از آن روزی که معماران مصری اولین ایده‌های خود برای اهرام ثلاثه را احتمالاً با چوبدستی در شن‌های روان نقش کردند تا امروز، بیش از هزاران سال می‌گذرد. در این هزاره‌ها معماران همواره روش‌های جدیدتر و کامل‌تری را در تصویرنمودن، تجسم‌بخشیدن و معرفی‌کردن ایده‌های خلاقه خود برای خلق فضای سه‌بعدی آزموده‌اند. تجسم‌بخشیدنی که علاوه بر کمک به معمار برای معرفی تصورات مجازی خود به دیگران، خود او را نیز در به دست آوردن درک درست‌تر از آنچه اندیشیده یاری می‌کرد.
معماران نخست از هندسه و ابزار ترسیمی برای تفهیم ایده‌هایشان به دیگر گروه‌های دست‌اندرکار نظیر کارفرمایان و پیمانکاران استفاده می‌کردند. پرسپکتیوها و ترسیمات سه‌بعدی و سرانجام ماکت‌ها و مدل‌ها ابزار بعدی برای تجسم‌بخشیدن به تصورات ذهنی طراحان فضاهای معماری بوده‌اند.
اما در عصر جدید با ورود کامپیوتر به عرصه شبیه‌سازی فضای معماری، افق‌های نوینی فراروی معماران گشوده شده است. کامپیوتر علاوه بر اندازه‌ها و تناسبات، مصالح و رنگ و بافت را نیز به نمایش می‌گذارد. نورها را بازآفرینی می‌کند و با جان بخشیدن به تصاویر و حرکت دادن به آن‌ها پاره‌ای از وظایف مدل‌های حجمی را نیز بر دوش می‌کشد. کامپیوتر ابزار قدرتمندی است که می‌تواند نقشی چندرسانه‌ای (multimedia) را در انتقال یک ایده از طراح به مخاطب ایفا کند.
سیر تجارب معماران در آزمودن روش‌های معرفی ایده‌های فضایی‌شان در این هزاره‌ها سیری تکاملی در دستیابی به روش‌های چندرسانه‌ای برای بازآفرینی مجازی فضای معماری است. سیری که هدف غایی آن بازآفرینی هر چه کامل‌تر، جامع‌تر و واقع‌نمایانه‌تر فضای معماری بر صورتی مجازی بوده است.
مقوله «واقعیت مجازی» (Virtual Reality) مدت‌هاست که دل‌مشغولی اصلی طراحان سیستم‌های مالتی‌مدیایی در عرصه شبیه‌سازی است. تجربه‌ها و طراحی‌هایی که در عرصه بازآفرینی واقعیت مجازی صورت گرفته‌اند، تسخیر تمامی حواس انسان — از بینایی و شنوایی گرفته تا لامسه و بویایی و حتی چشایی — را در نظر دارند و می‌کوشند قرارگیری تمام و کمال در یک محیط مجازی را همانند دیدن یک رویا امکان‌پذیر سازند.
هم‌اینک، با کمک سنسورهایی که کلیه پیام‌های محیطی را به تمامی حواس ما می‌دهند و متقابلاً دستورات حسی و حرکتی را از آن‌ها دریافت می‌کنند، می‌توانیم در محیط مجازی حضور یابیم، به هر سو که خواستیم حرکت کنیم، زوایای مختلف محیط و اتفاقات جاری در آن را به انتخاب خود ببینیم، صداهای موجود در محیط را بر حسب موقعیت خود و به تناسب جابه‌جایی‌هایمان بشنویم، اشیا را لمس کنیم، بافت، نرمی و زبری، یا گرمی و سردی آن‌ها را تجربه کنیم، بوهای پیرامون را استشمام کنیم و با رفتار و حرکات خود بر رویدادها تأثیر بگذاریم. در محیط واقعیت مجازی می‌توانیم صدای قدم‌هایمان را بشنویم، می‌توانیم وزش نسیم را حس کنیم، می‌توانیم با دیگر افراد حقیقی (کاربران) یا مجازی (سیستم) حاضر در محیط گفتگو و تعامل کنیم، و به تعبیری می‌توانیم زندگی کنیم.
اما اثرات این دستاورد جدید تکنولوژیک، صرفاً به معرفی و بیان معماری محدود نمی‌شود. واقعیت مجازی در تلفیق با امکانات شبکه گسترده اینترنت، قابلیت‌ها و بالتبع تحولاتی را در عرصه‌های مختلف زندگی شهری ما نیز پدید می‌آورد. هم‌اکنون، بسیاری از فعالیت‌های متعارف شهری نظیر تجارت، آموزش و غیره روی شبکه اینترنت انجام می‌شوند. در شبکه می‌توان به مرکز تجاری مجازی قدم گذاشت، ویترین‌های هر یک از فروشگاه‌ها را دید، وارد فروشگاهی شد و اجناس را بررسی کرد و سپس با استفاده از کارت اعتباری خرید کرد. می‌توان به یک اداره مجازی وارد شد، به قسمت مربوط به کار خود رفت و سؤالات مورد نظر را پرسید، یا فرم‌های مورد نیاز را دریافت و تکمیل کرد و کار خود را به جریان انداخت. همچنین می‌توان در یک سالن مجازی موسیقی حضور یافت، صندلی مورد علاقه را انتخاب کرد و اجرا را دید و شنید، و حتی می‌توان صندلی خود را ترک کرد و با قرار گرفتن در کنار نوازنده، از نزدیک روش کار او را مشاهده کرد.
اینترنت در شهرهای آینده، بخش عمده‌ای از فعالیت‌های کاربری‌های شهری را در خود جای خواهد داد و چهره متفاوتی از شهر را برای شهروندان تصویر خواهد کرد. تحول مفهوم شهر در اثر این اتفاق تکنولوژیک خود مقوله‌ای شهرسازانه است که از هم‌اکنون می‌توان جوانب مختلف آن را دید و بدان پرداخت. اما در کنار این مسئله، نکته قابل توجه دیگری نیز وجود دارد و آن شکل و شمایل شهر مجازی جدیدی است که در شبکه به‌وجود آمده است. یقیناً این شهر مجازی نیازمند طراحی است؛ طراحی که جدا از ساختار، هویت ادراکی-فضایی آن را هم مورد توجه قرار دهد.
طراحی این محیط‌ها بر مبنای تکنولوژی واقعیت مجازی را چه کسانی انجام خواهند داد؟ بی‌تردید معماران در شمار اصلی‌ترین طراحان این محیط‌ها خواهند بود، چه بسیاری از خصائص و قانونمندی‌های حاکم در محیط‌های واقعی و فیزیکی، در محیط‌های مبتنی بر واقعیت مجازی نیز صدق می‌کند. اما قانونمندی‌های فضایی حاکم بر محیط «واقعیت مجازی» به قانونمندی‌های محیط‌های واقعی و فیزیکی محدود نیستند. محیط «واقعیت مجازی» قانونمندی‌های ویژه خود را نیز دارد که شرایط و امکانات جدیدی را پیش‌روی طراحان و معماران قرار می‌دهند. واقعیت مجازی به لحاظ مجازی بودن، امکان رهایی از بسیاری از محدودیت‌ها و قوانین دنیای فیزیکی را فراهم می‌کند. در دنیای واقعیت مجازی، محدودیت‌های متعارف خواص مواد، قیمت مصالح، جنبه‌های استاتیک، بعد مکان، زاویه دید و غیره وجود ندارند. در این دنیای مجازی می‌توانیم مصالحی را فارغ از خواص آن‌ها در فضاهای طرحمان به کار ببریم. انتخاب مصالح مختلف تفاوتی از نظر قیمت و هزینه کاربرد مصالح ایجاد نمی‌کند. قواعد سازه‌ای متعارف، نقش تعیین‌کننده‌ای جز در حیطه عادات بصری ما نخواهد داشت. حتی می‌توانیم اثرات فقدان نیروی جاذبه ثقلی و امکان تثبیت، شناوری، یا حرکت منظم عناصر و احجام در فضاها را تجربه کنیم، آن‌گونه که گویی در سیاره‌ای دیگر سیر می‌کنیم. بعد مسافت در این دنیای مجازی بی‌معنی است و تنها در یک لحظه می‌توانیم بین دو نقطه با دورترین فاصله جابه‌جا شویم. محدودیتی از نظر زاویه دید معمول بر حرکت و درکمان از محیط حاکم نیست. می‌توانیم محیط را از چشم پرنده ببینیم، از چشم ماهی تجربه کنیم، یا می‌توانیم همزمان در چند جا باشیم و می‌توانیم امکانات جدیدی را تجربه کنیم که هیچ‌گاه در دنیای واقعیات عینی برایمان متصور نبوده‌اند.
روزگاری کشف قوانین پرسپکتیو نگاه معماران به محیط پیرامونشان را تغییر داد. زمانی مهندسان بتن را کشف کردند و امکانات جدید آن، انقلابی را در فرم و فضای معماری پدید آورد. با ورود کامپیوتر به عرصه معماری امکان اندیشیدن به مقوله‌هایی نظیر فرم‌های پیچیده هندسی و ریاضی فراهم شد؛ فرم‌هایی که تا پیش از آن و به شیوه سنتی به هیچ وجه متصور نبودند. تکنولوژی بازآفرینی «واقعیت مجازی» نیز امکان جدیدی است که می‌تواند معماران هزاره آینده را به تجسم فضاهای خیال‌پردازانه‌تری وادارد.
پیدایش شاخه حرفه‌ای جدید طراحی فضاهای مجازی، نقش نوینی را هم به نقش‌های اجتماعی-حرفه‌ای معماران می‌افزاید؛ امری که پیش از این نیز سابقه داشته است. چراکه معماران همواره در تلفیق متنوعی از نقش‌های اجتماعی-حرفه‌ای نوسان کرده و همیشه سرنخ شاخه‌های متعددی از فعالیت‌های حرفه‌ای را در دست داشته و همپای تحول و نو شدن شیوه زندگی هر دوره، نقش‌ها و فعالیت‌های جدیدی را تجربه کرده‌اند. طراحی فضاهای شهری و معماری روی شبکه نیز نقش جدیدی است متعلق به عصر نوینی که بدان وارد می‌شویم.
هزاره‌های گذشته، هزاره‌های تلاش معمار برای تحقق ذهنیت‌های فضایی‌اش و به عبارتی گذار معماری از دنیای مجازی به دنیای واقعی بوده است. به نظر می‌رسد هزاره آینده، هزاره گذار معماری از واقعیت به مجاز باشد، چه این بار این دنیای مجازی است که بستر تحقق تخیلات معماری خواهد بود. در هزاره جدید، باید او را معمار فضاهای مجازی نامید.
نشانی پست الکترونیک نویسنده: Shahrvand@Avand.net
