معماری بومی و محلی

عمارت دهدشتی

سردبیر·عکس: سارا بهزادی·ویژه‌نامه بوشهر
عمارت دهدشتی
تصویر هوایی بوشهر قدیم با موقعیت عمارت دهدشتی مشخص‌شده با دایره قرمز
تصویر هوایی بوشهر قدیم — عمارت دهدشتی در محله کوتی با دایره قرمز مشخص شده

عمارت دهدشتی در محله کوتی، در بافت قدیم بوشهر واقع شده است. این بنا به درخواست غلامحسین دهدشتی که تاجر روغن بود و شبکه گسترده بازرگانی با بریتانیا، هندوستان و آلمان را اداره می‌کرد، ساخته شده است.

برخلاف بیشتر عمارت‌های قدیم بوشهر که دو طبقه و به ندرت سه طبقه هستند، عمارت دهدشتی در چهار طبقه — یک طبقه زیرزمین — بنا شده، و به لحاظ معماری اهمیت خاصی دارد.

مثل سایر عمارت‌های بوشهر، پی‌ها و دیوارهای باربر در داخل و خارج از سنگ مرجان ساخته شده که در مقابل فشار و رطوبت بسیار مقاوم است، به لحاظ حرارتی و صوتی نیز عایق خوبی است. سنگ مرجان از معادنی نزدیک به بوشهر استخراج می‌شده و حمل آن ساده و ارزان بوده است. در پی‌سازی و دیوارچینی‌ها از ملات گچ استفاده شده که در آب و هواهای گرم و مرطوب پاسخ خوبی داده است.

ایوان با شیشه‌های رنگی و سایبان چوبی
ایوان با هلال‌های شیشه رنگی و سایبان چوبی
نمای بیرونی از کوچه نشان‌دهنده چهار طبقه با شیشه‌های رنگی
نمای چهار طبقه از کوچه — شیشه رنگی بالای هر پنجره

درها و پنجره‌ها از چوب ساج و چندل، و سقف‌ها با تیرهای صندل، بوریا و تخته‌کوبی ساخته شده‌اند، و به فضای درون ساختمان لطافت و زیبایی خاصی بخشیده‌اند. چوب اضافه بر جذابیتی که دارد به لحاظ حرارتی نیز بسیار مناسب است، حرارت را به کندی انتقال می‌دهد و حرارتی را که در طول روز کسب می‌کند با وزش نسیم در شب از دست می‌دهد.

قاب‌های گچی با نقش و نگار درها و پنجره را قاب گرفته‌اند، عمارت ارسی‌های زیبایی با گره‌چینی دارد که نور رنگین آنها فضای داخل را تلطیف می‌کند.

سه پنجره ارسی با قوس تیز و شیشه‌های رنگی لوزی‌شکل
پنجره‌های ارسی با قوس تیز و شیشه‌های رنگی لوزی
پنجره ارسی بزرگ با گره‌چینی و شیشه رنگی و گچ‌بری
ارسی بزرگ — گره‌چینی، شیشه رنگی و گچ‌بری‌های حاشیه

یکی از ویژگی خاص این بنا، سقف‌نگاری اتاق پذیرایی آن است؛ نقاشی رنگ و روغن به سبک اروپایی، که به نوبه خود تأثیر اروپاییان بر هنر و معماری بوشهر را نشان می‌دهد.

اتاق پذیرایی با سقف نقاشی‌شده به سبک اروپایی و ویترین‌های موزه و دیوارهای گچ‌بری
اتاق پذیرایی — سقف نقاشی‌شده به سبک اروپایی بالای ویترین‌های موزه و دیوارهای گچ‌بری
◆ ◆ ◆

معماری شهر — که مبتنی بر کوچه‌های باریک و خمیده و ساختمان‌های مرتفع دو سوی آنها است — جریان باد و نسیم را تقویت می‌کند، و معماری بنا که شامل بازشوهای متعدد او به کوچه است باعث می‌شود متوسط دما و میزان رطوبت بسیار کمتر از محیط بیرون باشد.

در نمای خارجی این بنا، مثل سایر عمارت‌های بافت قدیمی، از رنگ‌های روشن استفاده شده که در زیر تابش تند آفتاب حرارت کمتری را جذب می‌کند. و در داخل شبکه‌ای از پنجره‌های روبه‌روی هم و رو به حیاط مرکزی به کوران هوا راه می‌دهند.

ایوان طبقه بالا با سه در چوبی و هلال شیشه رنگی و نرده‌های کرکره‌ای چوبی
ایوان طبقه بالا — درهای چوبی با هلال شیشه رنگی و نرده‌های کرکره‌ای برای تهویه

فضاهای نیمه‌باز پیرامون اتاق‌ها و فضای طارمه و سایبان‌های افقی و عمودی، سایه‌های گسترده‌تری را فراهم می‌کنند.

گوشه حیاط نشان‌دهنده چند طبقه، پله‌ها، ایوان‌ها و بالکن‌های چوبی
گوشه‌ای از حیاط — پله‌ها، ایوان‌ها و سایبان‌ها در چندین طبقه
مقطع A-A عمارت دهدشتی نشان‌دهنده چهار طبقه
مقطع A-A
مقطع B-B عمارت دهدشتی
مقطع B-B
نقشه زیرزمین
نقشه زیرزمین
نقشه همکف
نقشه همکف
نقشه طبقه اول
نقشه طبقه اول
نقشه طبقه دوم
نقشه طبقه دوم

۱. اسناد تجاری بسیاری در این خانه یافت شده که قدمت برخی تمبرهای آن به ۲۰۰ سال قبل برمی‌گردد.