فرمانفرمائیان: ربع قرن

در سال‌های آغازین حرفه‌اش، دفاتر خصوصی معماری نمی‌توانستند طرف قرارداد دولت باشند. فرمانفرمائیان به علت داشتن دفتر خصوصی، ناچار از تدریس و کارمندی دانشگاه مستعفی شد و در صدد گسترش دفتر و کار با دولت برآمد. ابوالحسن ابتهاج که در آن زمان رئیس سازمان برنامه بود، برای تهیه طرح‌های عمرانی و ساختمانی از مشاوران شناخته شده خارجی، که اغلب در سطح جهانی فعال بودند، استفاده می‌کرد. بنابراین فرمانفرمائیان در صدد مشارکت با مهندسان خارجی برآمد و مهندس وایتینگ (Whiting) شریک لیچفیلد (Lichfield) را برای دیدن دفترش دعوت کرد. در این ملاقات کوتاه و سرنوشت‌ساز، وایتینگ از کیفیت فنی نقشه‌های اجرایی دفتر آگاه شد و احساس سرافکندگی کرد، اما مصمم شد در راه ایجاد دفتری در سطح بین‌المللی گام بردارد.

حادثه دیگری باعث شد به اهمیت نقش بخش‌های مهندسی در معماری پی ببرد و آن تهیه طرح ساختمان راکتور اتمی دانشگاه تهران بود. در سال ۱۳۳۶ به مناسبت طراحی این مجموعه از دانشگاه پرینستون، که اینشتین در آن تدریس می‌کرد و صاحب یک راکتور اتمی مشابه بود، دیدار کرد. برای اطمینان خاطر از مهندس سازه ویدلینگر (Widelinger) در نیویورک و برای کارهای مکانیکی و برقی از مهندسان گای پانرو (Guy Panero) که قبلا در طرح پرینستون کار کرده بودند، دعوت به همکاری کرد. خودش می‌گوید: «در اینجا بود که پی بردم در بعضی موارد طرح و ایده معماری چگونه می‌تواند تحت تاثیر شگفتی‌های مهندسی قرار گیرد.»

ساختمان‌های دانشگاه در امیرآباد، طراحی دفتر فرمانفرمائیان

فرمانفرمائیان بعد از کسب این تجربیات و شناسایی‌اش از طرف سازمان برنامه و بودجه، دفتر خود را برای انجام طرح‌های پیچیده و کلان مقیاس آماده کرد و هر جا لازم بود از مهندسان متخصص و زبده خارجی کمک گرفت. در سال‌های ۱۳۴۲-۴۳ در سفری به مکزیک از ورزشگاه دانشگاه مکزیکوسیتی دیدار کرد. این طرح که در آن از خاک فشرده به عنوان عامل سازه‌ای استفاده شده بود مورد توجه او قرار گرفت. همانند مکزیکوسیتی بستری فشرده از خاک ایجاد و مجموعه را روی آن نشاند. خاکبرداری برای سازه استادیوم زمینه‌ساز ایجاد دریاچه مفرحی در جوار آن شد. مهندس علیرضا رادپی از طراحی استادیوم چیزی نگذشته بود که (۱۳۴۹) دولت ایران متقبل برگزاری بازی‌های آسیایی در سال ۱۳۵۱ شد. وزارت آبادانی و مسکن (زیر نظر وزیر کوروش آموزگار) او را به سمت مجری طرح انتخاب کرد. این طرح تحت نظر فرمانفرمائیان و به مدیریت رضا مجد و هیربد و با همکاری نادر اردلان انجام شد.

استادیوم سرپوشیده ۱۷ هزار نفری، بخشی از مجموعه ورزشی آریامهر، با همکاری SOM

ضرب‌الاجل ۱۷ ماه برای طرح و اجرا و افتتاح چنین مجموعه بزرگی مشکل‌آفرین بود. به ناچار از دفتر SOM، شعبه کالیفرنیا، متقاضی خرید مقداری نقشه‌های سازه شدند. قرارداد اجرا را به پیمانکار طرح المپیک مونیخ واگذار کرد. چند میلیمتر اشتباه در ابعاد محوطه‌های ورزشی در رکوردهای جهانی تاثیر می‌گذارد و ناگزیر ضوابط کمیته‌های بین‌المللی بازی‌های المپیک باید به دقت رعایت شود. دفتر ناگزیر شد در فرصت کوتاهی، با جمع‌آوری مقداری مدارک سازه و اجرایی از نهادهای ورزشی، آنها را در طرح بگنجاند.

پیمانکار اجرا شرکت تسا متعلق به مهندس مجید اعلم بود که با پیمانکار بزرگ فرانسوی به نام بوئیگ (Bouygues) یک کنسرسیوم تشکیل داد و مهندس زبردستی به نام پیر ریچارد را به کار گرفت. نامبرده در طرح‌های سازه فلزی تجدیدنظر و طرح سازه جدیدی را با بتن پیش‌فشرده و پیش‌ساخته محاسبه کرد و سرانجام اجرای طرح در موعد مقرر به اتمام رسید و در سال ۱۳۵۲ افتتاح شد.

· · ·

از راست به چپ: جوزف زوکر، عبدالعزیز فرمانفرمائیان، رضا مجد

دفتر عبدالعزیز فرمانفرمائیان در طی این سال‌ها گسترش و کادر فنی آن از ۸۰ نفر به ۴۰۰ نفر افزایش یافت. شرکا و مدیران شرکت عبارت بودند از مهندسان: رضا مجد، فرخ هیربد، جوزف زوکر، نادر اردلان، خسرو معاونی، فریدون غفاری، هرالد بوربام، فریدون طبیب‌زاده. مسئول تاسیسات مکانیکی و برق مهندس خلیلی و مسئول نظارت مهدی تسوجی بود. بی اغراق می‌توان گفت که دفتر وی از نظر تعداد و کیفیت حرفه‌ای و قدرت انجام کار در آن زمان در خاورمیانه بی‌نظیر بود.

صفی اصفیا به رسمیت شناخت و تعداد آنان قلیل بود. موج جدیدی از مهندسان جوان پا به عرصه فعالیت گذاشتند. سازمان برنامه و بودجه در دوره ریاست خداداد فرمانفرمائیان به منظور جذب و تقویت بخش فنی در سطح کشور سیاست ادغام را پیش گرفت. دفاتر معماری دوره اصفیا را زیر نظر مهندس علیرضا رادپی دنبال کرد. مقرر شد سوابق آنها از طرف سازمان برنامه و بودجه رتبه‌بندی شوند. از نتایج مثبت این سیاست گشودن درهای سازمان برنامه و بودجه به روی مهندسان تازه وارد و مشارکت آنها در برنامه‌های عمرانی کشور بود. بدین ترتیب سازمان برنامه و بودجه در ارتقای حرفه معماری از سطح آتلیه‌های کوچک و انفرادی به سطح مهندسان مشاور مجهز به کادر معماری و فنی، که به صورت یک اکیپ و تیم کار می‌کردند، اقدام کرد.

برج سامان ۱، تهران

ساختمان وزارت کشاورزی، تهران

دفتر فرمانفرمائیان در دوره ادغام دفاتر در سال ۱۳۴۵ با مهندسان مشاور رضا مجد و فرخ هیربد (در رتبه‌بندی اصفیا) ادغام شد. نادر اردلان یکی از همکاران عالیرتبه دفتر بود که در سال ۱۳۴۱ به این دفتر پیوسته بود. مهندس هیربد که نتوانست با او کار کند ناگزیر دفتر را ترک کرد. یکی از طرح‌هایی که اردلان روی آن کار می‌کرد برج سامان بود. برای ابتهاج ساخته شد و هدف طرح، احداث ساختمانی بود که نمای آن به صورت پیش‌ساخته توسط شرکت ایرانی پریفاب تولید و روی نمای سازه نصب شود. از جمله مقاصد این طرح عرضه تکنولوژی جدید بود. طرح بعدی با قطعات پیش‌ساخته، ساختمان اداری گروه صنعتی بهشهر و متعلق به خانواده لاجوردی از صاحبان صنایع بزرگ آن زمان بود. در زمانی که اردلان جزو شرکای ارشد دفتر بود طرح مرکز مطالعات مدیریت هاروارد، که نماینده کارفرمای آن حبیب لاجوردی بود، به دفتر عبدالعزیز فرمانفرمائیان ابلاغ شد. طرح و نظارت بر اجرای این پروژه توسط دفتر انجام شد. در مراسم افتتاح که شرکای دفتر حضور داشتند، خردجو رئیس هیئت مدیره مرکز مطالعات مدیریت در سخنرانی افتتاحیه خود از خدمات و زحمات نادر اردلان سپاسگزاری کرد ولی از دفتر فرمانفرمائیان نام نبرد. این واقعه باعث تشدید اختلافات قبلی و جدا شدن اردلان از دفتر فرمانفرمائیان گردید.

ساختمان اداره مرکزی شرکت بهشهر، تهران

ساختمان بهشهر — جزئیات نمای پیش‌ساخته

· · ·

ساختمان‌های بلندمرتبه ضدزلزله

از جمله دستاوردهای دفتر فرمانفرمائیان عرضه و معرفی تکنولوژی پیشرفته در ساختمان‌های بلندمرتبه است که با روش‌های ضدزلزله محاسبه شده‌اند. در بعضی از این ساختمان‌ها از مقررات ساختمانی شهر زلزله‌خیز سانفرانسیسکو برای محاسبه سازه استفاده شده است: مانند دفتر اداری شرکت ملی نفت (همراه با مهندس اتحادیه)؛ ساختمان وزارت کار، ساختمان وزارت کشاورزی، برج‌های سامان، برج ونک پارک و مجموعه اداری - مسکونی روی زمین مصلی (پروژه شهستان سابق) که گویا قسمتی از آن ساخته شد.

برج اداره مرکزی شرکت ملی نفت، تهران

برج‌های دوقلو، تهران

برج‌های ونک پارک، تهران

نمونه‌ای از ظرفیت دفتر فرمانفرمائیان تهیه ۲۵۰۰ نقشه اجرایی برای طرح فرودگاه تهران است. این طرح با همکاری مشاورین TAM انجام شد. حرفه مهندسی مشاور در ایران دستخوش پستی و بلندی‌های زیادی بود. نارسایی قوانین و مقررات و عدم پرداخت به‌موقع حق‌الزحمه‌ها از طرف دولت، گاهی دفاتر را به مرز ورشکستگی نزدیک می‌کرد. به نظر فرمانفرمائیان اصولا وصول حق‌الزحمه‌ها یکی از مشکلات آن زمان و راه‌اندازی و اداره مهندس مشاور مملو از درگیری‌ها بوده است. در واقع پیشگامانی چون عبدالعزیز فرمانفرمائیان راه مهندسی مشاور را برای نسل‌های بعد از خود هموار کردند.

ماکت طرح فرودگاه بین‌المللی تهران — ۲۵۰۰ نقشه اجرایی برای این پروژه تهیه شد

· · ·

جوزف زوکر و دفتر آتن

جوزف زوکر در سال ۱۳۳۵ به دفتر فرمانفرمائیان ملحق شد. نامبرده که شروع کارش از دفتر اسکار نیمایر برزیلی بود یکی از همکاران اولیه و نزدیک فرمانفرمائیان بود که با تفاهم کامل روی اغلب طرح‌ها با هم کار می‌کردند. جوزف زوکر یکی از مدیران تولید نقشه‌های اجرایی این دفتر بود. در سال ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ به واسطه افزایش درآمدهای نفتی و وفور طرح‌های عمرانی کار دفاتر معماری ناگهان به صورت سرسام‌آوری گسترش پیدا کرد. نتیجه این تحول، کمبود کادر حرفه‌ای در سطح کشور بود. پدیده‌ای معروف به کارمند دزدی یعنی پیشنهاد حقوق بیشتر و حقوق‌ها به نحو غیرمتعادلی افزایش یافت. خود من در مهندسان مشاور داز، برای رفع این مشکل اقدام به استخدام کادر فنی از خارج از کشور کردم و بی‌اغراق می‌توان گفت که بیش از ۳۰ درصد کادر عالیرتبه دفتر خارجی بودند. این روند بین‌المللی شدن، با ورود معماران شناخته شده بین‌المللی به صحنه کار در ایران همزمان بود. رقبای معماران ایرانی یکباره تبدیل به شخصیت‌های طراز اول جهانی شدند. این دوره کوتاه بود و خارجی‌ها به طور مستقیم ساختمان‌های عمده‌ای نساختند. ولی به هر حال حضور آنها موجب ارتقای استانداردهای حرفه‌ای شد. تا آنجا که می‌شود آن را یک دوره بیداری حرفه‌ای نام نهاد. در دوران بحران‌های کارمندی عبدالعزیز فرمانفرمائیان و شرکا برای تهیه نقشه‌های اجرایی و مهندسی دفتری در شهر آتن به مدیریت جوزف زوکر تاسیس کردند.

برج‌های سامان در منظره شهری تهران

· · ·

طرح جامع تهران

یکی از نهادهای مهم دولتی آن زمان وزارت آبادانی و مسکن بود ولی متاسفانه این سازمان منزوی بود و رابطه زیادی با بخش خصوصی (معماری)، که از نظر کیفی و کمی به مراتب در سطح بالاتری قرار می‌گرفت، نداشت. در دوره وزارت جابری انصاری، که خود مهندس نفت بود، این وزارتخانه از انزوا بیرون آمد و درها را به روی مهندسان مشاور باز کرد. بدین‌ترتیب یک دوره بارور همکاری آغاز شد و با تشکیل شورای عالی شهرسازی و معماری در این وزارتخانه، زیر نظر مهندس ابل بدیع، تهیه طرح‌های جامع شهرهای کوچک در سراسر کشور به مهندسان مشاور ابلاغ شد.

قبلا در زمان ریاست صفی اصفیا در سازمان برنامه و بودجه تهیه طرح جامع شش شهر بزرگ به مهندسان مشاور ارجاع شده بود. طرح جامع تهران به دفتر عبدالعزیز فرمانفرمائیان واگذار گردید. او از دفتر ویکتور گروئن (Victor Gruen) آمریکایی که متخصص شهرسازی و مراکز خرید (Shopping Mall) بود دعوت به همکاری کرد. در مطالعات اولیه جمعیت ۲۵ ساله تهران در حدود ۹ میلیون نفر داشت. فرمانفرمائیان اصرار کرد که جمعیت تهران بیش از ۵/۵ میلیون نفر در نظر گرفته نشود. ویکتور گروئن یکی از متخصصان خود به نام مهندس کانتینی (Cantini) را همراه با مهندس فریدون غفاری اعزام کرد تا در استخدام فرمانفرمائیان تشکیلات لازم را ایجاد و طرح جامع را تهیه کنند. سیاست اصلی این طرح جلوگیری از ازدیاد جمعیت بود که محدوده گسترش ۲۵ ساله و محدوده خدماتی تهران تعیین و از احداث ساختمان‌های انفرادی خارج از محدوده به شدت جلوگیری شد.

نقشه طرح جامع تهران — تهیه‌شده توسط عبدالعزیز فرمانفرمائیان با همکاری ویکتور گروئن

در طرح جامع پیش‌بینی شده بود که محدوده خدماتی هر پنج سال مورد تجدیدنظر قرار گیرد و گسترش تدریجی باشد. ولی به علت وحشت از گسترش محدوده و فشار جمعیت مهاجر به تهران با افزایش محدوده موافقت نمی‌کردند و گروه‌های کم‌درآمد بدون دریافت جواز ساختمانی شهرک‌هایی در اطراف تهران ایجاد کردند. گسترش محدوده مستلزم کنترل افزایش قیمت زمین‌هایی بود که داخل محدوده می‌شد و در آن شرایط کسی حاضر نبود تصمیمات ضروری ولی دشوار را بگیرد.

هر چند اکثر پیشنهادهای طرح جامع تهیه شده اجرا نشد ولی بزرگراه‌های تهران حتی پس از انقلاب مطابق این طرح ساخته شدند. تراکم ساختمانی و جمعیتی و ایجاد محلات خودکفا و گسترش خدمات شهری در توسعه مرکز اداری بزرگ (شهستان) در قلب تهران بود. در این مجموعه ساختمان بانک مرکزی توسط دفتر عبدالعزیز طراحی شده بود.

ساختمان بانک اعتبارات ایران

ساختمان مرکزی اداره تلویزیون ایران

· · ·

پاویون مونترآل و کارهای شخصی

فرمانفرمائیان اظهار می‌کند که کارهای معماری در دفتر او به طور گروهی انجام می‌شد و یکی از طرح‌های مورد علاقه‌اش غرفه ایران در نمایشگاه جهانی مونترآل کانادا ۱۳۴۶ (۱۹۶۷) و دیگری منزل مسکونی خود اوست که اینک به سفارتخانه بلژیک تعلق دارد. فرمانفرمائیان با سبک بین‌المللی معماری کشورهای پیشرفته را در ایران طرح کرد. نتیجه کار او ایجاد ساختمان‌هایی بود که اقتصادی و برخوردار از صداقت و سادگی بودند.

پاویون ایران، نمایشگاه جهانی مونترآل، ۱۹۶۷

پاویون ایران — جزئیات

موزه فرش، تهران

کاخ مادر، مجموعه سعدآباد

جز شرکای دفتر فرمانفرمائیان که پیشتر از آنان نام برده شد، دیگر مهندسان دفتر او عبارت بودند از: یحیی فیوضی، هوشنگ جاهد (که بعدها با مهندس اردلان شرکت ماندالا را تشکیل داد)، فرهاد زاهدی، مایکل کاراپتیان، پرویز آزاد، سیاوش تیموری و محمد مهاجر.

این نوشته بر اساس اظهارات عبدالعزیز فرمانفرمائیان و بعضی از همکارانش تهیه و تنظیم شده است. مسلما نام افراد بسیاری و نقش آنان در این متن از قلم افتاده است. هم من و هم ایشان ضمن پوزش تقاضا داریم که همکاران، با یادآوری‌های خود ما را در تکمیل این گزارش یاری فرمایند.

مسجد دانشگاه تهران

· · ·

فهرست کامل پروژه‌ها