بافت تاریخی بندر بوشهر

بافت تاریخی شهر بوشهر با وسعتی حدود ۳۷ هکتار در شمالی‌ترین قسمت شبه‌جزیره بوشهر واقع شده و با شماره ۲۳۶۰ مورخ ۱۳۷۸/۴/۲۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است. این محدوده از شرق، شمال و غرب به دریا راه دارد و از جنوب به محدوده جدید شهری متصل می‌شود. در این محدوده حدود ۱۰۰۰ پلاک قرار دارد که ۳۵۰ بنای ارزشمند تاریخی را در خود جای داده است و در حال حاضر ۸۶ بنای تاریخی واقع در این محدوده، در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

بافت تاریخی بوشهر از چهار محله قدیمی بهبهانی، کوتی، دهدشتی و شنبدی تشکیل شده است. نام‌گذاری این محلات با توجه به ساکنان اولیه آنها صورت گرفته است. در زمان بنیان‌گذاری بوشهر هر طایفه و قومی قسمتی از شهر را برای زندگی برگزیدند که باعث تقسیم بوشهر به چهار محله اصلی شده است.

ویژگی‌های خاص و متفاوت معماری بافت تاریخی بندر بوشهر این محدوده را به فضایی منحصر به فرد و واجد ارزش‌های غنی فرهنگی و تاریخی تبدیل کرده است. از ویژگی‌های خاص این بافت می‌توان به گذرها و کوچه‌های بلند و پرسایه که گاهی نسبت ارتفاع به عرض آنها تا ده به یک نیز می‌رسد اشاره کرد که همگی به هم راه دارند و در نهایت به دریا می‌رسند. در این محدوده با هدف بیشترین استفاده از کوران هوا، همسایگی‌ها کمترین بدنه‌های مشترک را دارند که در نهایت بافت تاریخی شهر را به صورت بلوک‌هایی مجزا از یک تا چند واحد تفکیک کرده است. بازشوهای متعددی در بدنه‌ها و جداره‌های بناها وجود دارد که از یک طرف به گذر و از طرف دیگر به حیاط‌های داخلی بناها منتهی می‌شوند تا جریان هوا را به داخلی‌ترین فضاهای خانه‌ها هدایت کنند. عناصری چون بازشوهای متعدد با هلال‌های گره‌چینی شده، ارسی‌ها، تراس‌ها و شناشیرهای چوبی از مهم‌ترین ویژگی‌های منظری در نماهای داخلی و خارجی خانه‌ها در بافت تاریخی بندر بوشهر محسوب می‌شوند.

ایوان‌های بزرگ با سایبان‌هایی مرتفع که بیشتر به سمت شمال غربی رو کرده‌اند، با استفاده از نسیم خنک و چشم‌انداز به دریا فضایی مناسب فراهم می‌آورند. در خانه‌های تاریخی این محدوده، حیاط‌ها کوچک با دیوارهایی بلند در اطراف همیشه در سایه هستند و با کمترین واسطه به گذرهای خارجی خانه راه دارند. ارتفاع فضاهای مختلف در معماری بندر بوشهر بلندتر از حد معمول است که موجب قرارگیری هوای گرم در بالا و هوای خنک‌تر در قسمت پایین فضاها می‌شود و شرایط مساعدتری برای زندگی فراهم می‌آورد.

مصالح ساخت دیوارهای تاریخی خانه‌ها، بومی شامل سنگ‌های مرجانی و ملات گچ در ترکیب با مصالح وارداتی همچون انواع چوب‌هاست. بافت قدیم بوشهر برای استفاده حداکثر از جریان هوا به صورت بلوک‌های کوچک تک‌خانه‌ای یا چندخانه‌ای است. حدفاصل این بلوک‌های نامنظم کوچه‌های باریکی است که با هم تداخل دارند و در جهت خاصی حرکت نمی‌کنند.

تراکم ساختمان‌ها به دلیل رطوبت زیاد هوا کم است، و منفرد بودن ساختمان‌ها امکان گردش هوا در اطراف آنها را فراهم می‌کند. گرچه مانند سایر مناطق شهری ایران معماری بومی این مناطق نیز دارای ساختمان‌هایی با حیاط مرکزی است، ولی در بیشتر موارد طبقه همکف به فضاهای خدماتی اختصاص داشته و فضاهای زندگی به طبقه دوم یا سوم انتقال یافته که از باد و کوران مناسب‌تری برخوردارند. به این منظور اتاق‌های طبقات بالا که از دو سمت حیاط و کوچه به فضای باز دید دارند، دارای بازشوهایی در هر دو جبهه هستند تا امکان بهره کامل از کوران هوا را داشته باشند.

اتاق‌ها به دلیل داشتن سقف بلند، حجم زیادی از هوا را در خود جای می‌دهند و به سرعت گرم نمی‌شوند. در اتاق‌ها هوای گرمی که به زیر سقف صعود می‌کند، به وسیله پنجره‌های کوچک زیر سقفی تخلیه می‌شود و هوای قسمت پایین اتاق خنک باقی می‌ماند. سقف خانه‌ها عموماً صاف است و بام برای فعالیت‌های شبانه و خواب استفاده می‌شود. به همین دلیل پشت بام دارای جان‌پناه بلند و مشبک است تا ضمن حفظ محرمیت، مانع کوران هوا نشود.

مناسب‌ترین جهت برای استقرار جبهه اصلی ساختمان در رابطه با تابش خورشید، جنوب تا جنوب شرقی با ۳۰ درجه انحراف از جنوب است. جبهه رو به شرق به لحاظ دریافت انرژی خورشیدی مناسب، اما به لحاظ دریافت باد شرقی که غالباً شرجی است نامناسب است. بهترین جبهه برای استقرار فضاهای اصلی ساختمان، جبهه جنوبی و جنوب شرقی است. جبهه شمالی بهترین وجه در روزهای گرم است. جبهه شرقی و غربی بهتر است فقط برای فضاهای خدماتی استفاده شوند.

در این اقلیم فضاهای نیمه باز بسیار رایج است و در بیشتر ایام سال استفاده می‌شوند. این فضاها علاوه بر اینکه جایگاه تعدادی از فعالیت‌های روزانه هستند، به دلیل سایه‌ای که روی سطوح خارجی افقی و قائم ساختمان ایجاد می‌کنند، از یک طرف موجب کاهش دمای این جداره‌ها می‌شوند و از طرف دیگر از ورود آفتاب به فضاهای داخلی جلوگیری می‌کنند. همه سطوح خارجی ساختمان در این مناطق اعم از سقف یا دیوارهایی که در معرض تابش آفتاب قرار دارند باید با مصالحی با رنگ روشن و بافت ناهموار پوشیده و به وسیله عایق رطوبتی در قسمت خارجی‌شان تجهیز شوند.

فرزانه اسپرغم، مدرس دانشگاه خلیج فارس بوشهر، مدیر پایگاه بافت تاریخی شهر بوشهر.