پارک فناوری پردیس توسط دفتر همکاریهای فناوری ریاست جمهوری در شهر جدید پردیس، واقع در شرق تهران، در حال احداث است. مأموریت طراحی و احداث این پارک به پژوهشکدهٔ توسعهٔ کالبدی واگذار شده است. این پارک، که در زمینی به مساحت بیست هکتار طراحی شده، علاوه بر ساختمان سالنهای گردهمایی و نمایشگاه و انواع خدمات مورد نیاز، اساساً به منظور احداث ساختمانهای شرکتهای فعال در تحقیقات فناوری قطعهبندی و آمادهسازی میشود.
شاید هنگامی که مارسل دوشان «چشمه» را با نام مستعار R. Mutt در سال ۱۹۱۶ به نمایشگاه مستقلهای نیویورک فرستاد، به ارزش مسابقه و انتخاب آثار برای نمایش عمومی چندان توجهی نداشت. اما هدفش نقد جریانهای هنری رایج آن زمان و نحوهٔ گزینش آثار توسط داوران بود. مسابقه همواره بهترین روش انتخاب آثار هنری بوده است، و تنها در مسابقه یا شرایط شبیه مسابقه میتوان شاهد ظهور خلاقیتها بود.
پارک فناوری پردیس در پاسخ به نیاز شرکتهایی که برای تحقیق در فناوریهای نو یا توسعهٔ فناوری تولیدات صنعتی کنونی خود به محیطی با زیرساختها و تجهیزات ساخته میشود. ساختمانهای شرکتهای مختلف هیچ الگوی از پیش معینی ندارند، و با توجه به تنوع زمینهٔ فعالیت شرکتهای مختلف (برحسب محصول نهایی) و جایگاه تحقیقاتی آنها در فاصلهٔ بین تولید سفارشی، تولید نمونه، طراحی مهندسی و تحقیقات، و همچنین حجم و مقیاس فعالیت شرکتهای مختلف، و نیز جدا بودن اینگونه مجموعهها از بافت موجود شهرها، سرمشق و الگوی هدایتکنندهای برای آنها وجود ندارد. از سوی دیگر، مؤسسهٔ پارک فناوری پردیس تصمیم گرفت برای دستیابی به سطح بالایی از معماری در مجموعهٔ پارک از هیچ تلاشی فروگذار نکند.
در نخستین اقدام، فهرستی از اسامی معماران منتخب جایزهٔ بزرگ معمار ۸۱ را در اختیار شرکتها قرار دادند تا در صورت تمایل به آنها مراجعه کنند. کمیتهای نیز برای بررسی طرحها تشکیل شد. قدم بعدی برگزاری یک مسابقهٔ خاص به این صورت بود که طرحهایی که تا تاریخ ۱ دی ماه تحویل داده شوند و آمادهٔ شرکت در مسابقه باشند مورد قضاوت هیئت داوران قرار گرفته و در صورت احراز شایستگی و کسب رتبهٔ لازم، حقالزحمهٔ مرحلهٔ اول خدمات مشاورهٔ طراحی توسط مؤسسهٔ پارک فناوری پرداخت شود، و به برندهٔ اول نیز ۲۰ میلیون ریال جایزه پرداخت شود. تعدادی از طرحها در مسابقه شرکت نکردند، و از میان ده اثر ارسال شده به مسابقه پنج اثر برگزیده شدند.
مهرداد گلمحمدی، رضا دانشمیر، حمید عنبرانی، آرش مظفری و رضا علیآبادی معمارانی هستند که از سوی هیئت داوران (فرهاد احمدی، سراجالدین کازرونی، فرخ محمدزادهمهر، سیدهادی میرمیران و سیدرضا هاشمی) بهعنوان نفرات اول تا پنجم انتخاب شدند. با استفاده از دیدگاه هر یک از این معماران جوان نسبت به معماری — به طور عام — و پروژهٔ مورد نظر — به طور خاص — طرحهای برنده به شرح زیر معرفی میشوند.
رتبهٔ اول — مهرداد گلمحمدی: ساختمان شرکت نصب نیروی ایران
- کارفرما: شرکت نصب نیروی ایران.
- برنامهٔ پروژه: ساختمان مرکز تحقیقات.
- طراح: مهرداد گلمحمدی.
- همکار طراحی: نگین بیهقی، کاوه مظهر.
- سازه: محمد تقیزاده.
- برق و الکترونیک: مهندس شکرایی.
- تأسیسات: امانالله فریاد رس و محسن گرایی.
از دیدگاه مهرداد گلمحمدی، معمار باید — از طریق کار خود — هم بر ساختوسازهای کمرمق و متداول روز فائق آید، و هم معماری «جلوههای ویژه» را مورد نقد قرار دهد. تنها در این صورت میتواند معماری در شکلگیری ساختمانهای مرکز تحقیقات وضع موجود نسبت به خود را مورد نقد و ارزیابی قرار داده و آن را متحول سازد.
برای طراحی ساختمان نصب نیرو، گلمحمدی یک جعبهٔ ساده و روشن پیشنهاد کرد. حجم — یک مکعب مستطیل — بهمثابه یک تودهٔ پیوسته با پوستهٔ فلزی مشبک در سایت قرار میگیرد؛ در هر سمت، بازشوها بر اساس جهتگیری، چشماندازها و کارکردهای اصلی فضای داخل آرایش یافتهاند. ساختمان در محور شمال-جنوب جای گرفته، با سمت بلندش رو به شرق و غرب. تراس بام، که توسط پوستهٔ فلزی قاب میشود، یک اتاق نهایی بیرونی ساختمان میشود.
رتبهٔ دوم — رضا دانشمیر: ساختمان R&D شرکت پتونیا
- کارفرما: شرکت پتونیا.
- برنامهٔ پروژه: ساختمان R&D پتونیا.
- طراح: رضا دانشمیر.
- همکار طراحی و مدلسازی کامپیوتری: پویا خزائلی پارسا.
معماری از دیدگاه رضا دانشمیر مسئلهای مفهومی است. او معماری را عبارت میداند از: «طرح ایدهای فضایی که علاوه بر حل مسائل پروژه، مسئلهای در مورد فضا مطرح میکند. به عبارت دیگر، معماری از مجموع ایده (فضا) و ساختمان تشکیل میشود که در آن فضا مسئلهای مفهومی و ساختمان مسئلهای موجود است.» ایدهای که دانشمیر در مورد طرح ساختمان آموزشی-تحقیقاتی مطرح میکند «مکعب حاد» است: «مکعب بهعلاوهٔ نیرو، که به آن جهت، مقیاس و میل به ترکیب میدهد.»
مکعب حاد خواص سادگی و پیچیدگی را با هم دارد. بنابراین، با استفاده از این ایدهٔ فضایی و برنامهٔ خاص پروژه — که از دو بخش مختلف تشکیل شده است (بخش اداری و بخش آموزشی، آزمایشگاهی) — طرح کلی به شکل حجمی یکپارچه با دو وجه متمایز شکل گرفته است. فرم پروژه بهوجودآورنده و نظمدهندهٔ میدانهای انرژی درونی و بیرونی مؤثر بر پروژه است. این ممکن نیست مگر آنکه فرم قابلیت پذیرش اطلاعات از میدانهای انرژی و نمایش تأثیر آن بر ساختار خود را در طول زمان داشته باشد.
رتبهٔ سوم — حمید عنبرانی: کارگاه تحقیقاتی شرکت آلیاژگران
- کارفرما: شرکت آلیاژگران.
- برنامهٔ پروژه: کارگاه تحقیقاتی برای آلیاژگران.
- مساحت زمین: ۲٬۲۲۰ متر مربع.
- طراح: حمید عنبرانی.
- مدلسازی کامپیوتری: نیما توحیدی.
- گرافیست: علی صادقی.
سایت در میانهٔ یکی از قطعههای پارک فناوری قرار دارد، با محور بلند تقریباً شمال-جنوب. ایدهٔ اصلی، «قطعهقطعهسازی» (fragmentation) است؛ تکنولوژی که نیروی پیشبرندهٔ کارگاه است، خود مادهٔ خام طراحی میشود. «در تمام مجموعه از سازهٔ فلزی استفاده شده است، که در بخشهای اداری و قسمتی از بخش کارگاهی به صورت ترکیبی قرار گرفتهاند. پوشش سالن اصلی از نوع شیب صنعتی با نورگیرهای ترکیبی است، و تمام بدنه و سقف سالن تحقیقات و فناوری (۱:۲) از قطعات پنلهای پیشساختهٔ صنعتی با پوشش آلومینیومی است.»
تکنولوژیک بودن فرم و فضا از راه نمایان کردن عناصر معماری تعریف شده است: قاب فلزی بهعنوان قاب فلزی دیده میشود، سقف ارهای بهعنوان سقف خوانده میشود، پنلها بهعنوان پنلها خوانده میشوند. از این صداقت در مورد ابزارهای خویش، ساختمان هویتش را میسازد.
رتبهٔ چهارم — آرش مظفری: ساختمان اداری و تحقیقاتی شرکت عصر دانشافزار
- کارفرما: شرکت عصر دانشافزار.
- برنامهٔ پروژه: ساختمان اداری و تحقیقاتی.
- طراح: آرش مظفری.
ساختمان تحقیقات پارک فناوری مسئلهای معماری است که سابقهای طولانی دارد. معمار در رویکرد به برنامه به دنبال یک استراتژی روشن معماری بود. ساختمان عصر دانشافزار، در پلان، به شکل دو حجم استوانهای تحقیقاتی است که در برابر یک نوار اداری افقی قرار گرفتهاند. نوار افقی بهمثابه یک غربال عمل میکند، که محقق بازدیدکننده را در امتداد مسیری به کارگاههای زیر هدایت میکند. کل، یک دیاگرام شفاف و خوانا را میسازد — ساختمان تحقیقاتی که در آن کار تجربی و کار گفتاری بهروشنی متمایز شدهاند.
در نماها، معمار از سه اصل استفاده میکند: یک سطح پیوسته (continuous surface)، یک الگوی «مادربرد» (mother board) از بازشوها، و خوانایی تأسیسات. حجمهای استوانهای با یک پردهٔ فلزی پیوسته پوشانده شدهاند؛ نوار افقی ریتم سازهای خود را آشکار میکند؛ تأسیسات بهجای اینکه پنهان شوند، بخشی از هویت معماری ساختمان میشوند.
رتبهٔ پنجم — رضا علیآبادی: کارگاه تحقیقاتی شرکت سنجش دقیق ابزار
- کارفرما: شرکت سنجش دقیق ابزار.
- برنامهٔ پروژه: کارگاه تحقیقاتی.
- طراح: رضا علیآبادی.
کارگاه تحقیقاتی شرکت سنجش دقیق ابزار بهمثابه یک جعبهٔ روشن و محدودشده تصور میشود: یک حجم مستطیلی با سرپوش فلزی منحنی در ورودی و دیوار-پردهای با تنظیم دقیق در نماهای اصلی. سالن کارگاه، بال اداری و بال تحقیقاتی بهعنوان سه برنامهٔ خوانا و جداگانه زیر یک سقف واحد گرد آمدهاند؛ در نما، ساختمان طبیعت کارگاهی خود را از طریق سازماندهی افقی طولانی، از طریق بازشوهای دیوار-پردهای نوار اداری، و از طریق سازهٔ آشکار که سرپوش ورودی را نگه میدارد، اعلام میکند.
۱ مارسل دوشان، پنجرهای گشوده بر چیزی دیگر، ترجمهٔ لیلی گلستان (تهران، انتشارات فرزان روز، ۱۳۷۲)، ص ۱۲۰.
۲ Continuous Surface.
۳ Mother Board.
۴ Installation.
ارجاعات هیئت داوران: در مقدمهٔ مقاله به آثار فرشید موسوی / آلخاندرو زائرا پولو، دانیل لیبسکیند و گروه MVRDV اشاره شده است.
