فریار جواهریان، که یکی از سردبیران معماری مجله هنری طاووس است، درخواستی از لیزا پونتی، دختر جو پونتی، دریافت کرد برای یافتن اطلاعات درباره ویلای نمازی در تهران که پدرش در دهه ۱۳۴۰ طراحی کرده بود. این امر به جستجویی سه‌ساله برای حفظ این اثر معماری مدرن — امضای یکی از بزرگ‌ترین طراحان قرن بیستم — تبدیل شد.

خانه نمازی از نمونه‌های نادر آثار یک معمار مشهور جهانی در ایران است. جو پونتی، متولد ۱۸۹۱ در میلان، یکی از تأثیرگذارترین معماران و طراحان ایتالیایی قرن بیستم بود. کارنامه پربار او شامل معماری، طراحی صنعتی، مبلمان، سرامیک و کار تحریریه‌ای بود — او مجله افسانه‌ای دوموس را در سال ۱۹۲۸ بنیان نهاد. شاهکار او، برج پیرلی در میلان (۱۹۵۶)، همچنان نمادی از معماری مدرنیستی باقی مانده است.

سفارش طراحی

در اوایل دهه ۱۳۴۰ شمسی، خانواده نمازی — یکی از برجسته‌ترین خانواده‌های نیکوکار ایران — طراحی یک ویلای مسکونی در شمال تهران را به جو پونتی سفارش دادند. خانواده نمازی به خاطر مشارکت‌های چشمگیرشان در حوزه بهداشت و آموزش در ایران شناخته شده‌اند، از جمله تأسیس بیمارستان نمازی در شیراز که یکی از بزرگ‌ترین مراکز پزشکی خاورمیانه است.

این خانه در اواسط دهه ۱۳۴۰ توسط پونتی طراحی شد و ساخت آن حدود سال‌های ۱۳۴۳-۱۳۴۶ به پایان رسید. بنا بر روی یک قطعه باغ بزرگ در منطقه نیاوران تهران قرار دارد، محصور در درختان کهنسال با چشم‌اندازی دراماتیک از کوه‌های البرز.

طراحی معماری

این ویلا نمونه‌ای از زبان معماری بالغ پونتی است — ترکیبی از برنامه‌ریزی فضایی مدرنیستی با حساسیت تزئینی غنی. ساختمان دارای سقف منحنی متمایزی است که بر روی نمای اصلی کشیده شده و نمایی پویا در برابر منظره کوهستانی ایجاد می‌کند. پلان حول یک فضای نشیمن مرکزی سازمان یافته که از طریق دیوارهای شیشه‌ای بزرگ به باغ و استخر باز می‌شود.

نما شاید بارزترین عنصر باشد. پونتی ترکیب‌بندی دیواری خیره‌کننده‌ای طراحی کرد شامل مجموعه‌ای از پانل‌های سرامیکی، عناصر شیشه رنگی و بازشوهای پنجره‌ای مجسمه‌وار با اشکال و اندازه‌های متنوع. اینها صرفاً افزودنی‌های تزئینی نیستند بلکه جزء لاینفک مفهوم معماری هستند.

فضای داخلی توجه ویژه پونتی به جزئیات را نشان می‌دهد: مبلمان سفارشی، راه‌پله مجلل با کف‌پله‌های مرمرین متناوب در رنگ‌های متضاد، تزئینات سرامیکی طراحی‌شده توسط خود پونتی، و جریان فضایی که فضاهای داخلی و خارجی را بی‌درنگ به هم متصل می‌کند.

نگرانی‌های حفاظتی

این مقاله پرسش‌های فوری درباره حفظ این گنجینه معماری مطرح می‌کند. خانه نمازی به‌عنوان یکی از معدود آثار یک معمار مشهور بین‌المللی در ایران، یک دارایی فرهنگی جایگزین‌ناپذیر را نمایندگی می‌کند. وضعیت و آینده این ساختمان همچنان موضوع نگرانی حفاظت‌گران معماری است.