مصرفکنندگان عمده انرژی، بعد از صنعت، بناهای شهری هستند. آشنایی معمار با موضوع انرژی در معماری به اندازه آشنایی با سازه اهمیت دارد. در مدارس معماری آنقدر به این مسئله کم بها داده میشود که میتوان گفت هیچگونه دغدغه خاطری برای معماران به وجود نمیآورد.
با شروع دوره صنعتی و پایان دوره معماری بومی که مبتنی بر مصالح و امکانات محلی و تا حد زیاد منطبق با شرایط محلی بود، معماری دوره مدرن با بناهای میس وندررو، لوکوربوزیه، آلوار آلتو و... توجه بیشتری به طرز بیان مدرن کرد. به طور مثال بیان میس وندررو در ویلای خود، بیانی کاملا انتزاعی بود که توانست با سقف و کف و دیواره شیشهای رابطه درون و برون را به حداکثر برساند و بیان معماری را به نهایت سادگی (“Less is More”) برساند.
علاوه بر این، قیمت ارزان انرژی فسیلی که از مستعمرهها به کشورهای اروپایی سرازیر بود موجب تشدید کمتوجهی به مسئله انرژی شد. از طرفی صنعت توانست تاسیسات و تجهیزاتی را ایجاد کند که هر گونه معماری را متناسب با شرایط آسایش انسان سازد. اما به تدریج میزان مصرف انرژی در بناها و هدر رفتن انرژی و آلودگی محیط زیست به حدی رسید که همه را به فکر واداشت.
کم کردن مصرف انرژی در بناها ابتدا با مراقبت و کنترل توسط مصرفکننده، سپس با به حداکثر رساندن ایزولاسیون حرارتی-برودتی بنا آغاز شد. به این طریق مصرف انرژی در بناها کم شد، اما مسدود کردن فضاها برای به حداقل رساندن افت حرارتی یا نشت گرما، بسته شدن کامل فضاهای داخلی را در پی داشت. این امر هرچند به تنظیم شرایط حرارتی کمک میکرد، موجب بروز بیماریهای ناشی از کمبود تهویه طبیعی (Natural Ventilation) میشد. این بیماریها که اوایل ناشناخته بودند و توجهی به آنها نمیشد، بعدها به «بیماریهای ساختمان» (Sick Building Syndrom) معروف شدند و معماران و متخصصان علوم اجتماعی را به فکر واداشتند.
از طرفی موضوع آلودگی محیط زیست و مصرف انرژی در فرایند تولید مصالح نیز هنوز مسئلهای غیرقابل چشمپوشی بود. چون نه تنها خود بنا به عنوان یک مصرفکننده مطرح بود بلکه فرایند تولید مصالح نیز از استخراج تا لحظه آماده شدن برای اجرا مصرف انرژی بالایی داشت. مرکز فناوری جایگزین (Alternative Technology / A.T. Center) در انگلستان دست به طراحی مصالحی با ذخیره انرژی (Embedded Energy) بسیار پایین زده است. از جمله دیوارهایی که فقط با خاک خالص ساخته میشوند و ذخیره انرژی آنها نزدیک به صفر است.
دوره جدیدی در توجه به معماری با حداقل انرژی آغاز شده است که علاوه بر خود بنا، فرایند از تولید تا نگهداری و حتی تخریب بناها و فرایند تولید و حمل و نقل و مصرف انرژی را نیز مد نظر قرار میدهد.
در زیر به معرفی کوتاه واحد تحقیقاتی معماری با حداقل انرژی، که فرصت آشنایی با آن را با شرکت در یک دوره تحقیقاتی صد روزه در مدرسه معماری و طراحی داخلی دانشگاه شمال لندن به دست آوردم، میپردازم.
واحد تحقیقاتی معماری با حداقل انرژی LEARN (Low Energy Architecture Research Unit)
در اواخر شهریور ۱۳۷۹ از طرف LEARN به عنوان یک پژوهشگر ارشد به مدت ۱۰۰ روز به دانشکده معماری و طراحی داخلی دانشگاه شمال لندن دعوت شدم. دورهای که در آن شرکت کردم یک دوره تحقیقاتی-آموزشی بود که جز شرکت در تحقیقات و سخنرانیهای مربوط به انرژی در معماری توسط اساتیدی — از جمله پروفسور مایک ویلسن رئیس مرکز تحقیقاتی معماری با حداقل انرژی و متخصص در زمینه نور و آکوستیک، پروفسور فرگوس نیکول یکی از پنج متخصص اول دنیا در زمینه آسایش حرارتی (Thermal Comfort)، و متخصصان انرژیهای نو با تخصص در مورد کشاورزی در شهرسازی (Urban Agriculture) — در کلاسهای آموزشی این مرکز که دانشجویان سال چهارم و پنجم را میپذیرفت و به آنها مدرک کارشناسی ارشد اعطا میکرد حضور داشتم.
کلاسهای آموزشی به دو صورت تئوری و عملی ارائه میشد. در کلاسهای تئوری هر هفته، بسته به موضوع آن جلسه که در اول ترم طبق برنامهریزی دقیق به کلیه دانشجویان ارائه شده بود، یکی از معماران یا مهندسان حرفهای شرکت میکرد. او پس از صحبت در مورد فعالیتهای حرفهایاش و شرح موضوع به تبادل نظر با دانشجویان میپرداخت. معمولاً تمامی این افراد مدعو دارای سایتهای اینترنتی و آدرسهای پست الکترونیکی بودند که دانشجویان میتوانستند به راحتی برای سئوالات بعدی با آنان در تماس باشند. کلاسها همیشه تازه و بهروز بودند، چون همراه با محیط حرفهای بود.
در کلاسهای عملی، پروژه انتخابی در سایتی واقعی و با موضوعی واقعی بود. دانشجویان باید با مردم و کارفرمایان واقعی صحبت و نظرات آنان را در کارهایشان اعمال میکردند. جالبتر اینکه ارتباط نمایندگان مردم آن محل با کلاس عملی ارتباطی همیشگی بود، یعنی در پایان هر بخش نمایندگان مردم محل به کلاسها میآمدند و کارها و فعالیتهای دانشجویان را از نزدیک میدیدند و روی کارها نظر میدادند. ارائه نهایی به صورت نمایشگاهی در محل سایت طراحی همراه با مهمانی کوچکی برگزار میشد که حتی کودکان محلی با شور و علاقه خاصی در کارهای دانشجویان کنجکاوی میکردند. این ارتباط باعث نزدیکی دانشجویان با محیط فکری مردم و آشنایی مردم با محیط آکادمیک و مخصوصاً معماری با حداقل انرژی میشد و گاه افرادی به دانشجویان یا اساتید پیشنهاد پروژه میکردند.
دانشجویان طی دو روز کلاس که یک روز تئوری و یک روز عملی بود به طراحی روشهای جدید بناهای کمانرژی میپرداختند. همواره سعی میشد ایدههای جدید این طراحیها که بیشتر معمارانه بود تا مهندسی مورد بحث قرار گیرد. کمتر در کلاسها به فرمولها و محاسبات اشاره میشد و بیشتر ایجاد فهم معماری انرژی بود که مستقیماً در طراحی معماری و طراحی جزئیات مؤثر است. باز هم تاکید میکنم که موضوع معماری با حداقل انرژی اساساً یک موضوع معمارانه است و نه مهندسی صرف.
مدیریت این مرکز نیز آموزنده است. این مرکز با شش نفر اداره میشد که جز کارهای تحقیقاتی و آموزشی به فعالیت حرفهای نیز، چه در انگلستان و چه در کشورهای دیگر، میپرداختند. همچنین این مرکز دارای یک سایت آموزشی بسیار مفید بر روی شبکه جهانی اینترنت است که به صورت بسیار زیبایی با تصاویر و قطعههای فیلم و صدا به آموزش مسائل مختلف انرژی در معماری میپردازد.
برای آشنایی بیشتر با این مرکز تحقیقاتی میتوانید از سایت آموزشی آن بر روی اینترنت استفاده کنید (بخش Mulcom: آموزش آسایش حرارتی و انرژی در ساختمان، و بخش Daymedia: آموزش مفاهیم نو در معماری به صورت تخصصی): WWW.UNL.AC.UK/LEARN
ارتباط گسترده و خوب این مرکز با سایر مراکز فعال در این زمینه — از جمله دانشگاه آتن در یونان و مدرسه AA در لندن و سایر مراکز — نیز به رشد این مرکز کمک شایان توجهی کرده است.
نتیجه قابل توجه پس از معرفی فعالیتهای گسترده این مرکز، نحوه فعالیت آن است. این مرکز خود را نه در تحقیق، نه در کار حرفهای و نه در آموزش محدود نکرده است. فعالیت در هر زمینه به خوبی در دو زمینه دیگر قابلیت طرح و استفاده پیدا میکند.