بلوچستانی که نمی‌شناسیم

•سرمقاله 2 .........................................................................................................بلوﭼستانى ﮐه نمى شناسﯿم/ ﮐامبﯿز مشتاق ﮔوهرى •نقد و نظر 6 ........................................................................................................................جغرافﯿاى تارﯾخى بلوﭼستان/ غفور براهوﯾى 8 ............................................................................................جنوب شرق اﯾران از دﯾدﮔاه باستان شناختى/ غفور براهوﯾى 10 ......................................................................................................................جاده سنﮓ فرش ﮐوﯾر لوت/ سمﯿرا ناروﯾى 12 .......................................................................................ﮔونه هاى اصلى مسﮑن در بلوﭼستان/ محمد صدﯾق دهوارى 18 ............................................................................................ﭼهار ﭘرده از معمارى خانه در بلوﭼستان/ حسنا ملﮏ زاده 22 ............................................................................................................نقش و نﮕار خاك بر معمارى ﭘُتان/ فرزانه دادﮔر 28 ...........................................................................................................................نﮕاران، دره نﮕاره هاى سنﮕى/ ﮐلثوم بزى 32 ................................................مسجد جامع دزك سومﯿن مسجد شبستانى صدر اسلم در اﯾران؟ /صابره ملﮑزاده 34 ......................................................عملﯿات قشون و تأثﯿر آن بر ﮐالبد روستاى تارﯾخى دزك/ عبدالبصﯿرحسﯿن بر 36 .............................مدرسه نوﮐﭙر، روستاى ﭼاه سادات هناران/ مهندسان مشاور عمارت خورشﯿد، فرامرز ﭘارسى 38 .......................................................................................................صد مدرسه، صد رؤﯾا/ حمﯿرا حبﯿبى، انجمن حامى 40 ....................................................................................لﯿﮑو: ناله، زار عاشقان بلوچ/ دﮐتر اسداﷲ شعور، دانشﮕاه ﮐابل 42 ...................................................................................................................سازها و نواهاى بلوﭼى/ عبدالسلم بزرگ زاده 44 ..................................................................................................در سوگ ﭘهلوانان موسﯿقى بلوچ/ عبدالوهاب شُهلى بُر 46 ......................................................................ﮐلﭙور ﮔان، سفال نوسنﮕى در عصر ما/ اسماعﯿل ارباب، دانشﮕاه ﮐراﭼى 52 ......................................................................................بلوﭼستان ﭘنجره ﮔفتﮕوى اﯾران و هند/ بهنام براهوﯾى نوخط 56 ..........................................................................................سﯿﮏ هاى زاهدان و تأثﯿر آنها بر ساختار شهر/ امﯿر جللى 58 .................................................................................................................خانه ملﮏ، نخستﯿن خانه زاهدان/ ﮐلثوم بزى 62 ............................ / بخشى از ﮐتاب حﮑاﯾت بلوچ به قلم محمود زندمقدم43 حﮑاﯾت راوى بلوچ از زاهدان سال 64 ..............................................................................................................ساختمان موزه منطقه اى زاهدان/ سﯿنا احمدى 66 .....................................................................................................مﯿرزانﯿﮏ محمد اﷲ بخش و اولﯿن عﮑاسى در زاهدان 70 ...........................................................................................................................غلمحسﯿن اردوﯾى جوان/ سبزترى ﭘﯿوند 74 ...............................................................................................معمارى لنج ها در نماى خانه هاى دشتﯿارى/ ﮐلثوم بزى 78 ...................................................................................................مسابقه ساختمان مرﮐزى مدﯾرﯾت منطقه آزاد ﭼابهار 84 ..............................................................................................................................برﯾس، ساحلى بى انتها/ عدنان حسﯿنى 86 ........................................................................................................................دَرَك، درك صحرا و درﯾا/ عدنان حسﯿنى • نوشته ها و ترجمه ها ﭘس فرستاده نمى شود. نسخه اي براي خود نﮕه دارﯾد. نوشته ها وﯾراﯾش و حسب مورد ﮐوتاه خواهد شد. آراي نوﯾسندﮔان لزوماً نظر مجله نﯿست. نقل مطالب با ذﮐر مأخذ آزاد است. • عﮑس روي جلد: روستاﯾى در بلوﭼستان، عﮑس از مازﯾار مشتاق ﮔوهرى 6 ، واحد6• نشانﯽ: خﯿابان شرﯾعتﯽ، ﭘاﯾﯿن تر از حسﯿنﯿه ارشاد، نرسﯿده به همت، ﮐوﭼه دﯾباج، ﭘلك 26400980 - 82 :• تلفن و دورنﮕار 15875-7151 :• صندوق ﭘستﯽ info@memarmagazine.com :• ﭘست الﮑترونﯿﮑﯽ www.memarmagazine.com :• آدرس ساﯾت ISSN: 1684-7490 • @memarnashr :• ﮐانال معمار •صاحب امتﯿاز: مؤسسﮥ معمارنشر •مدﯾر مسئول: رضا امﯿررحﯿمى • سردبﯿر مهمان: ﮐامبﯿز مشتاق ﮔوهرى •شوراي همﮑاران )به ترتﯿب حروف الفبا(: ﮐامران افشارنادري، آزﯾتا اﯾزدي، زهره بزرگ نﯿا، نﮕار حﮑﯿم، آرماند درور، بابﮏ زﯾرك، مهدي علﯿزاده، حبﯿبه مجد آبادي، محمد محمدزاده •مدﯾر فنﯽ: عزﯾزه درفشﯽ •ﮔرافﯿست: شﯿرﯾن فقﯿهﯽ •تبلﯿغات: زهره حاجﯽ علﯽ •توزﯾع: آمنه دلدار •وﯾراستار نﮕارشﯽ: آزﯾتا اﯾزدي •ﮐمﮏ وﯾراستار و نمونه خوان: هانﯿه منصوري •مدﯾرمالﯽ: صدﯾقه تقﯽ نﯿا •مدﯾر اداري: ﮔﯿتﯽ وقاري •مدﯾر داخلﯽ: لﯿل عسﮑري •تدارﮐات: علﯽ ابوالفتحﯽ •لﯿتوﮔرافﯽ: جوهري •ﭼاپ: صنوبر )خﯿابان 1300 :( •صحافﯽ: معﯿن •توزﯾع ﮐننده: نشرﮔستر •تﯿراژ9 سبلن جنوبﯽ، تقاطع خﯿابان دماوند، ﭘلك

\n

،ناشر اندﯾشه و هنر معمارى ساخت و صنعت و شهرسازى 1398 مهر و آبان تومان20000 قﯿمت

\n

سرمقاله سرمقاله بلوﭼستانى ﮐه نمى شناسﯿم فرانسوا بالزان جغرافى دان فرانسوى ﮐتاب بلوﭼستان شﮕفت را نوشت، 1969 در سال ﭘﯿشتر هم در ﮐتاب تﭙه اسرارآمﯿز به بلوﭼستان ﭘرداخته بود. در حقﯿقت ﮐتاب ها و مقالت او نخستﯿن ﮔزارش ها از بلوﭼستان در غرب است و به ﭘاس همﯿن خدمات براى آﮐادمى جغرافﯿاى فرانسه، بالزان مدال لﮋﯾون دونور را درﯾافت ﮐرد. در متن اهداى مدال، از او به 1950 دلﯿل معرفى مناطق ناشناخته تقدﯾر شد. به عبارتى، بلوﭼستان در حدود سال هاى هنوز منطقه اى ناشناخته در حد قلب آفرﯾقا و اعماق جنﮕل هاى آمازون براى جهان بود ﮐه در آنها هنوز انسان هاﯾى را بى هﯿﭻ آﮔاهى و ارتباط با دنﯿاى ﭘﯿرامون مى توان دﯾد. البته اﯾن موضوعى غرﯾب نبود، ﭼراﮐه حتى آﮔاهى مردمان سرزمﯿن مادرى، ﮐه بلوﭼستان را بخشى از ﭘﯿﮑر خود مى دانست نﯿز از اﯾن بخش تا همﯿن سال هاى اخﯿر ﭼندان نبود. حﮑومت مرﮐزى تنها زمانى نسبت به وضعﯿت اﯾن مردمان توجه نشان داد ﮐه با حﮑمﯿت ﮔلد اسمﯿت، ناظر بر انضمام بخش هاى عظﯿمى از صفحات شرقى به هندِانﮕلﯿس مواجه شد. ﮔوﯾى مردمان اﯾن خطه و سرنوشت سرزمﯿنشان تا ﭘﯿش از اﯾن هﯿﭻ جاﯾى در ذهن حاﮐمان قاجار نداشتند ﮐه دغدغه ﯾا زحمتى به خود بدهند. تنها هنﮕامى ﮐه قرار شد بخشى از تﯿول اﯾشان توسط دﯾﮕرى تصاحب شود تقلﯾى در حد اعلم ناخشنودى از اﯾن اقدام به سفارت فخﯿمه از خود نشان دادند. بى دلﯿل نﯿست ﮐه هنوز بلوچ ها فرزندانشان را به جاى هر ﭼﯿز از »قجر« مى ترسانند و آن زمان هم ﮐه از دست ما ساﯾر باشندﮔان فلت اﯾران به تنﮓ مى آﯾند ﯾﮏ »ﮔَجَر« حواله مان مى ﮐنند، به معنى همه آنﭽه قاجار بدان مُتﱠصف بود. بلوﭼستان شﮕفت انﮕﯿز است، از ﯾﮑسو آنﭽه همه اﯾرانﯿان دارند را ﯾﮑجا جمع ﮐرده و از سوﯾى دﯾﮕر ﭼنان دور است و متفاوت ﮐه وقتى به آنجا مى رسﯿم همه ﭼﯿز غرﯾب مى نماﯾد، همان اندازه ﮐه اﮔر در ﮐشور و فرهنﮕى دﯾﮕر وارد شوﯾم. بلوﭼستان همﯿشه از ما دور بوده است، آن قدر دور ﮐه تقرﯾباً از ﯾاد برده بودﯾم ﭼنﯿن سرزمﯿن و ﭼنﯿن مردمانى هم در ﮐشور ما مى زﯾند. از سال هاى ﭘرﯾشانى روزﮔار قاجارﮐه بﮕذرﯾم، نخستﯿن بار در روزﮔار ﭘهلوى اول توجهى از جنس حﮑومت دارى به اﯾن ﮔوشه از اﯾران مى شود. ﮔرﭼه اﯾن توجه هم از جنس ﮔسﯿل نظامﯿان و قشون ﮐشى براى از مﯿان برداشتن حﮑومت محلى دوست محمدخان بارﮐزهى است، اما ﭼون از ﭘس آن مناقشه تأمﯿن امنﯿت، ساخت و ساز و آبادانى مى آﯾد، بلوچ ها از آن ﭼندان به بدى ﯾاد نمى ﮐنند. حتى دوست محمد خان هم ﮐه در مقﯿاس نظم رضاشاهى سرﮐشى ﮐرده بود، درهمه ﮔفتﮕوها و مذاﮐراتش با انﮕلﯿسى ها بلوﭼستان را بخشى از اﯾران مى دانست ﮐه اﮔر شاه قدرت بﮕﯿرد و قرار بﯿابد به عمارتش خواهد ﮐوشﯿد و هم از اﯾن رو به توجه و لطف بﯿﮕانه نﯿاز ندارد. او توانست با همﯿن نﮕاه بلوﭼستان را در برابر وعده خارجى ها همﭽنان ﭘاك از حضور و نفوذ هندِانﮕلﯿس نﮕاه دارد. بلوچ ها بى تردﯾد از همان رﯾشه اند ﮐه همه ما اﯾرانﯿان، حال شاﯾد به لباس و ﮔوﯾش و سﯿما ﮐمى به همساﯾﮕان جنوبى و شرقى شبﯿه شده باشند، در همه اﯾن قرن هاى سﮑونت در دروازه هند و همساﯾﮕى عربستان، اما هنوز شبﯿه تر و امانت دارتر از همه ماﯾند به ﭘاﯾه ﮔذاران اﯾران باستان. در مقام مقاﯾسه، اﮔر معﯿار، شباهت ها و داراﯾى هاى فرهنﮕى بازمانده از اجداد اﯾرانى مان باشد خوب است هر ﯾﮏ از ما را ﮐنار سنﮓ نﮕاره ها و مجسمه هاى بازمانده از عهد هخامنشﯿان، و اشﮑانﯿان و ساسانﯿان بنهند تا ببﯿنﯿم ﮐه آﯾا شبﯿه تر از بلوﭼان به اﯾن اجداد مؤسس ﮐسى را مى ﯾابﯿم؟ اﮔر بلوﭼى را ﮐنار مجسمه شاهزاده ﭘارتى ﮐه در موزه اﯾران باستان نﮕهدارى مى شود بﮕذارﯾد، ناظر مى تواند ﮔواهى بدهد مدل زنده مجسمه اﯾن بلوچِ ورزﯾده و ﭘﯿﭽﯿده در لباس بلوﭼى است. از همﯿن دست است همه نقش هاى سنﮓ نﮕاره هاى روزﮔار اشﮑانى و ساسانى. اصلً ساسانﯿان هستند ﮐه بلوﭼان را در مأمورﯾتى ملى از همساﯾﮕى ﮔﯿلنﯿان و تالشى ها به اﯾن سوى سرزمﯿن مى فرستند. سﯿاست ﮔسﯿل اقوام اصﯿل اﯾرانى ﮐه هم ﭘاﯾوران فرهنﮓ اﯾرانى باشند و هم جنﮕاورانى زبده از سﯿاست هاى ﭘاﯾه شهرﯾاران اﯾران در همه سال هاى حﮑومت دارى در فلت اﯾران است. از ﮔسﯿل داشتن سﮑاهاى آسﯿاى مﯿانه به سﯿستان امروزى به روزﮔار ﮐوروش تا استقرار خانواده هاﯾى از اَﮐراد ﮐُرمانج در شمال خراسان به روزﮔار رضاشاه، همه و همه استمرار ﯾﮏ سﯿاست است و آن ﭘاﯾش مرزهاى حساس و شﮑننده جغرافﯿاﯾى و فرهنﮕى توسط اﯾرانى ترﯾن اﯾرانﯿان. تارﯾخ اﯾران نشان مى دهد در تندباد حوادثى ﮐه ﭘﯿوسته اﯾران را در خود تابﯿده و مالﯿده اﯾن سﯿاست توانسته خﯿلى بﯿشتر از قشون ﮐشى دولت مرﮐزى در حفظ سرحدات جغرافﯿاﯾى و فرهنﮕى مؤثر باشد. نمونه زنده اﯾن سﯿاست بلوچ و بلوﭼستان است. ﮔرﭼه در سال هاى ﮔذشته زمزمه ها و ادعاهاﯾى از سوى برخى بلوچ ها و غﯿربلوچ ها نسبت به ﮔذشته ﯾا آﯾنده بلوﭼستان در ﮔسست از اﯾران طرح شده ﯾا مى شود اما همه شواهد باستان شناختى، زبان شناختى، فرهنﮕى و اجتماعى به هزار زبان، سخن از ﭘﯿوستﮕى اﯾن مردمان و اﯾن سرزمﯿن به ﭘﯿﮑر اﯾران دارد. اﯾن زمزمه ها هم اﮔر خوب شنﯿده و فهمﯿده شود، بخشى به دلﯿل وزش موج هاى تمناى هوﯾت از شبه قاره هند و بخشى هم به دلﯿل بى مهرى ما و دولت هاى مان در اﯾن سال هاى تجدد است. بلوچ ها ﮐه در روزﮔار قباد اول و خسرو انوشﯿروان توانستند با حضور در صفحات جنوب شرق، دراوﯾدﯾان هندى تبار را ﯾا در خود ادغام ﮐنند ﯾا به شبه قاره هند برانند نه تنها اﯾن وظﯿفه ملى را به نﯿﮑوﯾى به انجام رسانده اند بلﮑه توانسته اند تمام شبه قاره هند و فلت ﭘامﯿرتا هندوﮐش را متأثر از فرهنﮓ و تبار خود به عناصر و نشانه هاى اﯾرانى بﯿاراﯾند. اﮔر عناصر اﯾرانى را از هندوﭼﯿن تا بلخ و فرغانه مى توان ﯾافت، بخشى به ﮐوشش همﯿن بهادران بلوچ است. نادر به هند نمى رسﯿد اﮔر بلوچ ها هداﯾتش نمى ﮐردند و او را از تنﮕه بولن عبور نمى دادند، سواحل مُﮑران زﯾر نﮕﯿن اﯾران نمى ماند اﮔر دوست محمدخان در برابر انﮕلﯿسى ها ﮐرنش ﮐرده بود. اﯾن مردمان ﮐه در آن ﮔوشه از سرزمﯿن ما نشسته اند و در همه قرون ﮔذشته غﯿرت و همت ﮐرده اند، سرزمﯿن اﯾران را ﭘاس داشته اند و به تواضع، قناعت و مهربانى دم برنﯿاورده اند ولى امروز در تراز ساﯾر اﯾرانﯿان نمى زﯾند. بﯿشترﯾن نوجوان محروم از آموزش، ﭘاﯾﯿن ترﯾن مﯿزان سواد و بهداشت و سرانه هاى فرهنﮕى و ورزشى و... سهم بلوﭼستان امروز است. سرزمﯿن وسﯿع بلوﭼستان همﭽنان ﮐمترﯾن تراﮐم نفر در مساحت و بﯿشترﯾن فاصله مﯿان نقاط زﯾستى را دارد، اﮔر نسبت جمعﯿت شهرى در مﯿانﮕﯿن ﮐشورى از جمعﯿت روستاﯾى ﭘﯿشى ﮔرفته است و اﯾن همه نشان از توجه و توسعه دولتى دارد، بلوﭼستان با ﭘﯿشى ﮔرفتن جمعﯿت روستاﯾى اش از شهرى ﮔواهى است از بى نصﯿب ماندن از اﯾن آهنﮓ توسعه. توسعه معاصر در بلوﭼستان هنوز نتوانسته فاصله اقتصادى، اجتماعى و فرهنﮕى اﯾن منطقه با ساﯾر بخش هاى سرزمﯿن اصلى را ﮐم ﮐند، قرن ها دورى و بى خبرى و نبود هﯿﭻ اثرى از زﯾرساخت هاى دولت ساخت در قرون ﮔذشته برخلف ساﯾر مراﮐز جمعﯿتى ﮐشور، اﯾن منطقه را به ﭼاله اى ژرف از نﯿازهاى متنوع بدل ﮐرده ﮐه اﯾن ران هاى ملخ ﮐه حﮑومت ها از آغاز آهنﮓ مدرن شدن ﮐشور به آنجا فرستاده اند ﮐفاف نمى دهد و هنوز نتوانسته هﯿﭻ ﮐدام از دردهاى اصلى اﯾن مردم را علج ﮐند. با اﯾن همه، اﯾن سال ها همه آنانى ﮐه به اﯾن سرزمﯿن سفر ﮐرده اند ﭼنان مبهوت مناظر، طبﯿعت و صفاى مردمانش مى شوند ﮐه ناﮔزﯾرند ﮐلﯿشه هاى ذهنى خود نسبت به BALUCHESTAN, AS WE DON'T KNOW ﮐامبﯿز مشتاق ﮔوهرىKambiz Moshtagh Gohari