگان توسط هيئت داورى امرى نسبى، و مانند هر عقيده ديگري نقدپذير است. صحت داورى از طريق به بحث گذاشتن نظر داوران محقق نمي شود، بلكه مهم اين است كه داورى و رأى داوران شفاف باشد و هر داور مجبور باشد مسئوليت رأى خود را به عهده بگيرد. تنوع نظر در داورى هاى معمار و تعدد داوران موجب شد در روند جوايز همواره تعادلى نسبى در داورى برقرار شود. اگرچه امتياز دادن به كارها كاملاً در دست داوران و ارجحيت هاى ايشان است، آنها كه همواره از ميان متخصصان برجسته انتخاب شده اند، هرگز به كارهاى متوسط رأى نداده اند و به نظر نگارنده تاكنون اتفاق نيفتاده كارى شاخص به مرحله نهايى راه نيابد. البته اتفاق افتاده كه به دليل تعدد كارهاى شركت كننده در جايزه، تعدادي از كارها كه وجوه با ارزشى داشتند و سطح آنها از كارهاى رايج در كشور بالاتر بوده به سكوى برندگان راه نيابند. مدت ها است مجله معمار از طريق انتشار و معرفى اين كارها به عموم، كه به نظر مى رسد مهم ترين خاصيت اين جايزه باشد، از كارهاى خوبِ راه نيافته به مرحله نهايى قدردانى مي كند. در اين شماره نيز برگزيده اى از اين كارها منتشر شده اند كه مي توانند مورد قضاوت عمومى قرار گيرند و نكات مثبت آنها مورد توجه واقع شود.
\\n\\nرقابت هاى معمارى و در قدم اول70 در ايران پس از انقلاب، از اوايل دهه مسابقات طراحى، رواج يافتند و به رغم نقدهاى فراوان متخصصان اين حرفه به روش برگزارى و داورى اغلب مسابقات، طراحان و كارفرمايان، هر روز بيشتر از روز قبل، از نهاد مسابقه استقبال كرده اند. حجم وسيع ساخت و سازى كه در اين سال ها بدون توجه به معيار هاى كيفى معمارى صورت گرفت و پناه آوردن معماران پيشرو به مسابقات طراحى، جوايز و پروژه هاى محدود كارفرمايان خاص، موجب شد معمارى به سوى عملگرايى متمايل شود و جنبه هاى نظرى و ادبيات معمارى مورد توجه كمتري قرار گيرند. امروزه كه حتى گاه در مجلات معمارى مرز كار هاى كمى و كيفى، بازارى و هنرى مخدوش و نامشخص است، نقد معمارى خوب جايگاهى ويژه دارد. متأسفانه اين نقد در كشور ما كارى در رده دوم اهميت )و يا كمتر( نسبت به طراحى است. ستاره ها، جوايز و قدر دانى ها صرفاً متوجه طراحان است. اگرچه كسى منكر اهميت و تأثير نقد خوب در پيشبرد معمارى نيست و تمامى طراحان مطرح امروز بخشى از موفقيت خود را مديون كشف استعداد و نقد مثبت آثارشان در روزنامه ها، مجلات، تلويزيون و راديو هستند، هنوز نهادى پيدا نشده كه نقد هاى خوب را شناسايى و مطرح بكند. داورى مسابقات هم كه در جريان سازى و هدايت سليقه عموم به سوى معمارى برتر نقش سرنوشت سازى دارد، فعاليتى از جنس نقد معمارى است. يكى از علل عدم توجه به نقد و تأكيد بر طراحى، ناشي از برتري پيام هاى بصرى نسبت به مفاهيم نوشتارى در عصر حاضر است. اين موضوعى است كه دست كم در ايران سابقه تاريخى چندانى ندارد. ايرانيان در گذشته براى اسناد مكتوب بيشتر از ترسيمات اهميت قائل بوده اند. به همين دليل كتاب هاي مصور در ايران قديم بسيار اندك بوده اند. امروزه توجه اندك به نقد موجب شده از يك طرف عده كمي به اين تخصص رو آورند و از طرف ديگر كسى، مگر به دلايل صرفاً شخصى، نگران كيفيت مطالب انتقادى و نظرى اش نباشد. نقد هم مانند طراحى به ايده، خلاقيت و تخصص نياز دارد و نقد خوب، همچون اثر خوب معمارى، پديده نادرى است. حرفه نقد و نظر هم پاسخگوى نياز هاى كسانى كه عمر خود را وقف اين كار كرده اند نيست. حق الزحمه نقد به صورتى است كه اگر كسى نقد را به عنوان حرفه برگزيند فقير خواهد شد. به اين ترتيب منقدين ما ناچارند بخش كوچكى از عمر خود را صرف اين كار كنند و زندگى خود را از راه ديگرى بگردانند. اگر منافع نقد براى منقد ناچيز است در عوض آسيب هاى ناشى از آن بسيار زياد است. اگر قدردانى از نقد مثبت در نهايت به يك تشكر لفظى ختم مى شود، در عوض نقد منفى براى نويسنده اغلب عواقب منفى بسيار طولانى در پى دارد. ما كه خود را حامى فرهنگ معمارى مى دانيم، از خود بپرسيم تاكنون چه اقدام مثبتى براى تشويق، حداقل معنوى، آثار خوب انتقادى انجام داده ايم؟ مشخص است كه نقد معمارى انگيزه هاى فرهنگى را دنبال مى كند و به همين دليل بيش از طراحى به قدردانى و شناسايى فرهنگى نياز دارد.
\\n\\nيك طراح از جهات مختلف نيازمند منقد خوب است: استعدادش در اوايل فعاليت حرفه اى تشخيص داده شود، ارزش كارش شناسايى شود، نقاط قدرت و ضعف كارش به او گوشزد شود، كارش به ديگران معرفى شود، در تدوين متون توضيحى پروژه براى ارائه به كارفرما و مسابقات و همچنين انتشار در كتاب ها و مجلات از متون نقد توصيفى مثبت استفاده كند. كار منقد دفاع از معماران خوب و مقابله با رقباى آنها است و در ازاى اين كار بسيار پرمسئوليت پاداش معنوى و مادى بسيار ناچيزى دريافت مى كند. معماران خوب هم به فكر مطرح كردن خود هستند و قدرشناسى آنان از نقد خوب و حمايت هاى معنوى منتقدان، در بهترين شرايط )كه زياد هم اتفاق نمى افتد( يك تشكر است. به هر صورت، با توجه به اينكه ايجاد بازار كار اقتصادى براى منقد از عهده معماران خارج است، نوعى شناسايى فرهنگى افراد كوشا و مؤثر از ضروريات حرفه اى و اخلاقى است. منقد معمارى به دنبال تشكر فردى كسى نيست، بلكه چون تفكرش نسبت به حرفه انتقادى است، نيازمند ارزيابى تخصصى آثارش و قدردانى از آنها )البته در صورت ارزشمند بودن( توسط يك نهاد فرهنگى است. منقد هم، همچون طراح در جو رقابت و
\n