چهره ساخت تاریخی شهر تهران با نقشههای مختلفی وضع خورده است. شمار این نقشهها برای ما در مسایل مربوط به تاریخچه شهر تهران و سیر آسیبپذیری آن، نقشهها را منی مخالف با تاریخچه میخواند.
خانه قوامالدوله در محله سرچشمه تهران است. ساختمان دارای معماری اصیل و بینظیر ایرانی است. حیاطهای شمالی و جنوبی با راهروها به هم متصل هستند. دو تالار بزرگ در میان آنها قرار دارند که میتوانند به عنوان ایوان نیز مورد استفاده قرار گیرند. هر دو تالار مملو از تزئینات سنتی ایرانی هستند، تمام سطوح با آینهکاری و نقاشی پوشیده شدهاند. اینها گنجینههای فرهنگی ارزشمند هنر ایرانی هستند.
در سال ۱۳۴۶ وزارت فرهنگ و هنر این خانه را خریداری کرد و تزئینات و نقاشیهایش را مرمت نمود. خانه قوامالدوله که توسط معماری ناشناس ساخته شده، هنر و فرهنگ ایرانی را در تمام ابعادش نمادین میکند.
بافت تاریخی
در میان بناهای تاریخی تهران با نقشهها و پلانهای گوناگون، باید از این بنا نام برد. محله سرچشمه در بخش جنوبشرقی تهران قدیم واقع شده و خانوادههای برجسته دوره قاجار در آن سکونت داشتند. این خانه متعلق به دوره قاجار است و توسط خاندان قوامالدوله، شاخهای از اشراف قاجار، ساخته شده است. میرزا محمد قوامالدوله از چهرههای شاخص زمان خود بود.
خانه بازتاب رفاه و فرهنگپروری اواخر دوره قاجار تهران است، زمانی که خانوادههای ثروتمند مجموعههای مسکونی مجلل سفارش میدادند که هم خانه و هم مرکز زندگی اجتماعی و سیاسی بود.
ویژگیهای معماری
خانه از طرح درونگرای کلاسیک معماری مسکونی سنتی ایران پیروی میکند و حول دو حیاط در محور شمالی-جنوبی سازماندهی شده است. حیاط شمالی (بیرونی) فضاهای عمومی و نیمهعمومی را شامل میشود، در حالی که حیاط جنوبی (اندرونی) قلمرو خصوصی خانواده بود. راهروها دو حیاط را به هم متصل میکنند و دو تالار بزرگ بین آنها قرار گرفتهاند که میتوانند به عنوان ایوانهای سرپوشیده نیز عمل کنند.
تالارها مخازن قابل توجهی از هنرهای تزئینی سنتی ایران هستند. هر سطحی با آینهکاری پیچیده و نقاشی پوشیده شده است. آینهکاری اثری خیرهکننده ایجاد میکند و نور را به بازتابهای بیشمار میشکند که فضای داخلی را زنده میسازد. تزئینات نقاشیشده شامل صحنههای تصویری و الگوهای هندسی انتزاعی هستند که به سبک پالوده شاخص هنر دربار اواخر قاجار اجرا شدهاند.
پنجرههای ارسی به ویژه قابل توجه هستند. این پنجرههای چندلتی با مشبککاری چوبی ظریف که شیشههای رنگی را در خود جای داده، نور خورشید را به الگوهایی از رنگهای زنده به درون فضا تصفیه میکنند. پنجرههای ارسی هم کارکرد عملی و هم زیباییشناختی دارند: تهویه را فراهم میآورند و در عین حال حریم خصوصی را حفظ میکنند.
هنرهای تزئینی
برنامه تزئینی خانه شامل چندین دسته اصلی از تولیدات هنری سنتی ایران است. آینهکاری دیوارها و سقفها را در پیکربندیهای هندسی پیچیده میپوشاند. نقاشیها شامل پرترهها، صحنههای روایی و حاشیههای تزئینی هستند. کاشیکاری بر سطوح بیرونی پالت مشخص آبیها، سبزها و طلاییهای مرتبط با تزئینات معماری قاجار را به نمایش میگذارد.
کار چوب نیز به همان اندازه چشمگیر است، از جمله درهای منبتکاریشده، چارچوب پنجرهها و عناصر معماری که سطح بالایی از صنعتگری را نشان میدهند. در ورودی بیرونی به ویژه دارای تابلوهای نقاشی هفترنگ در کنار عناصر تزئینی حکاکیشده و زراندود است.
حفاظت و مرمت
هنگامی که وزارت فرهنگ و هنر ملک را در سال ۱۳۴۶ خریداری کرد، خانه سالها از بیتوجهی آسیب دیده بود. پروژه مرمتی که به دنبال آن آمد بر تثبیت سازه، تعمیر و حفاظت سطوح تزئینی، و تطبیق بنا برای استفاده به عنوان مکان فرهنگی متمرکز بود. کار حفاظتی گستره کامل برنامه تزئینی اصلی را آشکار ساخت، از جمله نقاشیها و آینهکاریهایی که توسط تغییرات بعدی پنهان شده بودند.
این بنا امروز به عنوان یادآوری ایستاده است که بافت تاریخی تهران، هرچند بسیار کاهشیافته بر اثر توسعه قرن بیستم، همچنان ساختمانهایی با ارزش هنری و معماری فوقالعاده در خود دارد. خانه قوامالدوله نشان میدهد که معماری مسکونی ایران به سطحی از ظرافت تزئینی دست یافته که با مجموعههای کاخی مشهورتر رقابت میکند.