گذر از مرحله ایده به فرم نیز اهمیت دارد. ایدهها مصالح طراحی هستند و فرمها تبلور فرایند تولید. پالایش و تلفیق ایدههای خرد و کلان برای رسیدن به ساختاری منسجم — در معماری، به معنی خاص آن — ساختن ایده مهمتر از ساختن بناست. اما اگرچه وجود مصالح خوب، یعنی داشتن ایدههای مناسب و قوی و بدیع، ضروری است، بهکارگیری صحیح آنها در فرایند تبدیل ایده به فرم است که مهمترین مسئله است.
مسائل فرهنگی و پیدایش نیازهای جدید انسانی معماران را وادار کرده است مرتباً به بازنگری مبانی معماری و ایدههای اصلی آن بپردازند. به همین جهت پیشرفت معماری، حتی در مقاطعی، با مفاهیمی جدید صورت پذیرفته است، در حالی که معماری گذشته با تلفیق، تطبیق و تکمیل ایدههای فضایی مشخصی که فرم و مصداقهای عینی آن — نظیر هشتی، تیچه و پنجدری — از قبل موجود بود، سر و کار داشت. معماری امروز از ایدههایی مجرد آغاز میشود و سپس به طرح فضای عینی زندگی میانجامد. عبور از مقولهای ذهنی و مجرد به پدیدهای عینی، مانند تبدیل آب به بخار، لحظهای جادویی است.
بیشتر آثار مهم معماری معاصر بر اساس یک یا تعداد محدودی ایده قوی و بارز به وجود آمدهاند. تبدیل ایده به فرم — که اهمیت بیشتری دارد — در گرو دو شرط اصلی است. در مورد شرط اول باید گفت همانقدر که داشتن ایدههای قوی اولیه مهم هستند، ضروری است که این ایدهها درست هم باشند. بدترین آثار معماری ایجاد شدهاند و گاه آثاری بسیار برجسته از ایدههایی ساده به وجود آمدهاند. فرم برج ایفل مطلوبترین فرم اسکلتی فلزی است و سقف کلیسای رونشان با پوسته خرچنگ نیز مثالهای مشهودی در تأیید این نظریه هستند. نکته مهم در تبدیل ایده به فرم، چنانکه گفتیم، قابلیت شکلزایی ایده است — و البته این قابلیت چیزی نیست که به خودی خود وجود داشته باشد؛ ذهنی خلاق است که ورای ظاهر پیشپاافتاده مسائل مورد مطالعه و پدیدههای روزمره میتواند قابلیتهای شکلزایی را شناسایی کند.
استادیوم راونا، اثر رنزو پیانو
داریو فو، بازیگر ایتالیایی و برنده جایزه نوبل، در درسهای بازیگری همواره تأکید داشت که کار بازیگر نباید توصیفی بلکه بیانی (اکسپرسیو) باشد. توصیفی بودن در بازیگری برای مثال به این معنی است که هنرمندی که قرار است نقش شیر را ایفا کند، پوست شیر بپوشد و روی زمین چهار دست و پا حرکت کند. بازیگر ماهر با حرکاتی بسیار ظریف میتواند به نتیجهای بسیار قویتر برسد. در معماری نیز الهام گرفتن از پوست حلزون به معنی تقلید از پوست حلزون نیست؛ هدف درک خاصیتی است که در پوست حلزون مشاهده شده. همانگونه که در داروسازی عامل مؤثر را در مواد طبیعی شناسایی و استخراج میکنند، در معماری نیز شناسایی مشخصههای اصلی پدیدههایی است که نظر ما را جلب کردهاند.
در پروژه استادیوم راونا اثر رنزو پیانو، سقف پوستهای با الهام از پوسته صدف بهخاطر استفاده از ویژگیهای سازهای مورد توجه قرار گرفته است. در مجموعه مذهبی پادره پیو، از فرم پوسته حلزون به شکل سازماندهی فضایی ساختمان — فضایی پیوسته بدون امکان دید کل فضا از نقطهای خاص — استفاده شده است. منابع ایده همهجا وجود دارند: در میان اشیاء روزمره زندگی، در طبیعت، در برنامه و در محیط سایت پروژه. اما قابلیتهای شکلزایی، مانند آبی که از دریاچهای به صورت بخار بلند میشود تا در جایی دیگر سرزمین خشکی را آباد کند، در کار طراحی از اصل خود جدا میشوند تا در قالبی جدید متبلور شوند.
پلانهای مجموعه پادره پیو، اثر رنزو پیانو
در پروژه سالن همایش نارا اثر بهرام شیردل، منبع یکی از ایدههای مهم پروژه معبدی بودایی است — قرارگیری مجسمه عظیم بودا درون یک ساختمان چوبی شیروانیدار سنتی، بدون آنکه بین ظرف و مظروف رابطهای هارمونیک و فضایی وجود داشته باشد. در پروژه شیردل به طرح ساختمانی با هندسهای پیچیده و زیباییشناسی آوانگارد تبدیل شده است.
شرط دوم تبدیل ایده به فرم، دانش و مهارت طراح در این رابطه است. فرمهای مورد استفاده فرانک گهری با فرمهای مورد استفاده نورمن فاستر متفاوت است. هر چه پروژه و ایدههای آن هر چه میخواهد باشد، شیوههای ویژه ترکیب و تکمیل فرمها به مهارت نیز بستگی دارد. از همان ابتدای معماری مدرن، پیشگامان مجموعهای از قواعد را پایهگذاری کردند. رویکرد میس وندروهه مدولار در معماری بود و طراحی مدولار زیباییشناسی را به ساختمان نزدیک کرد. برای ژان پروووه فرم از عمل ساختن جدا نبود. تجارب فرمال و زیباییشناختی ریچارد مهیر عمری طولانیتر نسبت به تک پروژهها دارند. سبک از آنجایی که به معنی نوعی محدودیت در سر راه خلاقیت جلوه میکند شاید مسخره به نظر برسد — ولی حقیقت این است که بدون محدودیت، خلاقیت و ایجاد فرم هیچ معنایی ندارد. مدرنیسم که با هدف از بین بردن قیود قدیمی پا به میدان گذاشت، خود قیود جدیدی را به همراه آورد.
سالن همایش نارا، اثر بهرام شیردل
تبدیل ایده به فرم در طراحی معماری یک حوزه خاص و محدود از زمینههای پژوهشی و تجربی است که بسیار وسیعتر و مهمتر از یک پروژه با تمامی مسائل آن است. هر نوع قاعده طراحی درونی یک پروژه — هر چقدر مفید و جذاب باشد — اگر ریشه در گرایشهای فرمال گستردهتر و قواعد بالادست نداشته باشد، چیزی جز مجموعهای از ترفندها نخواهد بود. تنوع فرمال خاص یک پروژه باید در بوته ایدهها و دغدغههای فراتر از پروژه فردی آزموده شوند. در غیر این صورت یک جزء — یعنی مسائل مربوط به یک پروژه خاص — ممکن است به کل، یعنی عرصه معماری، تحمیل شود.
پانوشتها:
۱ـ داریو فو (۱۹۲۶ـ۲۰۱۶): بازیگر، نمایشنامهنویس و برنده جایزه نوبل ادبیات ایتالیایی (۱۹۹۷).
۲ـ استادیوم راونا: مجموعه ورزشی طراحیشده توسط دفتر رنزو پیانو.
۳ـ پادره پیو: کلیسای زیارتی در سان جووانی روتوندو، ایتالیا، طراحی رنزو پیانو (تکمیل ۲۰۰۴).