در شماره گذشته، بحث معمار به فرم و فضا اختصاص داشت و کوشش شد که فضا مفهومی وسیعتر و کاملتر از فرم معرفی شود. در مقاله حاضر، مفاهیم کاربری و مکان مورد بررسی قرار خواهند گرفت. فضا و مکان دو مقوله اصلی و مکمل هستند و میتوانند ماهیت معماری و مشخصات و تشخصهای ظریفی مربوط به آنها را بیان کنند.
مکان بخشی از فضای طبیعی یا ساختهشدهای است که دارای مرزهایی مفهومی یا فیزیکی مشخص است. مکان دارای ویژگیهایی است که آن را از محیط اطراف متمایز میکند. فضای معماری تجسم فیزیکی مکان است و نتیجه تقاطع و روابط متقابل سه عامل: «رفتار انسانی»، «مفاهیم» و «ویژگیهای فیزیکی» است.
مکان و طبیعت
همانطور که ذکر شد، ایجاد تغییر توسط انسان در فضا، درک مرز مشخص و دادن معنا و کارکرد به مرز، ابتداییترین و بنیادیترین شیوههای ایجاد مکان هستند. عوامل فیزیکی نقش مهمی در برجسته کردن یک مکان دارند. دره، پای کوه، کنار رودخانه و دریاچه همه پتانسیل تبدیل شدن به مکان را دارند.
مکان و معماری
شولتس میگوید که معماری ذاتاً قادر به تبدیل یک فضا به مکان است. یعنی پتانسیل محیط را فعلیت میبخشد. میدان کاپیتول در رم، اثر میکلآنژ، را میتوان تحقق روح و ارزشهای از پیش موجود در آن تپه تاریخی دانست. کارکرد معماری تکمیل طبیعت و تشدید ارزش محیطی است.
تحول معماری و بحث مکان
مکان دارای مشخصات عملکردی، فیزیکی و مفهومی است. تحولات معماری در بیشتر موارد همراه با تغییر مفهوم مکان و بازنگری مشخصات آن بودهاند. ساختمان اداری لارکین برای نخستین بار «مکان اداری» را دچار تحولی بنیادین کرد. موزه گوگنهایم نیز توسعهای در مفهوم مکان محسوب میشد.
معماری مکان
معماری هنر سازماندهی فضاست و فضا را نمیتوان سازماندهی کرد مگر آنکه ابتدا ساختاری بر زندگی خود اعمال کنیم. هرچه فضا انعطافپذیرتر باشد، احتمال ایجاد مکان غنی بیشتر است. در گذشته، ایرانیان توجه اندکی به مبلمان میکردند و اتاقها از نظر عملکردی تقسیم نشده بودند. به همین دلیل، خانهها مکانهای غنی بودند.
در طراحی معماری پرداختن به فضا و انواع پیچیده آن بسیار جذاب است، اما مکان را نمیتوان نادیده گرفت. بخشی از معماری فوتوژنیک معاصر نمونههایی از بیتوجهی به مرزهای مکان و تمرکز صرف بر ویژگیهای فضایی هستند.