چهرهٔ بافت تاریخی شهر تهران با نقشهای مختلفی رقم خورده است. اصیلترین این نقشها را میتوان در محدودهٔ حصار صفوی شهر جستوجو کرد، که بهتدریج در حال نابودی است و با اینکه همگان بر ارزشهای این محدوده از شهر واقفند، در عمل کسی حاضر به سرمایهگذاری برای حفظ آن نیست. با این مقدمهٔ کوتاه قصد دارم در اینجا یکی از دانههای ارزشمند این بافت — خانهای در محلهٔ سرچشمهٔ تهران که آن را «خانهٔ قوامالدوله» میخوانند — را معرفی کنم.
خانه در خیابان امیرکبیر، کوچهٔ میرزا محمود وزیر، در قسمت شمالی محلهٔ عودلاجان و در محلهٔ سرچشمه واقع شده است. صاحب آن، میرزا محمد مستوفی قوامالدوله، پسر میرزا محمدتقی آشتیانی، از رجال سرشناس دوران قاجاریه است. میرزا محمد مستوفی از سال ۱۲۶۵ هـ.ق به مناصب دولتی دست یافت و در طول حیات وزارت آذربایجان، وزارت خراسان، پیشکاری اصفهان و فارس، وزارت گمرکات و وزارت محاسبات را عهدهدار بود. حسن وثوقالدوله و میرزا احمد قوام (قوامالسلطنه) از نوادگان او هستند.۱
آنطور که در نقشهٔ ۱۲۷۵ هـ.ق شهر تهران نشان داده شده است (نقشه ۱) و بر اساس شواهد موجود در بافت اطراف خانه، محدودهٔ فعلی خانهٔ قوامالدوله صرفاً بخشی از خانهٔ اصلی و حدود یکپنجم وسعت اولیهٔ آن است. بخشهای اندرونی، کالسکهخانه، مالایل، حمام و تالار عقد — که متعلق به خانه بود و اهل محل برای برگزاری مراسم عقد از آن استفاده میکردند — بهتدریج توسط ورثهٔ قوامالدوله و عمدتاً توسط فرزندان وثوقالدوله از آن جدا شد.۲
در حال حاضر بخشی از قسمت اندرونی بنا به فاصلهٔ یک پلاک از آن پابرجاست. حمام خانه هماکنون مورد استفادهٔ ساکنان محله است، کالسکهخانهٔ عمارت به پارک محل تبدیل شده و بقیهٔ بخشها نیز تجدید بنا شده است.
طرح عمارت موجود از طرحهای اصیل و کاملاً متداول در معماری ایرانی است (نقشه ۲). دو حیاط در شمال و جنوب ساختمان قرار گرفتهاند. این دو حیاط، که با هم اختلاف ارتفاعی در حدود سه پله دارند، از طریق دو راهرو که در طرفین دو تالار قرار دارند به هم مرتبط میشوند. آب قنات حاجعلیرضا در حیاط شمالی ظاهر میشود و پس از سرریز شدن از حوض حیاط شمالی به حوضخانهٔ عمارت میرود و از آنجا برای بار سوم در حوض حیاط جنوبی ظاهر میشود.۳
ساختمان اصلی از سه قسمت تشکیل شده است: دو تالار در وسط، در طرفین این دو تالار دو راهرو، و در طرفین راهروها دو ردیف اتاق در دو طبقه که ارتفاعشان رویِ هم برابر با ارتفاع تالارهاست. راهروها علاوه بر تالارها، ارتباط به اتاقهای جانبی، راهپله و دو حیاط را نیز برقرار میکنند. هر یک از تالارها مشخصهٔ هنری جداگانهای دارند. تالار جنوبی، که باید نفیسترین فضا در خانهٔ قوامالدوله به حساب آورده شود، سراسر پوشیده از نقاشی و آفتابگیر است. این تالار به واسطهٔ یک ارسی هفتلنگه با کارهای آلتچینی پرکار و ظریف به حیاط جنوبی دید دارد.
تالار شمالی سراسر پوشیده از آینهکاری و گچبری است و بهواسطهٔ یک شاهنشین به تالار نقاشی راه مییابد. در شمال این تالار نیز ارسی هفتلنگهای قرار دارد که حیاط و آبنمای شمالی را در معرض دید ساکنان قرار میدهد. وقتی ارسیها بالا میروند تالارها به ایوان تبدیل میشوند و حیاطهای شمالی و جنوبی با فضای تالارها یکی میشوند. فضایی فرحبخش با آب روان، درختان سبز و دیوارهایی که آراسته به صدها نقش است، حاصل فکر معمار سازندهٔ بنا در خلق فضایی متناسب با روحیات و نیازهای صاحبخانه است.
در حد فاصل دو تالار یک ارسی سهلنگهٔ بسیار نفیس و زیبا قرار گرفته است که باید آن را نفیسترین جداکنندهٔ این شهر نامید. این ارسی دارای آلتچینی چوبی ظریف و پرکاری است که شیشههای آن سراسر پوشیده از نقش است؛ ترکیب رنگ و نقش در اینجا در حد کمال است.
تالار نقاشی خانهٔ قوامالدوله را باید از غنایم تاریخی این شهر شمرد. تمامی سطوح این تالار پوشیده از نقش و رنگ است. تقسیم سطوح به اجزا در نهایت استادی اجرا شده و توانایی هنر ایرانی را در آرایش سطوح به نمایش میگذارد. ترکیبی از نقوش گلوبوته، اسلیمی و ختایی و گلومرغ، بهعنوان عناصر سنتی نقاشی ایرانی، در کنار منظرهسازیهای بدیع و گلهای فرنگی بهنحوی قرار گرفتهاند که بیننده از هر فاصلهای با اثر، نکتهٔ بدیعی را درمییابد و حلاوت تازهای را میچشد. برخی از دورنماهای تالار، که تعداد آنها به دهها میرسد، تنها ۱۵ سانتیمتر مربع وسعت دارند. این هنر نمکین از دست استاد آقا لطفعلی خان صورتگر شیرازی است، که رقم خود را با عبارت ذیل در تالار نقش کرده است: «کمترین ملازمان لطفعلی شیرازی نقش نمود.»۴
تالار شمالی ازارهای از سنگ مرمر دارد و مابقی سطوحِ بدنهها و سقف آن سراسر پوشیده از آینهکاری و گچبری است. از نفایس این تالار قابهایی از گراورهای رنگی است که روی کاغذ پاستل چاپ شدهاند. این گراورها را، که از فرنگ به ایران میآوردند، باید مقدمهٔ عکسهای رنگی دانست، که از اواسط دوران قاجار استفاده از آنها در اعیانیهای تهران باب شده بود.
اتاقهای جانبی واقع در طرفین تالارها دو طبقهٔ کوتاه و کمارتفاعاند. اتاقهای شمالی فاقد بخاری و برای فصلهای گرم در نظر گرفته شدهاند و اتاقهای جنوبی آفتابگیرند و برای فصلهای سرد مورد استفادهاند. تزیینات این اتاقها مفصل نیست.
وسعت زیرزمین یا حوضخانهٔ عمارت قوام تنها به اندازهٔ سطوح زیرین تالارهاست. این حوضخانه دو ورودی دارد: سالنی وسیع و مستطیلشکل که با تدبیری خاص فضای دلپذیری پیدا کرده است. وجود دو صندوقخانه در شمال و دو پیشنشستگی متصل به راهپلههای ورودی در جنوب، گوشوارههایی است که یکنواختی فضا را میشکند. وجود دو دیوار کوتاه طولی در میانهٔ این تالار، علاوه بر حل مشکل سازهای بنا برای پوشش سقف، به تنوع فضایی تالار کمک میکند. سطح ازارهٔ زیرزمین پوشیده از کاشیهای منقوش برجستهای است که از لحاظ تکنیک از نقاط اوج صنعت کاشیگری سنتی در ایران است.۵ بدنههای زیرزمین ساده و بدون تزیین است و سقف آن با قوس کلیل تخت پوشیده شده که با توجه به وسعت دهانهٔ تالار، این نحوهٔ پوشش سقف، که با خیز کمی اجرا شده است، از بدایع فن پوشش ساختمان در معماری دوران قاجار محسوب میشود.۶
این عمارت را وزارت فرهنگ و هنر در سال ۱۳۴۵ از استاد میرخانی، آخرین مالک آن، خریداری کرد و مرحوم استاد کریم پیرنیا و استاد معمار محمودی تعمیرات اساسی آن را به انجام رساندند. از سال ۱۳۵۳ این بنا به محل استقرار دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی در تهران اختصاص یافت و نقاشیهای آن طی سه سال مرمت اساسی شد. سازمان میراث فرهنگی نیز در سالهای اخیر تعمیرات متنوعی در بنا انجام داده است که مهمترین آنها مرمت تالار نقاشی است — تالاری که در اثر فیلمبرداری مکرر فیلمهای فارسی صدمات فراوانی را متحمل شده بود.
خانهٔ قوامالدوله دستپروردهٔ هنر ایرانی و فضایی است که انواع هنرهای وابسته به معماری در آن حضوری شایسته یافتهاند. این محیط زیبا و پرنشاط حاصل کار معمار هنرمندی است که نامش را نمیدانیم، ولی هنرش را ارج میگذاریم.
۱. شرح حال رجال ایران، مهدی بامداد، ج ۱.
۲. به نقل از دکتر قوامی، از نوادگان مرحوم قوامالدولهٔ آشتیانی.
۳. آب تهران، مجلهٔ باستانشناسی و تاریخ، محسن معتمدی، ۱۳۶۹.
۴. استاد لطفعلی صورتگر شیرازی، جاسم غضبانپور و آیدین آغداشلو، سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۷۶.
۵. این شیوهٔ پخت کاشی، که در آن کاشیها دارای نقش برجستهاند، پیش از دوران قاجار در قرون هفتم و هشتم هجری نیز مدتی رایج بود. از جمله آثار هنری معروف که با این تکنیک ساخته شدهاند محراب امامزاده جعفر قم است که در موزهٔ ایران باستان نگاهداری میشود و درگاه چوبی امامزادهای در کاشان که هماکنون در موزهٔ متروپولیتن است.
۶. این طاقها معمولاً سازهٔ چوبی پنهانی دارند که رانش سقف را مهار میکند. مؤلفههای وزنی ناشی از طاق جانبی نیز بخشی از مجموعه نیروهایی است که شبکهٔ سازهای را به تعادل میرساند.
