سمینار فلورانس ۲۰۰۱ ـ هویت بومی امروز و جهانی شدن
در سال ۲۰۰۱ سمیناری به همت فرانسیس بورکهارت در فلورانس ایتالیا با عنوان «هویت بومی امروز و جهانی شدن» برگزار شد. در این سمینار موضوعاتی نظیر بازتاب حسی و موضوعی هویت در عصر جهانی شدن؛ هویت بومی و تنوع فرهنگی؛ سرچشمههای معماری و طراحی؛ هنر مردمی و فرهنگ نخبه؛ جایگاه تولیدات دستی در بازار جهانی به بحث گذاشته شد. به مناسبت برگزاری این سمینار، اشارة مختصری داریم به وضعیت فعلی طراحی و رابطة آن با فرهنگ و هویت، و در ادامه برادران کامپانا، دو طراح برزیلی، را معرفی میکنیم.
هویت بومی در برابر همسانسازی صنعتی
توجه به هویت در کنار روند همسان شدن محصولات صنعتی یکی از دغدغههای اصلی طراحی معاصر شده است. تحقق هویت در کالاهای مصرفی شائبهای ابهامآمیز دارد، که از سویی از گرایش به مرتبط ساختن مقولة هویت با عرصههای جهانبینی و سنت، و از سوی دیگر از تناقض آن با جنبههای نوگرایی و خلاقیت در تفکر طراحی و ناهمخوانی آن با هر گونه محدودیت ناشی میشود.
رواج بحث تقابل هویت بومی با رویکردهای اجتماعی متأثر از روند جهانی شدن را میتوان نوعی واکنش شتابزده نسبت به مسلط شدن قانونمندیهای جدید اقتصاد و بازرگانی جهانی در مناسبات تولیدی و الگوهای زندگی ارزیابی کرد. جهانی شدن در گرو وقوع رویکردی متناقض است: «حفظ الگوی فرهنگ بومی، ضمن تقلیل ساختار مقتدر مرکزی به یک حلقة وابسته به تجارت جهانی.» اما تجربة آزادی و امکان انتخاب در تنوع فرهنگ تکثرگرا محتاج بارور شدن فرهنگهای بومی است.
از هنگام شروع نقد مدرنیته در حدود دهة شصت میلادی، توصیفهای گوناگون از ظرفیتهای فرهنگ بومی و رابطة آن با جریانهای فردی و هویتهای بومی متفاوت رواج یافته است. طراحی مدرن، مبتنی بر ایدئولوژی سبک بینالمللی، سیستم تولید صنعتی را به گونهای هماهنگ با الگوها و شیوة تولید اتوماتیک سازگار کرد. اتوماسیون بزرگترین دستاورد مدرنیته از بُعد فناوری محسوب میشود؛ از بُعد فرهنگی، بزرگترین دستاورد مدرنیته را میتوان همسانسازی تلقی کرد ـ همسانسازی الگوهای زندگی، شیوههای مصرف، و به ناگزیر شیوة تولید و خلق ایده.
ماشین عظیم تبلیغات، که برای هر کالا به سرعت نیازآفرینی میکند، موجب شده است معیارهای اصیل طراحی نادیده گرفته شوند و طراحی به مد تنزل یابد. در عصر جهانی شدن، رسیدن به تعادل منطقی میان طراحی ارزشمند، متکی به تجربه و فرهنگ، و هماهنگ با متغیرهای فعال در بازار، مسئلة اصلی طراحی محسوب میشود. اما امروزه طراحی خوب قبل از هر چیز کسب و کار خوب معنا میشود.
برادران کامپانا و کشور برزیل
تلاشهای آمبرتو و فرناندو کامپانا، طراحان ایتالیایی که اکنون در برزیل زندگی میکنند، به عنوان یکی از چشماندازهای آیندة طراحی در عصر جهانی شدن درخور تأمل مینماید. آمبرتو کامپانا حقوق خوانده و فرناندو معمار است، و از سال ۱۹۸۳ در زمینة طراحی هنری کار کرده است. وجه مشخصة طراحی کامپاناها اصرار در استفاده از مواد ارزانقیمت و پسماند صنعتی است. آنها معتقدند در یک کشور فقیر محصولات دستساز فرصتی برای آزادسازی است.
برزیل سرزمین آفتاب، معانی بکر و عمیق، مواد کمارزش، و سرزمین سامباست؛ قلمرویی که باید از نو کشف شود. شاید همان انگیزهای که پل گوگن را از آسمان ابری و همیشه بارانی اروپا به فضای آفتابی و درخشان استوا هدایت کرد، کامپاناها را به برزیل کشانده است. آنها میگویند: «بدون جستجو به هیچ راهحلی دست نخواهیم یافت، و بدون راهحل هیچ ایدة جدیدی خلق نمیشود. ویژگیهای جغرافیایی و فرهنگی برزیل مزرعة حاصلخیزی است که ما نهالمان را در آن کاشتهایم. استفاده از مواد ارزانقیمت هم به ما امکان تفکر و تجربه میدهند. مواد و مصالح پست و کمارزش، ظاهراً در مواجهه با وضعیت اقتصادی کشوری در حال توسعه و تکنولوژی پیشرفتة ایتالیا، به ما برای رسیدن به راهحلهایی با ساختار و فرمهای تکنیکی منحصر به فرد کمک میکنند.»
همکاری با شرکت ادرا (Edra)
شرکت ادرا در توسکانی ایتالیا تولید ایدههای کامپاناها را به عهده گرفته است. آنها برای توجیه شیوة ساخت صندلی ورملا یک نوار ویدئویی برای شرکت ادرا ارسال کردند، زیرا معتقد بودند به وسیلة ترسیمات هندسی نمیتوانند تمام نکات و جزئیات شیوة ساخت این صندلی را برای تکنسینهای ادرا روشن کنند. شرکت ادرا همیشه آمادة اجرای ایدههای پیچیدة آنهاست و برای این کار در صرف وقت و هزینه امساک نکرده است.
تفکر مدیریتی حاکم بر ادرا واجد استقلال خاصی است که از پیروی از جریانهای متداول سرباز میزند؛ همراه شدن این نگرش با نوع تفکر و بیان کامپاناها سبب شکلگیری همکاری بسیار موفق میان آنها و شرکت شده است. کامپاناها در مورد آینده میگویند: «ما به کارمان به دید یک روند متعالی با ظرفیت توسعة دائم نگاه میکنیم؛ اما درعینحال برای امروز زندگی میکنیم، زیرا نمیدانیم دنیای فردا چگونه خواهد بود. تنها نکتهای که به آن اطمینان داریم خلاقیتمان است که به آن تکیه میکنیم. همه چیز بسیار سریع و بدون جهت مشخصی تغییر میکند. با وجود این، مقصد تمامی تلاشها در همة مسیرهای متفاوت یکسان است: خلق و تجربة جدید در دنیای جدید.»
نمایشگاهها و کتابها
کامپاناها با برگزاری دو نمایشگاه در سالهای ۱۹۹۴ و ۱۹۹۵ در کنسولگری برزیل در میلان، و طراحی لامپ پایهدار بامبو برای شرکت او لوچه (O Luce)، کارهایشان را معرفی کردهاند. تعدادی از طرحهای آنها در کتاب سال ۱۹۹۷ به انتخاب فیلیپ استارک چاپ شده، و موزة موما در نیویورک در سال ۱۹۹۸ در نمایشگاهی تحت عنوان Progetto 66، آثار آنها را به نمایش گذاشت.
پینوشتها: 1. Francis Burkhardt — معمار و منتقد که در حال حاضر سردبیر مجلة دموس است. 2. Local Identity Today and Globalization. 3. Fernando e Humberto Campana. 4. Edra — شرکت ادرا فعالیت خود را در سال ۱۹۸۷ در ناحیهای در اطراف Nuovissmi در توسکانی آغاز کرد؛ تولیدات اولیة ادرا به وسیلة طراحان جوانی که اولین کارهایشان را میساختند طراحی شده بود؛ این شرکت به خاطر کیفیت بدیع محصولاتش به سرعت در بازار بینالمللی رشد کرده است. 6. O Luce. 7. MoMA.
