1300 - 20 معماري گرگان در سال هاى
\\n\\nآشکارترین نمود دوگانگی ذاتى زمامداري رضاشاه را، که از یک سو خواهان نوسازي شهر هاي کشور بود و از سوي دیگر سوداي بازآفرینی گذشته باشکوه ایران باستان را در سر می پروراند، در معماري ساختمان هاي دو دهه آغازین می توان دید. 1300 سده در این چهارچوب، براي اینکه »...علایم و آثار ... ایران قدیم ... با اصول حقیقی تمدن جدید امتزاج یافته، تمدن مخصوصى را به پیشگاه جامعه ( معمارى ویژه اى شکل گرفت 31، ص1305 ،بشریت معرفى نماید... .« )پهلوى که دو آبشخور اصلى داشت: نخست، معمارى نئوکلاسیک اروپایی، معماري خوشایند و دلخواه خودکامه هاي خودبزرگ بینی مانند هیتلر و موسولینی و رضاشاه، که با رویکرد به گذشته باستانى، با بن پارهاى معماري هخامنشی و ساسانی درمی آمیخت؛ و دیگر، معمارى مدرن آغازین، که با طرح هاى معماران نوگراى اروپایى و معماران ایرانى دانش آموخته کشورهاى دیگر آرام آرام روایى مى یافت. این معمارى بر آن بود که، از یک سو، از راه بازآفرینی شکوه گذشته باستانی ایران هخامنشى و ساسانى در کالبدهاى نئوکلاسیک، به پهلوي پشتوانه تاریخى و ملى بدهد و او را جانشین شایسته پادشاهان بزرگ باستانى بنمایاند؛ و از سوى دیگر، با برپایى ساختمان هایى با ویژگى هاى معمارى مدرن آغازین، سیماى جدیدى به شهرهاى کشور بدهد و نوگرایى و نوخواهى زمامدارى پهلوى را به نمایش بگذارد. معماران زمانه نیز دو گروه بودند. گروهی، بیشتر ایرانی هاي دانش آموخته کشور هاي دیگر، طرح هاي نئوکلاسیک باستان گرا می ریختند؛ و گروه دیگر، بیشتر اروپایی هایی که در آن سال ها در ایران کار می کردند، پرچم دار معماري مدرن بودند. در این میان، تنها دو معمار، هر دو بیگانه، در شماري از کار هاي خود بن پار هاي معماري ایران پس از اسلام را با طرح هاي مدرن در آمیختند: نیکلاي مارکف گرجی، در طرح هایی مانند دبیرستان البرز، ساختمان پستخانه و زندان قصر در تهران، ساختمان هاي دانشکده کشاورزي در کرج؛ و آندره گدار فرانسوي، در طرح هایی مانند موزه ایران باستان، دبیرستان ایرانشهر یزد و آرامگاه حافظ در شیراز. گرگان را در چهارچوب دو گروه 1300 - 20 معمارى ویژه سال هاى ساختمان هاى دولتى و ساختمان هاى مردمى باید بررسى کرد. در هیچ یک از ساختمان هاى دو گروه نشانه اى از باستان گرایى نیست، اما در همه نمونه هاى به جامانده از معمارى آن سال ها، از کاخ پهلوى تا خانه هاى کوچک، همه یا شماري از ویژگى هاى همسان زیر را مى توان دید: برون گرایى- دواشکوبه بودن ساختمان- تقارن در توده و نماى ساختمان- پلان )نقشه( ساختمانى فشرده- روکار سیمانى نما با پایه هاى برجسته ابزارخورده همچون بازتاب بیرونى- سازه ساختمان پالکانه )بالکن( هاى پیش آمده، در بیشتر نمونه ها روى درآیگاه ساختمان- پوشش شیروانى بام به جاى سفال بومى-
\\n\\nاین ویژگی ها نخست در ساختمان هاي دولتی پدید آمد؛ و سپس شماري از آنها، درآمیخته با ویژگی هاي بومی، در ساختمان هاي مردمی نیز روایی یافت. کاربرد این ویژگى ها در سال هاى زمامدارى پهلوى اول چنان فراگیر شد که کاخ آقا محمدخان، نخستین کاخ قاجار و تنها ساختمان بازمانده از ارگ قاجارى استارباد، که جایگاه اداره املاك پهلوى شد، نیز با دست کارى هاى (.1 بسیار، نماسازى و بازساخته شد )تصویر در این چهارچوب و براي اینکه ساختمان قاجاري نمودي نئوکلاسیک بیابد: بن پار هاي معماري ایران پس از اسلام مانند طاق هاي جناقی بالاي درآیگاه - .اصلی و طاق هاي نیم گرد بالاي پنجره ها و درها به شکل خطی درآمد شیروانی جایگزین بام سفالی شد. - . به جاي درها و پنجره هاي پیشین بازشو هاي بزرگ تر کار گذاشته شد- پیمون هاي پایه طرح معماري کاخ، به ویژه در نماها، به هم ریخت و- ساختمان، با افزوده شدن پایه هاي برجسته به نماي آن، پیمون بندي و سیمایی دیگرگون یافت. بخش بالایی پایه هاي برجسته نما، در زیر لبه پیش آمده بام، با سرستون هاي - .(2 پرنقش ونگار ساختگی گچ بري و آراسته شد )تصویر
\\n\\nساختمان هاى دولتى در شهر 1300 - 20 ساختمان هاى دولتى به جامانده از معمارى سال هاى گرگان گونه هاى زیر را دربرمى گیرد: کاخ- مهمانخانه- آموزشگاه ها- ساختمان هاى ادارى سازمان هاى دولتى )شهرداري، شهربانی، پست و- (... ،تلگراف، بانک ملی، دادگستري بیمارستان- خدماتى پیرامون فلکه شهرداري- ساختمان هاى بازرگانى- کارخانه- اما پیش از بررسى طرح هاى معمارى این ساختمان ها بایسته است به الگوى معمارى پایه ویژه اى بپردازیم که همچون یک ویژگى سبکى، از سوى شمارى از معماران در ساختمان هاى با کارکردهاى ناهمگون به کار گرفته می شد.
\\n\\nالگوى معمارى پایه الگوي معماري پایه، که ریشه در معماري نئوکلاسیک اروپایی دارد و چنین می نماید که مارکف، در طرح معماري ساختمان بلدیه تهران )سال هاي (، براي نخستین بار آن را به کار گرفته، پلان معماري خطی 1302-03 ساده اي است، با یک هسته میانی و دو بال کشیده در دو سوي آن. هسته میانی درآیگاه و تالار درآیگاهی ساختمان و دیگر مکان هاي همگانی آن، راه
\\n\\nکاخ آقا محمدخان در روزگار قاجاریان، عکس از عبداله-1 میرزا قاجار، آلبومخانه کاخ گلستان
\\n\\nمهمانخانه دولتى در فلکه شهردارى-5
\\n\\n، عکس از بایگانى محمود اخوان مهدوى1330 مهمانخانه دولتى )هتل میامى( در سال هاى-6
\\n\\n، عکس از بایگانى محمود اخوان مهدوى1350 هتل میامى در دهه-8 شکل هاي گوناگون الگوي معماري پایه در ساختمان هاي آموزشی شهر گرگان-9
\\n\\nساختمان شهردارى گرگان، عکس از بایگانى محمود اخوان مهدوى-11 هنرنمایی محمدرضا لطفی )نوازنده تار( در تالار-10 دبیرستان ایرانشهر شهربانی گرگان-12
\\n\\nمهمانخانه دولتى و پاساژ شیرنگى-7
\\n\\n(94 کاخ پهلوى، سیماي کنونی )فروردین-4
\\n\\nبخشی از نماى دست کارى شده کاخ آقا-2 محمدخان قاجار، عکس از پرونده میراث فرهنگى ، عکس از پرونده میراث فرهنگی1350 نماي کاخ پهلوي در دهه-3
\\n\\nدسترسی به دو بال کناري؛ و در ساختمان هاي دو یا چند اشکوبه، پلکان دسترسی به اشکوب )هاي( بالا را دربرمی گیرد. هسته میانی، جاگرفته روي آسه تقارن ساختمان، در پلان با لبه هاي پیش آمده تر از پوسته بال هاي کناري خودنمایی می کند؛ و در توده و نماي ساختمان، با کالبد افراشته تر و بلندتر از دو بال کناري خود. بال هاي دو سوي هسته میانی نیز جایگاه اتاق ها و مکان هاي همسان پرشمار ساختمان و راهروهاي دسترسی به آنهاست. این الگو در ساختمان هاي با شمار چشمگیري از اتاق هاي همسان کارآیی بهینه دارد. از همین رو، بیشترین کاربرد آن در ساختمان هاي آموزشی، اداري، بیمارستان ها و مهمانخانه )هتل(ها دیده می شود. الگوي معماري پایه، در بازگشت به نمونه هاي آن در معماري و پس از آن، به شکل 1300 - 20 ساختمان هاي ساخته شده در سال هاي گونه هاي چندگانه اي دیده می شود. در بسیاري از ساختمان ها، مانند دبیرستان (، که الگو در شکل 1310 - 11) شاه رضا در مشهد، کار کریم طاهرزاده بهزاد آغازین آن به کار رفته است، براي پرداخت معمارانه تر ساختمان، دو سر آزاد بال هاي کناري با گوشواره هاي برجسته و پیش آمده بسته می شود و گونه اي از الگوي معماري پایه شکل می گیرد که نام گوشواره اي بر آن نهاده ام. در شماري دیگر، مانند دانشسراي مقدماتی گرگان، با کشیدگی بیشتر هسته در آمده است. T میانی و بیرون زدگی یکسویه آن، کالبد ساختمان به شکل درجه در میانه دو بال کناري، 90 در شکل هاي پیشرفته تر این الگو، تاشدگى همچون شگردي معمارانه براي پرهیز از درازي بیش از اندازه بال ها، کالبد ساختمان را به شکل ناودانى درمی آورد. نمونه این کاربرد را در دبیرستان (، می توان دید. گونه ناودانی اگر با 1313) ایرانشهر یزد، کار آندره گدار کشیدگی و بیرون زدگی یکسویه هسته میانی همراه شود، کالبد ساختمان به (؛ 1311 - 16) درمی آید. ساختمان شهربانی تهران، کار قلیچ باغلیانE شکل و ساختمان بیمارستان پهلوي گرگان نمونه هایی از این گونه کاربرد الگوست. گونه کم شماري از کاربرد الگوي پایه با بال هاي شکسته، در ساختمان هاي دو نبشِ برِ میدان هاي شهري دیده می شود. در گونه بال هاي شکسته، آسه بلند ساختمان، در جایی که بال هاي کناري به هسته میانی پیوسته است، می شکند تا با دو خیابانی که لبه هاي ساختمان را شکل می دهد هم راستا شود. ، که طرح آن عقاب در پرواز 1314 - 18 ساختمان شهرداري تبریز، سال هاي نامیده شده، نمونه اي از این گونه کاربرد الگوست. در اینجا بال هاي کناري درجه تاشدگی از آسه هسته میانی، با خیابان هاي دو سوي 45 ساختمان، با میدان هم راستا شده است. مهمانخانه دولتی )هتل میامی( گرگان نمونه دیگر کاربرد الگوي معماري پایه با بال هاى شکسته است. کاخ گرگان کاخى که در زمان پهلوى اول در شهر هاى شمالى کشور 15 یکى از حدود ساخته شد و یکى از سه کاخ او در منطقه گرگان است. دو کاخ دیگر منطقه گرگان، کاخ هاى کردکوى و گنبد کاووس بود، که پس از زمین لرزه هاى ، براى راه اندازى بیمارستان، به وزارت بهدارى 1323 پى درپى و ویرانگر سال (. کاخ پهلوي در گستره 5864 و5836 واگذارشد )روزنامه اطلاعات، شماره باغ ملی شهر جاي دارد، اما هیچ گزارشی درباره آغاز و انجام ساخت آن در ، 1307-15 دست نیست. به گواهی گزارش هاي روزنامه اطلاعات، در سال هاي رضاشاه سالی یکبار، در مهر یا آبان ماه، براي برگزاري آیین هاى اسب د وانی به منطقه گرگان )گموش تپه، آق قلا و بندر شاه( سفر می کرد. برگزاري سالانه ، براي شاه و همراهانش جایگاه 1316 اسب دوانی به آنجا رسید که، در سال ویژه اي در میدان اسب دوانی بندر شاه ساخته شد. از این گزارش ها چنین یا آغاز سال 1314 برمی آید که ساخت کاخ گرگان در ماه هاي پایانی سال به انجام رسیده است. درباره مهندس 1316 آغاز شده و در پایان سال1315 .(3 معمار آن آگاهى در دست نیست )تصویر به سیاهه آثار ملى کشور افزوده شد و 1356 کاخ گرگان در بهمن سال کاربرى کنونى آن موزه است. بر پایه آنچه در پرونده ثبتى کاخ آمده، نماى
\\n\\nمترمربع است. 250 آن به سبک اروپایى و زیربناى دو اشکوب کاخ روى هم ساختمان کاخ چندبار بازسازى شده اما شکل آغازین آن پابرجا مانده است. کاخ گرگان ساختمانی با معماري نئوکلاسیک است. توده ساختمانی و نماهاي متقارن؛ درآیگاه هاي جاگرفته روي آسه تقارن ساختمان؛ کاربرد پنجره هاي یکسان براي بازآفرینی نماهاي آراسته و به سامان، به بهاي نادیده گرفتن اندازه ها و کارکردهاي ناهمسان اتاق ها و مکان هاي درونی گوناگون؛ پایه هاي نیم گرد برجسته و ابزارخورده با سرستون هاي پرنقش ونگار، که در گوشه ها به شکل دوقلو درآمده است؛ و اگرچه به نماها نمودى پیمون بندى شده مى دهد، دست کم در دو نماى کنارى، ساختگى است و نابسته با سازه ساختمان؛ دو پایه گرد و بلند دو سوي درآیگاه جنوبی که با سرستون هاي کارشده به زیر لبه پیش آمده بام می رسد؛ و... شماري از ریزه کاري ها و ویژگی هاي معماري نئوکلاسیک کاخ در سیماي بیرونی آن است. چنین می نماید که درآیگاه اصلی ساختمان با نیم نگاهی به درآیگاه اصلی کاخ آقا محمدخان شکل گرفته باشد. در آنجا دو پایه گرد و بلند چوبی در دو سوي درآیگاه اصلی، که با سرستون هاي مقرنس به زیر پوشش بام می رسد، راهکاري براي نمود هرچه چشمگیرتر درآیگاه در سیماي بیرونی ساختمان است. در اینجا هم، دو پایه بلند دو سوي درآیگاه همان کارکرد را دارد. اما دو ناهمسانی در میان است: نخست اینکه، دو پایه کنار درآیگاه کاخ آقا محمدخان، دست کم از دید ایستایی پوشش بام ساختمان، بن پار سازه اي است. از همین رو، در راستاي دیوارهاي باربر درونی و درون پوسته دیوارهاي پیرامونی ساختمان جاي گرفته است. در کاخ پهلوي اما، پیش آمدگی بام در بالاي درآیگاه اصلی، که شگرد دیگري براي برجسته سازي درآیگاه ساختمان است، بسیار ناچیز و کمتر از آن است که به چنین پایه هاي تنومندي نیاز داشته باشد. به این سان، دو نمایشی دارد؛ و از همین رو، بسیار نزدیک به - پایه یادشده کارکرد آرایه اي دیواره نما، در بیرون از پوسته سازه اي ساختمان برپا داشته شده است. دیگر ناهمسانی پایه هاي یادشده در دو کاخ آرایه بندي هاي سرستون هاست. در کاخ آقا محمدخان، سرستون ها آراسته به مقرنس کاري ایرانی و به ویژه یادآور هنر آرایه بندي کاخ هاي صفوي اصفهان است. سرستون هاي گچ بري شده کاخ پهلوي اما، با آن همه وانمودگري درباره ایران باستان، نه باستان گرایانه است و نه ایرانی. یکسر رویه برداري از شیوه آرایه بندي نئوکلاسیک اروپایی است؛ رویکردي واپس گرایانه براي آفرینش شکوهی ساختگی و دروغین. درخور درنگ اینکه، در دست کاري نماهاي کاخ آقا محمدخان و ساخت و آرایش سرستون هاي ساختگی در بالاي پایه هاي برجسته افزوده به آن نیز همین آرایه بندي ها به کار رفته است. بررسی پلان هاي معماري دو اشکوب کاخ نشان می دهد سازماندهی درونی و آرایش مکانی اتاق هاي کاخ پهلوي نیز، استوار بر یک طرح فشرده و متقارن، با رویکردي نئوکلاسیک انجام گرفته است. ساختمان کاخ چهارگوشه اي است جنوبی، شالوده - با نسبت دو به سه، که آسه کوتاه ترش، با راستاي شمالی تقارن آن است. فرورفتگی درآیگاه جنوبی کاخ در دهانه میانی ساختمان، در لبه شمالی به شکل یک پیش آمدگی از پوسته چهارگوشه بیرون زده و به نماي (.4 شمالی ساختمان نمودي پلکانی داده است )تصویر
\\n\\nمهمانخانه دولتی )هتل میامی( مهمانخانه )هتل میامی(، در جنوب خاوري فلکه شهرداري مکان یابی شده بود آغاز شد. 1317 و کارهاي ساختمانی آن از سال درجه اى در جنوب 62 از برخورد خیابان هاى کاخ و شاهرود، گوشه تند خاورى فلکه شهردارى پدید آمده که چهارچوب طرح معمارى ساختمان مهمانخانه دولتى )هتل میامى( بوده است. شالوده طرح معمارى ساختمان مهمانخانه بر الگوى معمارى پایه با بال هاى شکسته استوار است. نیمساز
\\n\\nساختمان شهربانى، نماى رو به خیابان، عکس از بایگانى محمود-13 اخوان مهدوى
\\n\\n، عکس از بایگانى محمود اخوان مهدوى1340 ساختمان اداره دارایى در دهه-20
\\n\\nساختمان اداره پست و تلگراف، نماي اصلی، عکس از بایگانى محمود اخوان مهدوى-15
\\n\\nساختمان بانک ملى در شکل ساخته شده آغازین آن، عکس از-16 2 آرشیتکت، شماره
\\n\\n، دید پرنده، عکس از بایگانى محمود اخوان مهدوى1340 میدان شهردارى در دهه-21
\\n\\n، اداره دادگسترى گرگان، پلان معمارى؛ با کمى دست کارى، از کیانى-18 .382 .، ص1393
\\n\\nساختمان هاي بانک ملی و شهرداري در لبه جنوب باختري فلکه-17 شهرداري، عکس از بایگانى محمود اخوان مهدوى
\\n\\n62 گوشه یادشده آسه تقارن ساختمان است؛ و بال هاى کنارى، با شکستى درجه، روى هسته میانى چرخیده است تا با لبه هاى خیابان هاى دو لبه زمین همراستا شود. بال هاى کنارى ساختمان دواشکوبه است، درازاى آنها اما نابرابر. در میانه بال کوتاه تر رو به خیابان شاهرود پلکانى است که همتاى متقارن آن در بال رو به خیابان کاخ هم دیده مى شود. هر دو پلکان تا تراز بام اشکوب سوم ساختمان بالا مى رود؛ و با قاب هاى ایستاده برجسته اى که آنها را در میان گرفته است، بخش میانى سه اشکوبه و متقارن کالبد ساختمان را از بخش هاى (.5 دواشکوبه بال هاى کنارى جدا مى کند )تصویر ساختمان مهمانخانه نمونه اي از معماري اکسپرسیونیست آلمان در سال هاي میان دو جنگ جهانی؛ و تنها ساختمان سه اشکوبه گرگان در است. بخش میانى آن از همه ساختمان هاي پیرامون 1300 - 20 سال هاي فلکه شهرداري به اندازه یک اشکوب بلندتر است. در این چهارچوب، براي دستیابی به سیماي شهري به سامان و پرهیز از آشفتگی خط آسمان خیابان هاي کاخ و شاهرود، اشکوب سوم ساختمان در بال هاي کناري ساختمان )رو به خیابان هاي یادشده( با نیم دهانه پس نشینی از لبه دو اشکوب زیرین و به شکل دو پالکانه سراسري طرح ریزي شده است. این شگرد معمارانه (.6 دو دستامد دیداري ارزنده دارد )تصویر نخست اینکه، بن پارهاي عمودي طرح ریزي شده در نماها و کالبد ساختمان )دیواره رو به میدان که درآیگاه اصلی ساختمان را دربرمی گیرد و پلکان هاي پیش بینی شده در بال هاي کناري(، که بلندي آنها برابر با سه اشکوب ساختمان است، بیش از پیش برجستگی و نمود چشمگیر می یابد. دواشکوبه بودن دنباله هاي هر دو بال کناري ساختمان در فراسوي پلکان هاي
\\n\\nآنها نیز در همین راستاست. دیگر آنکه؛ اگر پس نشستگی لبه هاي اشکوب سوم متر پس نشینی کالبد ساختمان از لبه خیابان هاي کاخ و شاهرود 4/5 - 5 به افزوده شود، ساختمان از دید کسانی که در تراز کف خیابان به آن می نگرند دواشکوبه مى نماید. در فراسوى ویژگى هاى یادشده، بخش میانى نماى رو به میدان ساختمان مهمانخانه درخور بررسى موشکافانه ترى است. قاب یکپارچه اى، به پهناى سه دهانه و بلندى سه اشکوبه ساختمان، که کمى هم پیش آمده تر از رویه نماست، این بخش را از بخش هاى کنارى آن جدا کرده است. تورفتگى لبه اشکوب سوم، در دو سوى این قاب، نیز برجستگى آن را دوچندان ساخته است. به این سان، بخش قاب شده نما که، ناهمانند با بال هاى پس نشسته کنارى، درست در بر میدان جاى گرفته است، با سیماى یکنواخت و بى افت وخیز ساختمان هاى دواشکوبه پیرامون میدان، به ویژه در نیمه شمالى آن، یکسره ناسازگار مى نماید. به راستى چنین است. دستامد این ناسازگارى اما آن است که نماى رو به میدان ساختمان مهمانخانه؛ و به ویژه بخش میانى آن، در کانون دیدارى میدان جاى گرفته است. چشم بیننده، در همان دم که پا به درون میدان مى گذارد، به سوى آن کشیده مى شود. درآیگاه بلند و کشیده درون قاب ایستاده، جاگرفته روى آسه تقارن ساختمان، یکى از بن پارهاى بسیار به کاررفته در معمارى سال هاى است. دو نمونه دیگر آن را در دو ساختمان دیگر پیرامون فلکه 1300 - 20 شهردارى، ساختمان هاى شهردارى و بانک ملى نیز مى توان دید. کاربرد این بن پار در ساختمان مهمانخانه، با آن افراشتگى و باشکوهى اما، فراتر از هماهنگى سیمایى و همزبانى معمارانه ساختمان مهمانخانه با دو ساختمان
\\n\\nخدماتى، پیرامون فلکه شهردارى، ریزه کارى هاى معمارانه نماسازى- ساختمان هاى بازرگانى-22
\\n\\n.نام برده، آن را در کانون دیدارى میدان شهردارى نشانده است کارکرد مهمان پذیري مهمانخانه به شکل چشمگیري 1325 پس از سال کاهش یافت و بخش هایی از ساختمان به کارکردهاي دیگر واگذار شد. اداره در 1326 اوقاف و معارف و صنایع مستظرفه )آموزش و پرورش پسین( از سال بال رو به خیابان کاخ ساختمان مهمانخانه جایگیر شد. سینما دیانا، نخستین در بخش دواشکوبه سر خاوري 1330 سینماي گرگان، نیز در سال هاي دهه 1340 بال رو به خیابان شاهرود ساختمان مهمانخانه جاي داشت. در آغاز دهه متر 3400 متري مهمانخانه به8000 زمین دو تکه شد؛ و گستره بیش از کاهش یافت. بخش جنوب خاوري زمین مهمانخانه، در چند تکه جداگانه، به مردم فروخته شد. در تکه بزرگ تر زمین هاي جداشده، چسبیده به لبه هاي (.7 خاوري و جنوب خاوري زمین مهمانخانه، پاساژ شیرنگی ساخته شد )تصویر از دو تکه دیگر، تکه شمالی، در بر خیابان شاهرود، به اداره برق واگذار شد. در تکه جنوبی، دیوار به دیوار اداره دارایی و در بر خیابان کاخ، نیز ساختمان تازه سینما دیانا؛ سینما امپایر پسین، ساخته شد. در پی دگرگونی هاي یادشده و فروش مهمانخانه به مردم، نام هتل میامی بر آن نهاده شد. در دو باریکه بازمانده از پس نشینی آغازین ساختمان در بر خیابان هاي کاخ و شاهرود نیز رسته اي از فروشگاه ها ساخته شد. با این ساخت وسازها، نماي بال هاي کناري هتل در تراز (.8 همکف خیابان هاي کاخ و شاهرود یکسره کور و بسته شد )تصویر
\\n\\nآموزشگاه هاي دولتی نمونه هاي الگوي معماري پایه را بیش از همه در ساختمان هاي آموزشی می توان دید. این پدیده پیامد بهره گیري وزارت معارف از طرح هاي معماري
\\n\\nهمسانی بود که براي ساخت و راه اندازي هر چه زودتر آموزشگاه ها فراهم شده بود. براي فراهم سازي طرح ها هم نیکلاي مارکف، معمار نامدار آن سال ها، (. رلن دوبرول، مهندس معمار 615 فراخوانده شد )روزنامه اطلاعات، شماره فرانسوى، دیگر معمارى بود که براى آموزشگاه ها طرح هاى همسان ریخت (. 1379 ،)اتحادیه الگوى معمارى پایه، با ویژگى هایى مانند سادگى در پلان، دسترسى آسان به بخش هاى گوناگون ساختمان از درون هسته میانى، پیوند سرراست اتاق ها و مکان هاى درونى با هم، هماهنگى و یکدستى کالبد توده ساختمانى و نماهاى آن، آسانى و ارزانى ساخت و...، براى ساختمان آموزشگاه ها الگویى آرمانى به شمار می رفت و کاربرد آن در طرح هاى معمارى ساختمان هاى رواج داشته است. در این چهارچوب، 1340 آموزشى تا سال هاى پایانى دهه ، خواه در 1300 - 50 بررسی ساختمان هاي آموزشی ساخته شده در سال هاي شهر گرگان و یا در منطقه، مانند دبستان نظامی کردکوي و ...، نشان می دهد طرح هاي معماري بسیارى از آنها بر شکل هاي گوناگون الگوي معماري پایه استوار است. در طرح معماري دبیرستان ایرانشهر گرگان، پس از افزوده شدن ساختمان تالار نمایش به آن، آشکارا الگوي معماري پایه با بال هاي شکسته را می توان ، از 1320 دید. اما در بیشتر آموزشگاه هاي ساخته شده در شهر پس از سال دبستان تا دبیرستان و دانشکده، الگوي معماري پایه در ساده ترین شکل خود به کار گرفته شده است. تنها در طرح هاي معماري دو آموزشگاه در جنوب خاوري گروهبان محله و کوي ویلا الگوي معماري پایه در شکل گوشواره اي آن (.9 شالوده طرح معماري ساختمان بوده است )تصویر
\\n\\nخدماتى، پیرامون فلکه شهردارى، ریزه کارى هاى معمارانه نماسازى- ساختمان هاى بازرگانى-23
\\n\\nدبیرستان ایرانشهر هم زمان با ساخت وسازهاي تازه براي دستگاه هاي دولتی، برنامه اي نیز براي ساخت ساختمانی ویژه براي دبیرستان ایرانشهر در باغ عباسخانی ریخته شد. کارهاي آغاز شد. 1315 ساختمانی آموزشگاه، بر پایه طرح معماران آلمانی، در بهار سال ، در این دبیرستان گذراند. 1318 احمد شاملو سال دوم دبیرستان خود را، در سال (.10 محمدرضا لطفی هم نخستین بار در این تالار هنرنمایی کرد )تصویر آغاز شد )ماهنامه 1319 تالار بزرگ دبیرستان، که ساخت آن در سال (، سالیان سال، تنها مکان براي 41 .، ص11 و10 آموزش و پرورش، شماره برگزاري نمایش هاي تئاترى و موسیقایی در گرگان بود. در سال هاي پسین بخش خاوري حیاط بسیار بزرگ دبیرستان از آن جدا شد و مکان هایی مانند ورزشگاه، ساختمان هاي اداره آموزش و پرورش؛ و یک (. 11 - 13 .، ص ص1386 ،مکان آموزشی دیگر در آن ساخته شد )رجایى
\\n\\nساختمان هاى شهردارى و شهربانى 42 در دهه دوم پهلوي اول به ایران آمد. او در سال هاي1رلن مارسل دوبرول در تهران کار می کرد و جایگاه ویژه اي در شکل گیري 1314 - 20/م1935 - نوگرایی رضاشاهی دارد. طرح معماري بسیاري از ساختمان هاي دولتی در تهران و چند شهر دیگر کشور کار 1310 - 20 ساخته شده در سال هاي اوست. از جمله ساختمان شهرداري و ساختمان هاي شهربانی گرگان )اتحادیه، (. 1379 ساختمان شهرداري، در بخش جنوب باختري میدان پهلوي، نزدیک به همچون »محل جدیدالتأسیس اداره 1309 درگاه خیابان کاخ، که از سال (، ساخته شد.1083 بلدیه« مکان یابی شده بود )روزنامه اطلاعات، شماره ساختمان شهرداري چهارگوشه دواشکوبه کشیده اي است که در لبه هاي کناري و پشتی آن پیش آمدگی هاي کوچکی از پوسته چهارگوشه بیرون زده است. کشیدگی ساختمان و نماي اصلی آن، در راستاي آسه بلند چهارگوشه، رو به میدان دارد؛ بی آنکه از خمیدگی لبه آن پیروي کند. سازماندهی متقارن کالبد ساختمان و نماي رو به میدان بر آسه کوتاه چهارگوشه استوار است. قاب عمودي کشیده اي، کمی برجسته تر از رویه نما، که لبه بالایی آن به زیر پیش آمدگی لبه بام چسبیده است، درآیگاه اصلی و پنجره پالکانه دار بالاي آن را، روي آسه تقارن ساختمان و نماي رو به میدان، در میان گرفته است. افزون بر این قاب؛ براي نمود باز هم چشمگیرتر درآیگاه اصلی ساختمان، بخش میانی دست انداز لبه شیروانی بام، بر بالاي قاب درآیگاه اصلی و با پهناي (.11 برابر با آن، به شکل پیشانی نیم گرد بلندي درآمده است )تصویر پیشانى نیم گرد یکى از پرکاربردترین بن پارهاى معمارى نیمه دوم قاجاریان است؛ و پیش از آنکه سنتورى سه گوشه برگرفته از معمارى نئوکلاسیک اروپایى جایگزین آن شود، بن پار اصلى نماى ساختمان ها بود. کاربرد پیشانى نیم گرد در ساختمان شهردارى؛ و شکل تخت و خوابیده آن در بالاى درگاه رو به حیاط در ساختمان اصلى شهربانى از سوى دوبرول، از آنجا که در دیگر کارهاى او دیده نمى شود، به گمانم، گونه اى بازگشت معمارانه به معمارى قاجارى است. این رویکرد، از آنجا که در دو ساختمان دولتى شهر گرگان، خاستگاه دودمان قاجار و زادگاه بنیان گذار آن، نمود یافته است بامعنا مى نماید. دیگر ویژگی درخور یادآوري نماي اصلی ساختمان شهرداري تقارن دولایه آن است. گذشته از تقارن سراسري استوار بر آسه کوتاه ساختمان، نیمه هاي نما در دو سوي درآیگاه اصلی نیز سازماندهی متقارن دارد. در هر یک از دو نیمه، پنجره هاي پنج گانه جاي گرفته در قاب تخت اشکوب همکف، همراه با سه پنجره کشیده و بلند میانی، دو پنجره کوتاه تر دو سوي آنها و ریزه کاري هاي بالا و پایین پنجره ها در اشکوب بالا شکل دهنده سازمان متقارنی است استوار بر آسه پنجره میانی در دو اشکوب ساختمان. دستخوش 1323 ساختمان شهرداري در بازسازي پس از زمین لرزه سال دست کاري ها و دگرگونی هاي چندي شد. بخشی از این دست کاري ها و
\\n\\nبا عکسی که 1321 دگرگونی ها، در نماي ساختمان، در سنجش عکس سال ، برداشته شده است، 1330 پس از بازسازي، به گمان در سال هاي آغازین دهه آشکار می شود. چشمگیرترین این دست کاري ها در لبه هاي بام ساختمان دیده می شود. در ساخت آغازین، بخش بالایی دیوارهاي نما روي لبه پیش آمده سراسري بام، به شکل دست اندازي درآمده است که پوشش شیروانی بام در پشت آن پنهان است. در ساختمان بازساخته اما، پوشش شیروانی بام، همچون درپوشی یکپارچه و با لبه هاي پیش آمده تر از دیوارهاي نما، روي سر ساختمان نهاده شده است. ساختمان شهربانی، دیگر کار دوبرول در شهر گرگان، در لبه باختري خیابان کاخ، در لبه خاوري کاخ آقا محمدخان قاجار مکان یابی شد. متري، با 85×55 ساختمان هاي شهربانی در یک زمین چهارگوشه درازاي همراستا با خیابان کاخ، ساختمان اداري اصلی و ساختمان زندان را (.12 دربرمی گیرد )تصویر مانند و متقارن، در بخش درونی زمین T ساختمان زندان، با کالبدي مکان یابی شده است. ساختمان اداري اصلی اما یک چهارگوشه دواشکوبه کشیده و متقارن است، با آسه بلند همراستا با آسه خیابان و جاي گرفته در بر آن. زبان معمارانه و بن پارهاى به کاررفته در ساختمان شهردارى را در اینجا نیز مى توان دید. جاى گیرى درآیگاه اصلى تورفته، با دو ستون گرد و سرستون نئوکلاسیک در دو سوي آن، روى آسه تقارن ساختمان؛ آبچکان پیش آمده گرداگرد ساختمان و شیروانى پنهان شده در پشت دست انداز لبه بام؛ و کاربرد پیشانى نیم گرد بالاى درآیگاه ساختمان شهردارى، به شکل خوابیده و تخت، روى درآیگاه ساختمان شهربانى در نماي رو به حیاط آن، شمارى از (.13 همسانى هاى معمارانه دو ساختمان است )تصویر
\\n\\nساختمان اداره پست و تلگراف ساختمان پست و تلگراف در بخش میانی لبه باختري خیابان کاخ جاي داشت. هم زمان با ساخت دو ساختمان شهرداري و شهربانی، ساختمان پست و تلگراف گرگان نیز از سوي اداره کل ساختمان در دست ساخت بود )روزنامه (. اگرچه در سیاهه کارهاي دوبرول نامی از طرح 2916 اطلاعات، شماره (.14 ساختمان پست و تلگراف نیست )تصویر متري است، که با پهناي 55×35 زمین اداره پست چهارگوشه اي خود در بر خیابان کاخ جاي گرفته است. پلان متقارن ساختمان اداره نیز، متري از بر خیابان، چهارگوشه اي است با دو گوشواره 10 مکان یابی شده در نیم گرد افزوده شده به کنج هاي لبه رو به خیابان آن، که ساختمان را پهن تر از آنچه هست نشان می دهد. چشمگیرترین ویژگی معمارانه ساختمان پست درآیگاه اصلی آن روي آسه تقارن نماي رو به خیابان است؛ تورفتگی نزدیک به درصد پهناي نما در میانه آن، با چهار ستون گرد نئوکلاسیک، به بلندي 45 دو اشکوب ساختمان، که درآیگاه را به پنج دهانه هم اندازه خرد کرده است (.15 )تصویر ساختمان بانک ملى کیقباد ظفر بختیار، دانش آموخته معماري دانشگاه هنرهاي زیباي سلطنتی انگلستان، ساختمان هاي بانک ملی شماري از شهرها، مانند گرگان و آبادان، را (. 102 - 103 .، ص ص3 طرح ریزي کرد )آرشیتکت شالوده طرح معماري او پیروي از خمیدگی دایره میدان شهرداري، در سرتاسر توده متقارن ساختمان بانک، از نماي رو به میدان تا آخرین دیوار پشتی آن است. بازتاب خمیدگی متقارن توده ساختمانی را به روشنی در نماي اصلی رو به میدان بانک می توان دید. درآیگاه ساختمان، که قاب عمودي برجسته دربرگیرنده آن از لبه بام هم بلندتر است، آسه تقارن ساختمان است و با دو نیمه همانند نماي ساده و بی پیرایه بانک در میان گرفته شده است. دو رسته پنجره جاگرفته در قاب هاي تخت کشیده دو سوي درآیگاه در اشکوب همکف، همانند با قاب هاي تخت اشکوب همکف ساختمان شهرداري، نیز
\\n\\n.کوششی است براي همخوانی هر چه بیشتر دو ساختمان در گرگان، 1300 - 20 در میان ساختمان هاي ساخته شده در سال هاي بانک ملی تنها ساختمانی است که نمودي همه سویه و بی کم وکاستی از معماري نوگراي آن سال ها را پیش رو می گذارد. طرح ظفر بختیار، به دور از هر گونه گرایش به نئوکلاسیسیزم، رویکردي چنان ناب و پیشرو به معماري نوگرا دارد که از معماري مدرن آغازین و اکسپرسیونیسم آلمانی چیره در آن روزگار نیز فراتر می رود. در همین چهارچوب است که ساختمان بانک ملی تنها ساختمان دولتی؛ و چه بسا تنها ساختمان در گرگان سال هاي پهلوي اول است که بام آن لبه پیش آمده روي نماي ساختمان ندارد و شیب دار هم نیست (.17 و16 )تصاویر
\\n\\nمسکوتس )مسکویچ( و طرح ساختمان بیمارستان پهلوى متري باختر فلکه کاخ، در لبه جنوبی 350 بهداري و بیمارستان پهلوي، در خیابان شاهپور، که خیابان بهداري و بیمارستان هم نامیده می شد و در
\\n\\nسال هاي پسین خیابان فرمانداري و در گفتار مردمی خیابان مولن روژ خوانده می شد، نخستین بیمارستان دولتی ساخته شده در گرگان است. در پی ساختمان بیمارستان آسیب بسیار دید )روزنامه 1318 آتش سوزي خردادماه 1318 (. همراه با بازسازي ساختمان آسیب دیده، سال3846 اطلاعات، شماره برنامه اي ریخته شد تا درمانگاهی نیز به بیمارستان افزوده شود )روزنامه (. درباره طرح معمارى بیمارستان پهلوى، بر پایه چند 4123 اطلاعات، شماره گزارش روزنامه اطلاعات، مى توان گمان برد که کار مهندس معماري به نام امیل مسکوتس یا مسکویچ بوده باشد. طرح معماري بیمارستان پهلوي، همچون آمیزه اي از ویژگی هاي شکل کمی E معماري نئوکلاسیک و معمارى مدرن آغازین، استوار بر گونه دست کاري شده الگوي معماري پایه ساختمان هاي دولتی است. در اینجا درجه بال هاي کناري فراتر رفته و به دو 90 درازاي هسته میانی از تاشدگی برابر درازاي آنها رسیده است؛ چندان که طرح معماري کالبد ساختمان به ریخته شده است.E وT شکل هم گذارده گونه هاي
\\n\\n94 خدماتى، ریزه کارى هاى معمارانه نماسازى، فروردین- ساختمان هاى بازرگانى-24
\\n\\n89 خدماتى، ریزه کارى هاى معمارانه نماسازى، آذر- ساختمان هاى بازرگانى-25
\\n\\n94 خدماتى، ریزه کارى هاى معمارانه نماسازى، فروردین- ساختمان هاى بازرگانى-26
\\n\\nمتري در بر جنوبی خیابان150×150 زمین بیمارستان یک چهارگوشه فرمانداري است. ساختمان بیمارستان نیز، در پیروي از شکل زمین و براي همراستایی با لبه خیابان، با راسته جنوب خاوري طرح ریزي و ساخته شده است. در این چهارچوب، آسه تقارن ساختمان، عمود بر راستاي خیابان درجه به جنوب خاوري چرخیده است.19 فرمانداري، نزدیک به دیگر ویژگی ساختمان بیمارستان؛ و چه بسا درخور درنگ تر از همه، کاربرد وارونه الگوي پایه در طرح معماري آن است. در این چهارچوب، رویه دربرگیرنده درآیگاه ساختمان، که نماي اصلی به شمارمی رود و در همه طرح ها رو به مکان هاي همگانی شهري )میدان یا خیابان( مکان یابی می شود، در اینجا رو به حیاط جنوب ساختمان دارد. در برابر، سرهاي آزاد نیمه هاي تاشده دو بال کناري و نیز سر آزاد هسته میانی کش آمده ساختمان، همچون نماي رو به خیابان و دربرگیرنده درآیگاه اصلی، طرح ریزي شده است.
\\n\\nساختمان اداره دادگستري ساختمان دادگستري و ثبت اسناد و املاك، در لبه شمالی خیابان شاهرود و متري خاور فلکه شهرداري مکان یابی شده است. 150 ساختمان دادگستري در زمینی ذوزنقه شکل، با اندازه هاي میانگین متر، در لبه شمالی خیابان شاهرود جاي گرفته است. بزرگ ترین 70×90 متر، هم گذارده با100 لبه زمین، هم راستا با خیابان شاهرود و به درازاي بر خیابان است. الگوي معماري پایه، با کمى دگرگونی در شکل گوشواره اي آن، در این ساختمان نیز شالوده طرح معماري بوده است. در اینجا، دو بال کناري، با راهرویی در میانه و دو رسته اتاق در دو سوي راهرو، کوتاه تر از نمونه هاي دیگر است. گوشواره هاي سر بال هاي کناري نیز، با کشیدگی بیشتر، درجه دوسویه، رو به شمال و جنوب کشیده شده 90 به شکل تاشدگی هاي است. شاخه هاي تاشده رو به جنوب هر دو بال تا لبه خیابان پیش آمده است. شاخه هاي رو به شمال بال ها اما هم اندازه نیست؛ شاخه باختري بلندتر از شاخه خاوري است؛ و تقارن ساختمان را در پلان به هم ریخته است. در نگاه (.18 از خیابان اما، ساختمان نمودي یکسره متقارن دارد )تصویر
\\n\\nساختمان با سرهاي جنوبی گوشواره هاي پیش آمده خود به لبه خیابان شاهرود چسبیده است؛ و بخش کوچکی از زمین آن در بر خیابان، که همچون حیاطی کوچک، از سه لبه دیگر با دیوارهاي ساختمان بسته شده ، به شکل جلوخان درآیگاه اصلی درآمده است. با این جلوخان، نماي درآیگاهی ساختمان نمودي چشمگیرتر یافته است. در لبه شمالی حیاط جلوخان رواق سراسري ستون داري است، با هشت ستون گرد ساده در لبه سکوي کف، که افراشتگی آنها به زیر پوشش بام ساختمان می رسد. درآیگاه اصلی، در میانه رواق و به پهناي سه دهانه آن، اما کمی تورفته تر از رویه نما، روي آسه تقارن نما جاي گرفته است؛ و به درون ساختمان راه می برد. تورفتگی درآیگاه اصلی از رویه نما به گونه اي است که دو ستون دیگر، به بلندي از کف همکف تا زیر پوشش اشکوب بالا، همباد با دیوار نماي ساختمان و در راستاي دو ستون میانی لبه رواق، در جلوي آن جاي گرفته است. دیگر ویژگی درخور یادآوري نماي ساختمان قاب بندي هاي سیمانی برجسته و ابزارخورده گرداگرد پنجره هاست؛ نشانه اي از خاستگاه نئوکلاسیک معماري ساختمان دادگستري. هسته میانی ساختمان، با پهنایی برابر با درآیگاه اصلی، دربرگیرنده تالار میانی ستون داري است، به بلندي دو اشکوب ساختمان. افراشتگی ستون هاي درون این تالار نیز، همانند با ستون هاي لبه رواق بیرونی، از کف تالار تا زیر پوشش بام ساختمان است. پلکان دسترسی به اشکوب بالا و درآیگاه شمالی ساختمان، رو به حیاط پشتی، در لبه شمالی تالار جاي دارد.
\\n\\nساختمان اداره دارایی متري جنوب فلکه 140 - 50 ،ساختمان دارایی، در لبه خاوري خیابان کاخ شهرداري و دیواربه دیوار شمال دبیرستان ایرانشهر جاي گرفته است. متري در لبه خاوري خیابان کاخ جاي 70×77 اداره دارایی در زمینی دارد. بخش اصلی ساختمان چهارگوشه دواشکوبه کشیده اي است، که آسه کوتاه آن، عمود بر لبه خیابان، آسه تقارن آن است. در سر شمال باختري ساختمان بخش یک اشکوبه اي به آن چسبیده است. این بخش، که در عکس نیز دیده می شود؛ به گمانم در سال هاي پسین، و چه بسا در 1335 هوایی سال
\\n\\n، به آن افزوده شده و تقارن1323 بازسازي پس از زمین لرزه فروردین ماه سال (.19 ساختمان به هم خورده است )تصویر روى آسه تقارن ساختمان، در بخش میانى نماى اصلى رو به خیابان، که با پایه هاى ایستاده کمى برجسته و ابزارخورده نقش ونگاردار پیمون بندى شده است، نیم استوانه اى ایستاده و بلند، که یکسره تا زیر پوشش بام بالامى رود، (.20 دربرگیرنده درآیگاه اصلى ساختمان است )تصویر
\\n\\nکارخانه شالی کوبی مترى 650 نام خیابان شالی کوبی برگرفته از کارخانه شالى کوبى بزرگى بود، در جنوب فلکه کاخ. پابرجا بود، 1340 زمین و ساختمان کارخانه تا سال هاى نیمه دوم دهه به زیر ساخت وسازهاى 1350 سپس فروخته شد و در سال هاى آغازین دهه مردمى رفت.
\\n\\nخدماتی پیرامون فلکه شهرداري- ساختمان هاي بازرگانی ساختمان هاي بازرگانی نیمه شمالی فلکه شهرداري، اگرچه به هیچ سازمان و دستگاه کشورى و لشکرى وابسته نبود، اما با سرپرستى و پایش دولتى و بر پایه برنامه اى یکپارچه و الگوي معماري یگانه اي ساخته شد. ساخت ، 1309 این ساختمان ها هم زمان با شکل گیري میدان، در نیمه نخست سال آغازشد. همنشینی این ساخت وسازها با ساختمان هاي مهمانخانه )هتل میامی( و شهرداري در نیمه جنوبی میدان، فلکه شهرداري را به شکل اصلی ترین مکان شهري نو گرگان درآورد. دستامد پیروي از بخشنامه ها شکل گیري گونه اي از معماري خیابانی در خدماتی نیمه شمالی - بود که ساختمان هاي بازرگانی1300 - 20 سال هاي فلکه شهرداري نمونه بی کم وکاستی آن است. یکان هاي شکل دهنده این معماري خیابانی ساختمان هاي دواشکوبه اي است؛ با چند دهانه فروشگاه در همکف و دفترهاي خدماتی در اشکوب بالا. سیماي هماهنگ ساختمان هاي نیمه شمالی فلکه شهرداري زاده به کارگیري هم زبانی معمارانه اي است با ویژگی هاي زیر: نماى پیمون بندي شده- روکار سیمانى نما با پایه هاى برجسته ابزارخورده و سرستون هاي- نقش ونگاردار ساختگی همچون بازتاب بیرونى سازه ساختمان پالکانه )بالکن( هاى پیش آمده روى درآیگاه ها- قاب بندي سیمانی برجسته و ابزارخورده پیرامون بازشو ها- کارگذاري درها و پنجره هاي همسان- نمونه هایی از ریزه کاري هاي معمارانه ویژگی هاي بالا در عکس هاي زیر (.23 و22 ،21 آمده است )تصاویر
\\n\\nساختمان هاى مردمى آبادگري هاي نوگرایانه رضاشاهی تا اندازه اي زمینه ساز نوسازي هاي مردمی در گرگان شد. از یک سو، ساختمان هاي دولتی مردم را با الگوهاي معماري و روش هاي ساختمانی نو آشنا کرد. از سوي دیگر، با گشایش خیابان ها، بستري براي نوسازي در زمین هاي لبه خیابان ها فراهم آمد. در بازه زمانی سال هاي ، در شماري از این زمین ها، به ویژه در نیمه خاوري خیابان 1314 - 18 پهلوي تا فلکه شهرداري، ساختمان هاي بازرگانی تازه اي با الگوي معماري ساختمان هاي پیرامون فلکه شهرداري ساخته شد )روزنامه اطلاعات، شماره (.3809 ،2925 ،2584 ،2552 شهرداري1317 در پیروي از بخشنامه هاي فروردین و اردیبهشت سال تهران، که دارندگان زمین هاي لبه خیابان ها را ناگزیر از ساخت ساختمان هاي (؛ شهرداري 3465 ، بامدادي304 دواشکوبه می کرد )روزنامه اطلاعات، شماره گرگان نیز، دارندگان زمین هاي بر خیابان پهلویدژ را به گرفتن طرح هاي
\\n\\nوادار کرد.1319 ساختمانی از شهرداري از آغاز سال از سوي شهرداري دنبال می شد )روزنامه 1320 این رویکرد تا شهریور سال (. دور از لبه خیابان هاي 4580 ،4437 ،4402 ،4352 اطلاعات، شماره نوگشوده؛ در بخش هاي درونی بافت شهري نیز، خانه هاي شماري از توانگران )بازرگانان، زمین داران، کارمندان بلندپایه دولتی و...( شهر، با معماري برون گرا و با نگاهی به الگوهاي نماسازي ساختمان هاي دولتی، ساخته شد. ویژگی همسان ساختمان هاي بررسی شده در این بخش شکل گیري طرح معماري آنها در چهارچوب شیوه هایى دیگرگون از معماري بومی استارباد ، که معمارى 1300 است. سبک معمارى ویژه روایى یافته در سال هاى پس از پهلوى یکم نامیده مى شود، یکى از آن شیوه هاست. بیشترین نمونه هاى این خدماتى دیده مى شود. شیوه معمارى بیگانه - شیوه در ساختمان هاى بازرگانى برگرفته از روسیه و قفقاز و تا اندازه اى هم از اروپا، که در ساختمان کوشک ها نمود یافته است، دیگر سبک معمارى در آن سال هاست. در این میان، از شیوه سومى نیز باید یاد کرد که، با درهم آمیزى ویژگى هاى معمارى پهلوى یکم با سویه هایى از معمارى بومى، پرکاربردترین شیوه در ساخت خانه ها بود. نیز، چندان که پنداشته مى شود، نه 1300 - 20 بازه زمانى سال هاى تاریخ آغاز شیوه هاى یاد شده است و نه تاریخ انجام آنها؛ نشانه آغاز فرایند آرام و دیرنده گسست از شیوه معمارى بومى و روایى یافتن شیوه هاى بیگانه است. نخستین نشانه هاي راهیابی معماري 1300 معمارى در آستانه سال هاي بیگانه به استارباد در همین سال ها پدیدار شد. ساخت نخستین ساختمان هاي شیوه معماري پهلوي یکم نیز، هم زمان با آغاز ساخت ساختمان هاي آغاز شد. این 1310 خدماتی پیرامون فلکه شهرداري، از سال- بازرگانی ساختمان ها؛ همچون نخستین نمونه دولتى معمارى پهلوى یکم، الگوي معماري نوپدیدى را پیش رو نهاد، که بن پار هاي شکل دهنده نما هاي آن، نه خدماتی، که در ساختمان هاي خانه ها نیز به - تنها در ساختمان هاي بازرگانی کار برده شد.
\\n\\nخدماتی- ساختمان هاي بازرگانی مترى 15 خیابان پهلوى پیشین، از چندده مترى باختر چهارراه میدان تا سر خاور فلکه شهردارى، راسته اصلى شکل گیرى معمارى خیابانى در گرگان بود. خدماتى داراى ویژگى هاى معمارى - ساختمان بازرگانى15 امروزه نزدیک به ، هنوز در 1310 ساله پس از سال20 تا15 پهلوى یکم، ساخته شده در بازه این راسته پابرجاست. شمار این ساختمان ها، اگرچه بى گمان، در آغاز بیشتر از این بوده و سیماى شمارى از آنها در سال هاى پسین نوسازى و دگرگون شده است؛ اما شمار چشمگیر ساختمان هاى یک اشکوبه لبه شمالى خیابان نشانه آن است که، هیچ گاه راسته پیوسته اى از معمارى خیابانى، با الگوى دواشکوبه اي که چشمداشت کارگزاران دولتى بود، در آن شکل نگرفت. ، چنان که در 1300 - 20 ویژگی هاي معماري خیابانی سال هاى خدماتى پیرامون فلکه شهرداري به کار رفته است، در - ساختمان هاى بازرگانى نماي ساختمان هاي هنوز پابرجا در راسته خیابان پهلوى پیشین نیز دیده می شود. در این میان، نماهاي دو ساختمانى که در پى آمده است ویژگی هایی ناهمگون با نماهاي دیگر ساختمان هاي این راسته دارد. در نماي ساختمان نخست نشانی از پایه هاي برجسته و آرایه بندي هاي پرنقش ونگار دیده نمی شود. اما دیگر ویژگی هاي نماي آن )روکار سیمانی، قاب هاي برجسته پیرامون پنجره ها، پالکانه پیش آمده روي پیاده رو در بالاي درآیگاه ساختمان( همسان با نماي ساختمان هاي دیگر است. چنین می نماید که این ساختمان پس از سال ساخته شده است.1320 ساختمان دوم اما تنها ساختمان بر راسته خیابان است که ویژگی هاي معماري بومی استارباد را دارد. این ساختمان، به گمانم، خانه کهنی است که تکه به جامانده از بخش شمالی آن، پس از گشایش بستر خیابان، با همان (.26 و25 ،24 ویژگی هاي معماري بومی بازساخته شده است )تصاویر
\\n\\n(ساختمان هاي زیستگاهی )خانه ها برون گرایی بنیادي ترین دگرگونی در معماري ساختمان هاي زیستگاهی گرگان است؛ و در بیشتر خانه ها ساختمان خانه به شکلی 1300 در سال هاي پس از خودنمایانه در بر کوچه جاي دارد. در این چهارچوب، نماي ساختمان در جایگاهی ویژه دارد. گستره اي است 1300 - 20 معماري برون گراي سال هاى که دیدنی ترین ویژگی هاي این شیوه معماري را در برابر چشم می گذارد. اما معماري پهلوي یکم چیزي، بیش از آنچه در معماري خیابانی و ساختمان هاي خدماتی دیده می شود، براي نمایش در نماهاي ساختمان هاي - بازرگانی زیستگاهی ندارد. از این رو، نما هاي خانه ها را، با همان روکار سیمانی و پایه هاي کمی برجسته ابزارخورده و پنجره هاي قاب شده در چهارچوب هاي سیمانی برجسته؛ با همان سرستون هاي نقش ونگاردار ساختگی؛ و با همان پالکانه هاي کوچک پیش آمده روى کوچه یا پیاده روى خیابان، اما با طرح هاى گوناگون، در (.28 و27 همه نمونه هاى به جامانده از آن سال ها مى توان دید )تصاویر پنجره، با شکل و اندازه دیگرگون؛ و در همراهى با دیگر بن پارهاى به کاررفته ، سیمایى دیگرگون به ساختمان خانه ها داد. با 1300 - 20 در معمارى سال هاى کارگذارى پنجره هاى سه لته یا چهارلته، با پهنا و بلنداى کم وبیش برابر؛ و در تراز پنجره هاى سه تایى یا چهارتایى خانه هاى بومى، - بالاتر از کف اتاق ها، به جاى در بخش بزرگ ترى از رویه ساختمان با دیوارهاى پر و بسته ساخته شد و نماهاى (.29 باز و نیمه باز معمارى بومى به شکل نماهاى بسته درآمد )تصویر در این میان، از سازماندهى متقارن نماها باید یاد کرد، که برخاسته از تقارن پلان و توده ساختمان است؛ و برون گرایى معمارى سال هاى و بن پارهاى شکل دهنده نماى ساختمان را با نمودى آشکارتر و 1300 - 20 .(30 دوچندان چشمگیرتر به نمایش مى گذارد )تصویر پنجره کوچک گرد بن پار نوپدید دیگرى است که در نماى بسیارى از دیده مى شود. این پنجره ها، 1300 - 20 خانه هاى ساخته شده در سال هاى که بیشتر در مکان هاى کوچک پشتیبانى و خدماتى ساختمان خانه ها کار گذاشته شده است، بى گمان، الگوبردارى از پنجره هایى همانند در نماى
\\n\\nساختمان هاى شهردارى و اداره پست است. ، بر پایه بررسى 1300 - 20 پلان معمارى خانه در معمارى سال هاى ، نشانه آن است که این معمارى، پشت دیوارهاى 1300نمونه هاى به جامانده بیرونى ساختمان، از راهیابى به درون خانه بازمانده است. هر یک از خانه هاى ساخته شده در آن سال ها، اگر از بیرون نگریسته شود، نمودى آشکار از معمارى زمانه را پیش رو مى گذارد. درون خانه اما، پلان خطى متقارنى گسترده است، یادآور پلان خانه هاى بومى؛ با پلکانى در میانه و اتاق هایى در دو سوى آن در هر دو اشکوب همکف و بالا. در بیشتر نمونه ها، اتاق هاى اشکوب همکف تنها در دیوار رو به آفتاب پنجره دارد؛ و اتاق هاى اشکوب بالا، با پنجره هایى در دو دیوار روبه رو، همسان با اتاق هاى بادگیر معمارى بومى است. تنها دگرگونى پلان خانه، دسترسى به اتاق ها و مکان ها از درون ساختمان است. دیگر نشانى از سکو و پیشکن نیست. درون خانه با درآیگاه ساختمان از بیرون جدا مى شود. پلکان دسترسى به اشکوب بالا هم درون ساختمان است. در این میان، جاى درآیگاه خانه هم پدیده اى درخور بررسى است. در هیچ یک از نمونه هاى بازمانده از معمارى آن سال ها، درآیگاه خانه از کوچه یک راست به درون ساختمان باز نمى شود. در همه نمونه ها، درآیگاه خانه از کوچه به حیاط باز مى شود؛ و راه دسترسى به ساختمان از درون حیاط است. به این سان و در چهارچوب ویژگی هاي برشمرده، خانه ساخته شده در ، همچون نماینده این سبک معمارى در ساختمان هاى 1300 - 20 سال هاى زیستگاهى گرگان، همانا آمیزه پلان معمارى بومى استارباد است با نماى شناخته شده به نام سبک پهلوى یکم. نمونه هاى هنرمندانه اى از کاربرد ویژگى هاى برشمرده را در خانه اى در (.31 شمال محله نعلبندان مى توان دید )تصویر ساختمان دواشکوبه این خانه در لبه شمالى زمین چهارگوشه اى با گستره مترمربع و در بر کوچه جاى دارد. باریکه اى روباز در لبه 250 نزدیک به خاورى زمین خانه از کوچه به حیاط مى رسد و راه دسترسى به ساختمان از درون حیاط است. پلان خطى متقارن خانه، یادآور پلان هاى ساده، خطى و
\\n\\nخانه اى در شمال محله نعلبندان، دید از جنوب باخترى-31
\\n\\nکشیده معمارى بومى، دربرگیرنده راهروى درآیگاه ساختمان و پلکان دسترسى اشکوب بالا روى آسه تقارن پلان؛ و اتاق هایى در دو سوى پلکان است. در دیوار شمالى )نماى رو به کوچه( اتاق هاى همکف، پنجره هاى گرد پیش گفته کار گذاشته شده است. اما اتاق هاى اشکوب بالا در هر سه دیوار بیرونى پنجره هاى بزرگ چهارلته )رو به شمال و جنوب( و سه لته دارد. پلان متقارن خانه به شکل شگفت انگیزى در توده و نماهاى ساختمان خانه بازتاب یافته است. هیچ نمایى اما بازتاب آینه اى نماى روبه رویى نیست؛ و هر یک از چهار نماى ساختمان تقارن درونى خود را دارد. در نماى جنوبى، سازه ساختمان به شکل چهار پایه ایستاده ابزارخورده و کمى برجسته تر از رویه نما، که بلندى آنها از پاى ساختمان تا زیر بام مى رسد، نمود یافته است. نیمه خاورى این نما در اشکوب بالا داراى یک پنجره بزرگ چهارلته و یک در پنجره را ندارد؛ - پنجره بلند دولته نرده دار است. نیمه باخترى نماى آن در- و براى اینکه تقارن نما به هم نخورد، قابى سیمانى، همانند با قاب پیرامون پنجره نیمه خاورى؛ متقارن با آن اما توپر، بر روى دیوار نیمه باخترى نیز - در کار شده است. ساخت قاب سیمانى توپر روى دیوار شگردى است که در نماهاى باخترى و شمالى ساختمان هم به کار رفته است. در اینجا اما، کارکرد آن از میان برداشتن خشکى و یکنواختى دیوار پر و بسته در نماى ساختمان است. نماى شمالى دو پایه میانى نماى جنوبى را ندارد. به جاى پایه ها، در دو سوى پنجره بلندى که به پالکانه کوچک رو به کوچه باز مى شود، دو قاب گرد - در برجسته ابزارخورده کار شده است. این دو قاب گرد متقارن، همراه با دو پنجره گرد اشکوب همکف؛ و پالکانه پیش آمده روى آسه تقارن ساختمان، نمود (.32 ویژه اى به نماى رو به کوچه ساختمان داده است )تصویر
\\n\\n:منابع .1379 ، زمستان11 (. »ارزش میراث رولان دوبرول«، فصلنامه معمار، شماره1379) اتحادیه، حمیرا-
\\n\\n.(. معماري معاصر ایران، تهران، نشر هنر معماري قرن1388) بانی مسعود، امیر- (. سفرنامه مازندران )نوشته فرج اله بهرامى(، ویرایش الکترونیکى برگرفته1305) پهلوى، رضا- .از اینترنت .1386 ، آبان11 (. »دبیرستان ایرانشهر«، دانشنامه گلستان، دفتر1386) رجایى، رحمت اله- (. »کاخ اختصاصى گرگان ...«. فصلنامه معمارى و فرهنگ، شماره1390) قاسمى نیا، مازیار- .1390 ، پاییز45 (. معمارى دوره پهلوى اول، چاپ سوم، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ1393) کیانى، مصطفى- .معاصر ایران .1325 ، آبان و آذر2 آرشیتکت )گاهنامه(، شماره- .1325 ، اسفند3 آرشیتکت )گاهنامه(، شماره- :1307 - 24 روزنامه اطلاعات، سال هاى- . آبان3 ،615 : شماره1307 سال تیر.17 ،1083 : شماره1309 سال مهر.28 ،2318 : شماره1313 سال شهریور.20 ،2584 مرداد؛ شماره13 ،2552 : شماره1314 سال 7 ،2797 اردیبهشت؛ شماره24 ،2784 اردیبهشت؛ شماره15 ،2776 : شماره1315 سال 22 ،2963 مهر؛ شماره12 ،2925 مهر؛ شماره3 ،2916 تیر؛ شماره21 ،2841 خرداد؛ شماره بهمن.28 ،3055 بهمن؛ شماره22 ،3049 دى؛ شماره9 ،3006 آبان؛ شماره 21 ،3129 اردیبهشت؛ شماره14 ،3123 فروردین؛ شماره24 ،3103 : شماره1316 سال 19 ،3308 آبان؛ شماره17 ، بامدادي177 آبان؛ شماره16 ، بامدادي176 اردیبهشت؛ شماره اسفند.19 ، بامدادي276 دى؛ شماره1 ،3346 آبان؛ شماره 310 اردیبهشت؛ شماره5 ،3460 فروردین؛ شماره31 ، بامدادي304 : شماره1317 سال اردیبهشت؛ شماره 12 ،3466 اردیبهشت؛ شماره11 ،3465 اردیبهشت؛ شماره7 ،بامدادى دى؛ 6 ،3703 آذر؛ شماره28 ،3694 آبان؛ شماره14 ،3652 اردیبهشت؛ شماره14 ،3468 . اسفند27 ،3779 دي؛ شماره29 ،3726 شماره مهر؛ 18 ،3982 خرداد؛ شماره6 ،3846 فروردین؛ شماره30 ،3809 : شماره1318 سال بهمن؛ 23 ،4103 دي؛ شماره5 ،4057 آبان؛ شماره15 ،4008 آبان؛ شماره10 ،4003 شماره اسفند.16 ،4123 بهمن؛ شماره27 ،4107 شماره 13 ،4173 اردیبهشت؛ شماره12 ،4172 فروردین؛ شماره11 ،4143 : شماره1319 سال آبان؛ شماره 13 ،4352 تیر؛ شماره13 ،4235 خرداد؛ شماره23 ،4214 اردیبهشت؛ شماره بهمن.10 ،4437 دي؛ شماره3 ،4402 آبان؛ شماره15 ،4354 آبان؛ شماره14 ،4353 . تیر9 ،4580 : شماره1320 سال مهر.1 ،5864 مرداد؛ شماره27 ،5836 : شماره1324 سال .1319 ، سال دهم، دى و بهمن11 و10 آموزش وپرورش )ماهنامه(، شماره هاى-
\\n\\nخانه اى در شمال محله نعلبندان، بخشى از نماى شمالى-32
\\n\n