استهبان، در جنوب‌شرقی استان فارس و در ارتفاع حدود ۱۷۵۰ متری از سطح دریا، با اقلیم معتدل کوهستانی، ترکیبی بی‌نظیر از تاریخ چندهزارساله، معماری غنی و طبیعت بکر را در خود جای داده است. این شهر، با حضور تمدن‌های ساسانی، سلجوقی، صفوی و قاجاری، و نقش‌آفرینی علما و خاندان‌های محلی، از دیرباز مرکز علمی، مذهبی و اقتصادی منطقه بوده است. دلیل اصلی شکل‌گیری هسته اولیه شهر استهبان (که در گذشته به آن استنبه هم گفته می‌شده)، به‌طور عمده به وجود منابع آب و شرایط مناسب کشاورزی برمی‌گردد. وجود قنات‌ها، چشمه‌ها و آب‌وهوای نسبتاً معتدل، شرایط مساعدی برای سکونت انسانی را فراهم کرده، همچنین زمین‌های حاصلخیز کشت انجیر که امروزه محصول منحصربه‌فرد این شهر در جهان شناخته می‌شود، باعث رونق آن شده است. موقعیت جغرافیایی نسبتاً مناسب در مسیر راه‌های ارتباطی بین نقاط مختلف استان فارس، به رشد و ترکیب جمعیتی شهر کمک کرده است.
پیشینه تاریخی
شواهد باستان‌شناسی و متون تاریخی از حضور استهبان در دوران ساسانی تا قاجار حکایت دارند. شهر در مسیر راه‌های کاروانی قرار داشته و در دوران سلجوقیان و صفویه به‌عنوان مرکز مذهبی و علمی اهمیت یافته است. این منطقه به‌ویژه در دوره ساسانیان اهمیت ویژه‌ای داشته و در دوره‌های مختلف از جمله سلجوقیان، صفویه و قاجاریه، بسیاری از بناهای تاریخی در این منطقه ساخته شده‌اند.
دوره ساسانی: آثار آتشکده‌ها و بقایای ساخت‌های سنگی در نواحی کوهستانی گواه بر اهمیت ویژه این منطقه در عصر ساسانی است. مسیرهای کاروانی که در تنگه‌ها و دره‌ها کشف شده‌اند، نشان‌دهنده جایگاه استراتژیک استهبان در تجارت آن دوره‌اند.
دوره سلجوقیان: استهبان به‌عنوان یکی از مراکز علمی و مذهبی، جدید پدیدار شد. ساخت مساجد آجری و سنگی با تزئینات کاشی‌کاری سلجوقی در این دوره آغاز شد.
دوران صفویه و قاجار: این دو دوره، زمان شکوفایی معماری مذهبی و عام‌المنفعه در استهبان بودند. مدارس علمیه، مساجد جدید، یخچال‌ها و آب‌انبارها طبق وقف‌نامه‌های خاندان‌های بومی ساخته شد و در شهر نقش مهمی در تعلیم و تربیت دینی و فرهنگی ایفا کرد.
مواجهه
مواجهه ما با شهر استهبان به واسطه اجرای دو پروژه مسکونی (خانه انجیر و گردو، خانه آجری آگنج) در این شهر بود. با توجه به عدم شناخت ما از بستر شهر استهبان، سعی کردیم در طراحی و همچنین در روند اجرای آنها اطلاعات جامع و کامل‌تری نسبت به ساختار کلی شهری و سبک معماری حاکم بر آن به‌خصوص خانه‌های مسکونی در ابعاد تاریخی و معاصر داشته باشیم.
باغ شهر
ساختار باغ‌شهر استهبان، تلفیقی از مناظر خطی درختان انجیر در امتداد جاده‌ها و زیر پای کوهپایه‌هاست که چشم‌انداز گسترده‌ای را خلق می‌کند. این الگوی باز و منظم درخت‌کاری است که در آن ترکیب فرم و رنگِ سبز-خاکی باغ‌ها، به هویت بصری شهری بدل شده است. در فصل برداشت (شهریور-مهر)، سیل گردشگران و بازرگانان از همه جای دنیا برای دیدن این منظرگاه طبیعی و چشیدن انجیر دیم روان می‌شود؛ جریانی که نیاز به زیرساخت‌های معماری گردشگری (مسیرها، ایستگاه‌های استراحت، غرفه‌های عرضه) را تقویت می‌کند.
تنگه لایزنگان که به «باغ شهر انجیر» نیز شهرت دارد، دره‌ای سرسبز و تاریخی است که با صخره‌های آهکی بلند، پوشش گیاهی متنوع، آبشارهای فصلی و غارهای طبیعی احاطه شده است. مسیرهای کهن کاروانی و آب‌انبارهای سنگی در این دره نشانگر اهمیت آن در تجارت‌های گذشته هستند. دریاچه بختگان در کنار استهبان یکی از اکوسیستم‌های حساس و مهم منطقه است که نه تنها یک جاذبه طبیعی برای گردشگران است، بلکه نقش حیاتی در تعادل زیست‌محیطی و منابع آبی منطقه ایفا می‌کند.
آبشار سر آسیاب استهبان در ارتفاعات پیرامون شهر جاری است و در فصول بارندگی (به‌ویژه پاییز و زمستان) با شدت بیشتری از صخره‌ها فرو می‌ریزد. اطراف این آبشار پوشیده از جنگل‌های بلوط و زاگرسی است که چشم‌اندازی بکر و آرامش‌بخش ایجاد می‌کند. آب این آبشار از یک رشته قنات با چندین حلقه چاه عمیق در دامنه کوه‌های جنوبی تأمین می‌شود. در گذشته، آب این قنات چندین آسیاب آبی را به حرکت درمی‌آورد که آثار برخی از آنها هنوز باقی است. حضور مداوم آب در تمام فصول درون شهر در این اقلیم ضمن منحصربه‌فرد بودن، محیط پیرامون خود را نیز تحت‌تأثیر قرار داده است.
معماری استهبان
معماری سنتی استهبان بازتابی از اقلیم نیمه‌خشک، نیازهای فرهنگی و اقتصادی مردم منطقه، و تأثیر معماری بومی جنوب فارس است. این معماری بیشتر بر پایه سازگاری با اقلیم گرم و خشک تابستانی و زمستان‌های سرد شکل گرفته است. همچون دیگر شهرهای منطقه فارس استفاده از مصالح بومی، پلان درون‌گرا، استفاده از بادگیر و روزنه‌ها به‌خصوص در خانه‌های بزرگ و تکیه بر معماری خشتی در بافت متراکم شهری و فضاهای نیمه‌باز همچون ایوان‌ها در اماکن عمومی جزو ویژگی‌های کلی این شهر است. معماری تاریخی این شهر را می توان به سه دسته بناهای مذهبی، بناهای عام‌المنفعه و خانه‌ها تقسیم کرد.
بناهای مذهبی و عام‌المنفعه
مسجد جامع استهبان
یکی از قدیمی‌ترین مساجد فعال ایران، با منبر چوبی بیش از ۹۰۰ ساله، حیاط مرکزی، شبستان‌های طاق‌دار و ستون‌های سنگی نمایانگر تکنیک‌های سلجوقی است. کاشی‌کاری دوره سلجوقی، کتیبه‌های کوفی و محراب سنگی از دیگر شاخصه‌ها هستند. برخی پژوهشگران زمان ساخت ابتدایی مسجد را به اواخر قرن پنجم هجری قمری (دوره سلجوقیان) نسبت می‌دهند؛ نشانه این قدمت، پاره‌ای آثار و شواهد معماری مربوط به همان دوره است. اصلی‌ترین حجم بنا (به‌ویژه سردر جنوبی و گنبدخانه) در سال ۱۰۲۴ هجری قمری به دستور شاه‌عباس صفوی مرمت و تزئین شده است؛ کتیبه‌ای که این تاریخ را ثبت کرده، گواه ورود هنر کاشی‌کاری هفت‌رنگ و مقرنس‌های گچی صفوی است.
پلان کلی مسجد شامل دو شبستان (شمالی و جنوبی) در اضلاع غربی و شرقی، یک رواق غربی و یک حیاط نسبتاً کوچک است. کف فضای اصلی با سنگ‌فرش پوشیده شده و ستون‌های استوانه‌ای سنگی، سقف شبستان‌ها را بر دوش می‌کشند که بر بعضی از آنها کتیبه‌هایی به خطوط کوفی و نسخ با تاریخ ۱۰۲۴ هق کنده‌کاری شده است. استفاده از تکنیک طاق آجری در شبستان شمالی نمونه‌ای از استمرار سنت‌های سازه‌ای دوره سلجوقی-صفوی است، در حالی که پوشش چوبی در شبستان جنوبی نشان‌دهنده تطبیق با منابع محلی و نیروی کار بومی است. بازمانده‌ای از محراب با گچ بری‌های ظریف در شبستان جنوبی نمونه‌ای از هنر گچ‌بری دوره صفوی به شمار می‌آید. کتیبه‌های سنگی با مطلع دعا و نوشته‌هایی چون تاریخ ۱۰۲۴ هق که بر ستون‌ها و جداره‌های داخلی کنده شده، علاوه بر ارزش تاریخی، نشان‌دهنده تسلط خوشنویسان محلی بر خطوط کوفی و نسخ است.
مسجد سنگی و چهارطاقی ایج
مسجد سنگی در تنگه‌ای موسوم به «تنگ بدره» واقع شده است. این بنا در واقع آتشکده‌ای متعلق به دوران ساسانیان است که در قرن پنجم و در زمان ملوک شبانکاره با ساخت محرابی در دیواره جنوبی به مسجد تبدیل شده است، بعد از آن در زمان سلطان‌الدوله دیلمی کتیبه‌ای به خط نسخ قرآنی بر دیوار این محراب نوشته شده است. بنای مسجد سنگی ایج مشتمل بر فضایی با ۲ متر عرض، ۷ متر طول و ۴ متر ارتفاع است. ایوان که از آثار قبل از اسلام بوده، از دل کوه تراشیده شده و در کنار سرچشمه بدره قرار دارد. ایوان با ساخت محرابی در قرن هفتم به مسجد سنگی تبدیل شده است.
امامزاده پیرمراد
امامزاده پیرمراد یکی از بناهای تاریخی دوره صفوی، از نقاط تاریخی مذهبی شهر استهبان است که در غرب و به فاصله ۱۰۰۰ قدمی از مرکز شهر قرار دارد. بنای اولیه گنبدی کوچک با کاشی سفید که روی آن طرح لوزی نقش بسته بود و دو مناره و ایوانی نیز در محور بقعه قرار داشت در دوره زندیه (حدود ۱۲۰۰-۱۲۸۲ ق) به‌دست حاج میرزا بابا ذوالقدر جهرمی مرمت و رونمایی شد.
یخچال حاجی محریم
در شمال شهر استهبان و در دل صحرا، آب‌انبار بزرگی است که به یخچال حاجی محریم شهرت دارد. این بنا مربوط به دوره قاجار است و در استهبان، روبه‌روی مدرسه طالقانی، محله میری، در بین اراضی کشاورزی واقع شده است. مصالح آن سنگ و ساروج است که برخلاف برکه‌های استهبان که همگی مکعب‌مستطیل‌اند به صورت استوانه ساخته شده است. سقف را به صورت گنبدی با پوشش آجر و گل رس و گچ ساخته‌اند که از هر جای صحرا قابل‌مشاهده است. ارتفاع تقریبی گنبد حدود هفت و شعاع دایره آب انبار حدود پنج متر است.
آرامگاه شیخ مغربی
محمد شیرین مغربی معروف به شیخ مغربی از شاعران و عارفان قرن نهم هجری است که آرامگاهش در محوطه مدرسه‌ای با همین نام قرار دارد. شباهت این بنا با آرامگاه حافظ شیرازی کاملاً مشهود است. این مقبره در سال ۱۳۳۷ خورشیدی ساخته شده است.
آرامگاه شیخ علی‌نقی اصطهباناتی
شیخ علی‌نقی اصطهباناتی، قطب سی‌ویکم سلسله ذهبیه، یکی از سلسله‌های تصوف شیعی است، آرامگاه در ابتدای شهر، محله تیرونجان، رو به قبله در کوچه پری‌کوه واقع است. آرامگاه نخست ویران شده و در دوره قاجاریه بر کالبد و پایه‌های صفوی موجود، بنای جدید تعمیر و بازسازی شده است.
در شهر استهبان لکه‌های تاریخی گسترده‌ای همچون قلعه دختر استهبان، مربوط به سده‌های میانه دوران‌های تاریخی پس از اسلام، وجود دارد. این قلعه مربوط به دوره حکومت شبانکاره بوده که پس از شکست این حکومت به طور کامل ویران شده است. از روی زمین تقریباً اثری از قلعه دیده نمی‌شود؛ چهارطاقی ماه فرخان (آتشکده بهرام) مربوط به دوره ساسانیان دارای یک ورودی از سمت شمال خاوری با دو جان‌پناه یک متری در دو طرف بیرونی است. گنبد چهارطاقی به شکل قوس و دارای چهار ترنبه با بلندی حدود ۲ متر از پاتاق است و چهار لچکی کوچک روی چهار ترنبه قرار داده‌اند که گنبد هلالی میانی را بر آنها ساخته‌اند.
همچنین مشابه دیگر شهرهای تاریخی ایران آسیاب‌ها، آب‌انبارها، کاروان‌سرا و قلعه‌هایی وجود داشته که می‌توان به آسیاب علی ناز پیری، آسیاب هفت دخترون، آب‌انبار سرپوزه بادی، آب‌انبار دوتایی، قلعه چاه‌کن استهبان و کاروان‌سرای کوه گچی اشاره کرد.
خانه‌های تاریخی
خانه مقدس
از ارزشمندترین خانه‌های به‌جای‌مانده اواخر دوره زند-قاجار در محله اهر است. این بنا حوالی سال‌های ۱۲۰۰ هجری قمری به‌دستور حاج آقا علی، ملقب به آقای مطلق، حاکم جنوب شرقی فارس و لارستان در دوره کریم خان زند، برای فرزندش میرزا حسنعلی ساخته شد. وجود فضاهای متعدد در این خانه که به عبادت، مطالعه و گردهمایی‌های خانوادگی اختصاص داشته، نشان‌دهنده جهت‌گیری مذهبی و فرهنگی خاص ساکنان آن بوده است.
خانه در دو قسمت بیرونی و اندرونی به مساحت تقریبی ۵۰۰۰ هزار مترمربع قرار داشته است. ساختمان خانه شامل دو بخش شمالی و غربی است. بخش شمالی شامل دو اتاق است که روی زیر زمین بزرگی ساخته شده است. یک اتاق کوچک در سمت راست و یک سه‌دری بزرگ‌تر در سمت چپ ساخته شده است. ضلع غربی خانه مقدس که قدیمی‌تر از ضلع شمالی است، دارای یک تالار با سقف مرتفع در وسط و اتاق‌هایی در دو طرف در دو طبقه است.
خانه معزی
خانه معزی متعلق به خاندان معزی از سالم‌ترین و قدیمی‌ترین خانه‌های تاریخی شرق استان فارس مربوط به دوره زندیه و افشاریه محسوب می‌شود. این بنای تاریخی نزدیک به هزار و ۵۰۰ مترمربع مساحت دارد. سقف تالار آینه این خانه با نقاشی‌های بسیار زیبا تزئین شده و در بدنه اتاق، آینه‌کاری بسیار زیبایی دارد. در ستون‌های چوبی ارسی اتاق نیزعکس‌هایی به چشم می‌خورد که مربوط به ۹۰ الی ۱۰۰ سال قبل است؛ اگر از بیرون به حاشیه‌های درک چوبی این اتاق نگاه کنیم زیر آینه‌کاری اتاق، گچبری‌های فوق‌العاده زیبای گل و بلبل مشاهده می‌شود که مختص دوران زندیه است. ورودی در ضلع شمالی واقع شده که از طریق یک دالان به حیاط مستطیل‌شکلی با یک حوض سنگی زیبا در وسط آن منتهی می‌شود. در ضلع شمالی حیاط، شاه‌نشین زیبایی به سبک بناهای دوره زندیه خودنمایی می‌کند و اتاقی که به تالار آینه شهرت دارد. در ضلع غربی حیاط نیز راه‌پله‌ای وجود دارد که به اتاق‌های این ضلع منتهی می‌شود و یکی از اتاق‌ها که دارای دریچه‌های چوبی، شیشه‌های رنگی و سقف تفال‌کاری شده است، به عنوان نمازخانه و اتاق‌های دیگر به عنوان مطبخ مورد استفاده بوده‌اند.
خانه پاکباز
خانه احمدعلی پاکباز متعلق به اواخر زندیه و اوایل قاجاریه است. در ضلع شمالی این بنا شاه‌نشین اصلی خانه با ایوان ستون‌دار قرار دارد. ستون‌های نگهدارنده این ایوان چهار گوش، چوبی و ساده هستند و تنها در قسمت سرستون تزئینات دارد.
سخن پایانی
شهر استهبان با وجود پیشینه تاریخی، فرهنگی و طبیعی بسیار غنی، در طول سال‌ها از توجه لازم در زمینه‌های توسعه، حفظ هویت تاریخی و معرفی ظرفیت‌های خود محروم مانده است. این شهر نه تنها در حوزه حفاظت از بافت تاریخی و معماری سنتی مورد بی‌توجهی قرار گرفته، بلکه در زمینه‌های گردشگری، کشاورزی مدرن، زیرساخت فرهنگی و اقتصادی، معرفی در سطح ملی و جهانی هم آن‌طور که شایسته‌اش بوده، حمایت نشده و همچنین، مهاجرت جوانان، ضعف در مدیریت منابع طبیعی، و نبود فرصت‌های شغلی پایدار، باعث شده بخشی از هویت و پویایی این شهر کمرنگ شود.
منابع:
- فارس، جهانگردی توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه، بنیاد فارسی‌شناسی، ۱۳۷۲، ص ۷۷.
- فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، امیر کبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۳۱۸.
- منابع اقلیم، پارس سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ۴۹۸.
- جغرافیای تاریخی استهبان، حسن کیانی، انتشارات میرزای شیرازی شیراز، ۱۳۷۶، ص ۱۲۶.
- دائره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی، مساجد، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، ۱۳۷۸، ص ۱۶۸.
- شیراز و فارس، اداره سیر و سیاحت و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، فارس، شیراز، ۱۳۷۱، ص ۴۷.
- فارس، جهانگردی و توسعه، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه بنیاد فارس‌شناسی، ۱۳۷۲، ص ۲۲.
- فارسنامه ناصری، حاج میرزا حسن حسینی فسایی تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، سایی امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲، ص ۱۲۵۶.
- مراکز فرهنگی فارس، مرکز انفورماتیک و مطالعات توسعه سازمان برنامه و بودجه استان فارس، ۱۳۷۲، ج ۱، ص ۱۱۲.
- معماری ایران دوره اسلامی، به کوشش محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی، تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۸.
- منابع اقلیم، پارس سید محمد تقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۴۹۸.
- جغرافیای تاریخی استهبان، حسن کیانی، انتشارات میرزای شیرازی، شیراز، ۱۳۷۶، ص ۱۲۴.
- معماری ایران دوره اسلامی، به کوشش/ محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی تهران، ۱۳۶۶، ج ۲، ص ۲۸۷.
- دانشنامه آثار تاریخی فارس، کوروش کمالی سروستانی، دانشنامه فارس، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور، ۱۳۸۴.
- اسناد سازمان میراث فرهنگی استان فارس/ تحقیقات میدانی.