کف ـ پوشش‌های سرامیکی

کامران افشار نادری · معمار ۲۳، صفحات ۱۴۱-۱۴۵.

پوشش کف و دیوار در معماری اهمیت خاصی دارد. کیفیت فضای داخلی به این دو عنصر بستگی دارد. در طول تاریخ پوششها نقش مهمی را در تعریف فضای معماری و شکل دادن به آن ایفا کرده‌اند. در معماری ایرانی از دورهٔ مغول تا صفویه، به طور روزافزون سازه و بدنهٔ اصلی بنا در زیر لایه‌ای تزئینی از جنس کاشی مخفی می‌شد. ایرانیان به پوشش کفها و تزئین آنها کمتر از ملل اروپایی توجه کرده‌اند ـ و علت آن احتمالاً استفاده از قالیهای الوان و پرنقش‌و‌نگار برای پوشاندن کامل کف است ـ ولی در تزئین دیوارها با کاشیهای رنگین از ملل اروپا فراتر رفته‌اند و کاشی به صورت یکی از عناصر مشخصهٔ معماری ایرانی در دورهٔ اسلامی قرنهای ۱۰ تا ۱۸ میلادی درآمده است.

در معماری مسکونی امروز، که فضا محدود است و ابداعات حجمی به سختی امکان بروز دارند، پوششها اهمیت خاصی می‌یابند. گذشته از مسائل زیبایی‌شناسی که مطرح می‌شوند، پوششهای سرامیکی به لحاظ مقاومت در مقابل فرسایش و رطوبت و عدم جذب مواد چرب و آلاینده در ساخت آشپزخانه‌ها، حمامها، استخر و دیگر فضاهای مرطوب غیرقابل رقابت‌اند. سبکی، هزینهٔ بالنسبه پایین، سرعت اجرا، و تنوع باعث می‌شود که در پروژه‌هایی که فضای آنها از تجملات نباشد کاشی بر سنگ برتری یابد. امروزه کاشیها در طرحها، رنگها، ابعاد و نقشهای گوناگون عرضه می‌شوند و بنابراین، برای ایجاد طرحهای خاص مطابق سلایق شخصی بسیار مناسب‌اند. به رغم امکانات بالقوهٔ این مصالح، به نظر می‌رسد طراحان کمتر طراحی کفپوش و دیوارپوش سرامیکی را در دستور کار خود قرار داده‌اند و با سرامیک به صورت پوششی کلی و فاقد شخصیت رفتار می‌شود.

هدف از این مقاله مطرح کردن سرامیک ساختمانی به عنوان مصالح اصلی برای پوشش کفها و دیوارها با توجه به تاریخ آن در ایران قدیم و تحولات امروزی بازار است. همراه با این موضوع نکات فنی کلیدی در مورد انتخاب سرامیک و کاربرد آن توضیح داده می‌شود.

تاریخچه

اصطلاح کاشی در زبان فارسی از نام شهر کاشان مشتق شده است. کاشان در دورهٔ ایلخانیان یکی از مراکز مهم تولید این مصالح ساختمانی بوده است و احتمالاً این اصطلاح در آن زمان رایج شده است. در زبانهای با ریشهٔ لاتین اصطلاح سرامیک از لغت یونانی keramos به معنی خاک رس پخته شده مشتق شده است. هر چند که امروزه در ساخت سرامیک تنها از خاک رس استفاده نمی‌شود. سرامیک لعابدار یکی از قدیمی‌ترین مصالح ساختمانی تولید شدهٔ بشر است و فناوری آن احتمالاً از کوزه‌گری به معماری راه یافته است. یکی از کهن‌ترین نمونه‌های به‌دست آمده از آجر لعابدار رنگین متعلق به زیگورات چغازنبیل، ۱۲۵۰ سال قبل از میلاد، است. در شوش و تخت‌جمشید کاشیهای نقش برجستهٔ لعابی زیبایی از دورهٔ هخامنشی به دست آمده است. این کاشیها بخشی از تابلوی بزرگی را که نشان‌دهندهٔ سربازان دورهٔ هخامنشی است مصور می‌سازند. در این آثار از رنگهای آبی، سفید، زرد و سبز استفاده شده است.

اگرچه در آغاز دورهٔ اسلامی استفاده از کاشی رنگی در ابنیه کنار گذاشته شد، در اواخر قرن دهم میلادی و اوایل قرن یازدهم میلادی کاشی لعابی تک‌رنگ فیروزه‌ای در ترکیب با آجر متداول شد. یکی از اولین نمونه‌های کاربرد کاشی لعابی تک‌رنگ در شهر تاریخی جرجان مشاهده می‌شود. در منارهٔ مسجد جمعهٔ دامغان نیز (۱۰۵۸م) کاشی تک‌رنگ به میزان قابل توجهی به‌کار رفته است. همین روش در مسجد حیدریه و مسجد جامع قزوین نیز به کار رفته است. کاربرد کاشی لعابدار در معماری به طور روزافزون افزایش یافت و در دورهٔ ایلخانیان و خوارزمشاهیان به تعادلی بین سطوح آجری و کاشی‌کاری شده انجامید. از این دوره به بعد حضور سطوح کاشی‌کاری در ابنیهٔ عمومی و مذهبی بر آجر پیشی گرفت و در دورهٔ صفوی کاشی عمدهٔ سطوح داخلی و خارجی مساجد را می‌پوشاند.

در قرن سیزدهم میلادی در کاشان کارگاههای متعددی برای تولید کاشی شکل گرفتند. کاشیهای تولید شده در این شهر بسیار مرغوب بود و صادر می‌شد. یکی از مهم‌ترین رساله‌های تاریخی در مورد فن کاشی‌سازی متعلق به ابوالقاسم کاشی (۱۳۰۱م) است. او از خانوادهٔ بزرگ صنعتگرانی است که زیباترین تزئینات کاشی آن دوره را ایجاد کرده‌اند. محراب حرم امام رضا (ع) (۱۲۱۵-۱۲۱۶م) منسوب به همین خانواده است (خانوادهٔ طاهر). فن معرق، یا هم‌چینی قطعات مختلف کاشی (به لحاظ شکل و رنگ) تک‌رنگ، به گونه‌ای که طرحی هندسی یا گل و بوته‌ای را تشکیل دهند، در اواخر دورهٔ ایلخانیان شکل گرفت و سپس در زمان تیموریان به اوج خود رسید. نمونه‌های زیادی از این کاشی‌کاری در مسجد جامع ورامین و نطنز وجود دارند.

در دورهٔ تیموری استفاده از کاشی در ابنیه افزایش یافت و سطوح بیرونی و درونی ساختمانهای خاص با این مصالح پوشیده شدند. لاجوردی رنگ غالب این دوره است که در مسجد کبود تبریز (۱۴۶۵م) به وضوح دیده می‌شود. کاشیهای دورهٔ تیموری به‌قدری هنرمندانه بوده است که جان هاگ، تاریخ‌نگار معماری اسلامی، گفته است: «هیچ سبکی در اروپا نتوانسته است به درجه‌ای از مهارت از رنگها استفاده کند که بتواند با معماری تیموری قابل قیاس باشد.» در اواخر دورهٔ تیموری یا آغاز دورهٔ صفوی کاشی هفت رنگ ابداع شد. در این نوع کاشی‌کاری هر کاشی از چند رنگ مختلف تشکیل شده است و ترکیب کاشیها در کنار یکدیگر تصویر بزرگ‌تری را تشکیل می‌دهد که از نقش انسانی، حیوانی، گیاهی یا هندسی (یا مجموعهٔ اینها) تشکیل شده است. این شیوه آسان‌تر از معرق است و در معماری قاجار نیز بسیار استفاده شده است.

امروزه هنوز در مناطقی نظیر اصفهان، کاشان و یزد کارگاههای سنتی کاشی‌سازی وجود دارند که کنار کاشیهای دست‌ساز با کیفیت نه چندان مرغوب تهیه می‌کنند. ولی بازار اصلی متعلق به صنایع سرامیک مدرن است که نخستین بار در دورهٔ پهلوی با وارد کردن تکنولوژی از غرب شکل گرفتند. اگرچه کیفیت تولیدات ایرانی هنوز با کشورهای پیشرفته و حتی با کشورهای همسایه قابل مقایسه نیست، در دو دههٔ گذشته رونق صنعت ساختمان تحولی در بخش سرامیک بازار ایران به‌وجود آورده و بهبود کیفی و تنوع قابل ملاحظه‌ای در سرامیکهای ایرانی نیز مشاهده می‌شود. در حال حاضر کارخانه‌های متعددی به تولید انواع سرامیک ساختمانی مشغول‌اند که از میان نامهای شناخته شده می‌توان به مرجان، بهسرام، تکسرام، الوند، یزد اشاره کرد.

خصوصیات فنی

کاشیها از گل یا از گل مخلوط شده با دیگر مواد سرامیکی به‌وجود می‌آیند. از اکسیدها برای ایجاد لعاب رنگی کاشیها استفاده می‌شود. گذشته از زیبایی، میزان جذب آب کاشی، که به درجه انسجام و مقدار خلل و فرج میکروسکوپی آن ارتباط دارد، عامل مهمی در انتخاب کاشی محسوب می‌شود. جذب آب کاشیهای کف حدود ۲ تا ۵ درصد است، ولی کاشیهای دیواری حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد آب جذب می‌کنند. چنانچه کاشی کمتر از ۲ درصد آب جذب کند برای محیط بیرون نیز مناسب است و بر اثر یخ‌بندان از بین نمی‌رود.

انواع

کاشیها به لحاظ فرایند حرارت دیدن در کوره عموماً به سه نوع تقسیم می‌شوند:

• ۱) کاشیهای تک پخت ـ کاشیهایی هستند که همچون آجر در کوره پخته شده و لعابی روی آنها را نگرفته است. این کاشیها (نظیر کاشی سفالی) به دلیل نفوذپذیری زیاد پس از نصب به‌طور مستمر به واکس و مواد ضدنفوذ نیاز دارند.
• ۲) کاشیهای دو پخت ـ همان کاشیهای لعابدار هستند که اول هستهٔ آنها (بیسکوییت) در کوره آماده می‌شود و سپس بار دیگر با لعاب پخته می‌شوند.
• ۳) کاشیهای سه پخت ـ کاشیهایی هستند که پس از تولید شدن با رنگ یکدست لعابی مجدداً نقاشی می‌شوند یا اینکه تزئیناتی نقش برجسته روی آنها کار می‌شود. شرکت سرامیس یکی از تولیدکنندگان این نوع کاشی است.

کاشی لعابی ـ در ایران برای کاشیهای دیواری، که عموماً ضخامتی در حدود ۴ میلی‌متر دارند و نرم و بالنسبه متخلخل هستند، همان لفظ کاشی به‌کار می‌رود. ولی کاشیهای کف را، که حدود ۶ تا ۸ میلی‌متر ضخامت دارند، آب را به خود کمتر جذب کرده و سخت‌تر هستند، سرامیک می‌نامند. کاشیهای کف و دیوار می‌توانند براق یا مات باشند و نوع مات آنها طبیعتاً کثیفی و لکه‌ها را بیشتر به خود جذب می‌کند. کاشی روستیک^۱ (Mosghali) به نوع ناصاف کاشی گفته می‌شود. این نوع کاشی به نظر قدیمی یا دست‌ساز می‌رسد.

ابعاد کاشیها بسیار متغیر است. کاشیهای دیواری عموماً ۱۰×۱۰، ۱۵×۲۵، ۲۰×۲۵، ۲۰×۲۰، ۲۰×۳۰ یا ۲۰×۴۰ سانتی‌متر و کاشیهای کف ۱۰×۱۰، ۲۰×۲۰، ۳۰×۳۰ و ۴۰×۴۰ هستند. در حال حاضر در بازار ایران کاشیهای در ابعاد ۶۰×۶۰، ۷۰×۷۰ و ۱۰۰×۱۰۰ سانتی‌متر نیز وجود دارند که اغلب از چین وارد می‌شوند. قیمت این کاشیها مترمربعی ۲۰٬۰۰۰ تا ۲۵٬۰۰۰ تومان است. محصولات ایرانی قیمتی عموماً بین مترمربعی ۵٬۰۰۰ تا ۱۷٬۰۰۰ تومان دارند، ولی محصولات وارداتی بسیار گران‌ترند. کاشیهای وارداتی اروپایی در ایران اغلب ساخت اسپانیا هستند و قیمتی بین ۱۵٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ تومان دارند.