معماری معاصر

نقد معماری ایران

کامران افشار نادری·معمار ۴۹
نقد معماری ایران

نقد معماری ایران

نمایشگاه آثار آدولف لوس در کاخ سعدآباد

ما عصر خود را همه‌ی پیامدها و یافته‌ها، اختراعات و پیشرفتهای مهم در رشته حقوق بشر می‌شناسیم همچنان، که به واسطه جنگها، فجایع طبیعی و بحرانهای آن. عصر ما همچنین از نگاه اشیاء و فضاهای زندگی روزمره‌مان نیز شناخته می‌شود.

موتورهای پرواز، سطوح صاف، فقدان تزئینات، اشکال مکعبی، ترکیب احجام هندسی، چیدمان مدولار، فضاهای چندسطحی که به‌طرز ماهرانه‌ای عملکرد و مصالح خود را به نمایش می‌گذارند، فرم‌هایی که سبک زندگی ما را بیان می‌کنند ریشه در جنبش مدرن دارند. و این تجربه انباشته بیش از صد سال فرم، فضا و زیبایی‌شناسی است.

جنبش مدرن که در آغاز قرن بیستم آغاز شد پایه‌ای را برای نگرشی نو نسبت به هنر، طراحی و معماری پدید آورد. آدولف لوس یکی از آن چهره‌هاست. اگر امروز می‌توانیم یک لیوان استوانه‌ای ساده، یک خانه استادانه بدون تزئینات تحمیلی و گچ‌بری را بپسندیم، یا یک حمام کاربردی را به حمامی تزئینی و پرزرق‌وبرق ترجیح دهیم، این را خاصه مدیون آدولف لوس هستیم — یکی از متناقض‌ترین و در عین حال جالب‌ترین شخصیت‌های معماری معاصر.

لوس معمار و در عین حال نظریه‌پرداز و طراح بود. چهار زبان می‌دانست: آلمانی، انگلیسی، فرانسوی و چک و در میان دوستان نزدیکش شخصیتهای مهمی چون شوئنبرگ، آلتنبرگ و کارل کرائوس بودند. بین سالهای ۱۸۷۰ و ۱۹۳۳ یعنی در فاصله اتحاد ایتالیا و به قدرت رسیدن هیتلر زندگی کرد. در برنو به دنیا آمد و در کالکسبورگ نزدیک وین زیر سنگ مزاری ساده به طراحی خودش به خاک سپرده شد.

ویلا مولر، آدولف لوس، پراگ
ویلا مولر، آدولف لوس، پراگ

آدولف لوس مردی وسواسی نسبت به تزئینات بود. بین سالهای ۱۸۹۷ و ۱۹۳۱ دست‌کم سی مقاله درباره تزئینات نوشت. او استفاده از تزئینات را به‌عنوان زینت‌بخشی کاذب انتقاد می‌کرد مگر آنکه نشانه فرهنگ بدوی باشد و یا از مفاهیم کاملاً عملکردی برخاسته باشد. این اصول تأثیر عظیمی بر طراحان قرن بعد گذاشتند.

او هنوز شخصیتی انتقادی است. «مرد بدوی تزئینات را پر می‌کند و می‌بلعد، او جنایتکار نیست. اما اگر انسان مدرن تزئینات را پر کند و ببلعد، جنایتکار است.» در واقع لوس آینه‌ای است برای جامعه‌ای که یا انتقادی است یا نیست. ظاهراً هر تمدن یا منطقه‌ای که آمادگی رویارویی با تز تزئینات لوس را ندارد، تلاش می‌کند بیننده را خوشحال و واکنش احساسی برانگیزد. معماری مدرن تزئین را به خاطر خود تزئین رد نمی‌کند، اما برخلاف اثر هنری که تزئین در آن حامل معناست، معماری نباید با تزئینات سطحی ذهن را مشغول یا مجذوب کند.

این نمایشگاه در کاخ سعدآباد تهران — نخستین نمایشگاه از این دست در ایران — مبلمان، فضاهای داخلی و ایده‌های معمارانه آدولف لوس را به مخاطبان ایرانی معرفی کرد. فرصتی کمیاب برای معماران و دانشجویان طراحی ایرانی تا با آثار شخصیتی روبرو شوند که طرد رادیکال تزئینات از سوی او مسیر معماری مدرن جهان را شکل داده بود، و درباره ارتباط این ایده‌ها با عمل معمارانه معاصر ایران تأمل کنند.

موجودیت‌های مرتبط در بانک اطلاعات معماری