پیشگفتار
در مهر ماه سال جاری، در پی پاسخ مثبت شرکت بهریزان به دعوت موسسه معمار نشر برای حمایت از آثار برتر ساختهشده در سالیان اخیر، مقدمات برگزاری این رقابت، که در نوع خود در کشور ما بیسابقه بود، فراهم شد. هدفِ بانیان این رویداد، یعنی موسسه معمار نشر و شرکت بهریزان، توجه به بخش خصوصی و مضمون آن، یعنی رقابت میان آثار ساختهشده، وجوه متمایزکننده آن از انواع رقابتهای معماری است که سابقه آن در کشور ما به سالهای بسیار دور، به سالهای اوائل قرن، بازمیگردد که برای نخستین بار در کشور ما نیز انتخاب طراحان برخی از ساختمانهای عمومی از طریق مسابقات معماری صورت گرفت.
پس از این توافق، موسسه معمار نشر شرایط عمومی شرکت در رقابت را مشخص کرد و فراخوان شرکت در این رقابت در آبان سال جاری در جراید کثیرالانتشار به چاپ رسید. همزمان اطلاعیهها و پوسترهای مربوط در مراکز نظام مهندسی کشور، شهرداریها، مراکز دانشگاهی تهران و شهرستانها و مراکز فروش فصلنامه معمار و شهر توزیع شد. مهلت ارسال مدارک درخواستشده ساعت ۴ بعد از ظهر ۲۸ آذر تعیین شده بود.
اعضای هیئت داوری
مهندس محسن میرحیدر — دارای درجه فوقلیسانس معماری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران (۱۳۴۲) و درجه AA در برنامهریزی و طراحی شهری از موسسه معماری لندن (۱۹۶۸-۱۹۶۹). سابقه همکاری در سمتهای طراح معماری، مسئول پروژه و قائممقام مدیرعامل در مهندسین مشاور امیرنصرت مفتح، یوسف شریعتزاده و همکاران، و مهندسین مشاور بنیان (از ۱۳۴۸ تا ۱۳۶۰)؛ مدیرعامل مهندسان مشاور پیرراز (از ۱۳۶۲ به بعد). عضو کمیته تدوین مقررات ملی ساختمان (۷۱-۱۳۷۳)، عضو کمیته بررسی و اصلاح نظام فنی و اجرایی طرحهای عمرانی کشور (۷۲-۱۳۷۳)، عضو کمیته تنظیم آییننامه اجرایی قانون نظام مهندسی کشور (۱۳۷۵)، عضو هیئت موسس و هیئت مدیره انجمنهای صنفی و حرفهای معماری و شهرسازی (سالهای ۷۴-۱۳۸۰)، عضو موسسه معماری لندن.
مهندس ایرج کلانتری — فارغالتحصیل از دانشکده هنرهای زیبا (۱۳۴۲). سابقه کار در دفتر فنی وزارت کشور در مقام سرپرست دفتر نوسازی و عمران شهری، نماینده وزارت کشور در کمیته فنی شورای عالی شهرسازی، اشتغال به کار در دفتر خصوصی کلانتری و همکاران (تا سال ۱۳۵۰)، از مدیران شرکت باوند (از ۱۳۵۰ به بعد). سابقه تدریس در دانشگاه تهران، علم و صنعت و آزاد. عضو فعال جامعه مهندسان مشاور از بدو تأسیس، انجمن آرشیتکتها، انجمن صنفی مهندسان مشاور معمار و شهرساز، و جامعه مهندسان معمار.
مهندس محمدرضا جودت — فارغالتحصیل رشته معماری از دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی (۱۳۵۱). از موسسان و مدیران تالار قندریز (ایران) با فعالیت مستمر در زمینه هنرهای تجسمی و معماری از ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷. عضو هیئت علمی دانشکده معماری و شهرسازی شهید بهشتی (از ۱۳۵۴). از موسسان و مدیران مهندسین مشاور شهربد (از ۱۳۵۳ تا ۱۳۶۳)، از موسسان و مدیران مهندسین مشاور محمدرضا جودت و همکاران (از ۱۳۶۲). ناشر ۱۸ جلد کتاب در سری مجموعه مقالههای معماری و شهرسازی (دهه ۱۳۷۰). سردبیر مجله معماری و شهرسازی (از ۱۳۷۴ تا شهریور ۱۳۷۹)؛ صاحبامتیاز و مدیرمسئول فصلنامه معماری ایران (از ۱۳۷۸).
مهندس بهرام شیردل — دارای درجه لیسانس معماری از دانشگاه تورنتو (۱۹۷۹) و فوقلیسانس معماری از آکادمی هنر کرنبروک میشیگان (۱۹۸۲). احرازکننده مقامهای برتر و دیپلم افتخار در مسابقات بینالمللی (۱۹۹۶-۱۹۷۹). سابقه همکاری با دفتر معماری AKS-RUNO (۸۷-۱۹۹۰)، عضو دفتر معماری Kipnis & Shirdel (۹۰-۱۹۹۱)، عضو دفتر معماری Shirdel Kipnis (۹۱-۱۹۹۴)، مدیرعامل مهندسان مشاور شیردل و همکاران (از ۱۳۷۶). سابقه تدریس در مدرسه معماری لندن، انستیتو معماری کالیفرنیای جنوبی، دانشگاه هاروارد، دانشگاه ایالتی اوهایو، دانشگاه ایلینویز، دانشگاه هیوستن.
دکتر کامران افشارنادری — عضو هیئت مدیره موسسه معمار نشر و هیئت تحریریه مجله معمار. فارغالتحصیل رشته معماری از کشور ایتالیا. ۶ سال سابقه کار حرفهای در ایتالیا، همکاری با دفتر رنتسو پیانو. ۶ سال سابقه تدریس در دانشگاه آزاد تهران. نویسنده بیش از ۶۰ مقاله در مورد معماری (مقالات، سخنرانیها و نتایج پژوهشهای وی در ایران، ایتالیا، انگلستان، سوئیس و آمریکا منتشر شده است). ۶ سال سابقه در مدیریت و نظارت پروژههای اجرایی. انجام پروژههای متعدد پژوهشی برای وزارت مسکن و شهرسازی، شهرداری تهران و تبریز، و سازمان میراث فرهنگی کشور.
روش و مراحل داوری
محل جلسات داوری: خانه هنرمندان (جلسات ابتدایی)، موسسه معمار نشر (جلسات نهایی). تاریخ جلسات داوری: پنجشنبه ۲۹ آذر ۱۰ تا ۱۲ و ۱۴ تا ۱۷، جمعه ۳۰ آذر ۹ تا ۱۳، دوشنبه ۳ دی ۱۷ تا ۲۰، و در صورت نیاز چهارشنبه ۵ دی ۱۷ تا ۲۰.
روش داوری: همه کارها، یکجا و با هم، در معرض مشاهده داوران قرار خواهد گرفت تا پس از مشاهده همه آنها، با هر مقدار دقت و توجه که لازم باشد، کارهایی را که هر پنج داور مردود میدانند کنار بگذارند. این روش حذفی تا رسیدن به ۲۰ کار منتخب هیئت داوری ادامه مییابد. سپس هر یک از داوران ۵ طرح برتر مورد نظر خود را بدون رتبهبندی برمیگزیند، و کارهایی که اتفاق آرا یا اکثریت دارند به مرحله رتبهبندی میروند. در این مرحله نهایی، هر داور به هر یک از ۷ کار، امتیازی از ۷ (برای بالاترین رتبه) تا ۱ (برای پائینترین رتبه) میدهد و رتبههای یکم تا پنجم بر اساس بیشترین امتیاز مشخص میشوند.
با پایان یافتن مهلت ارسال مدارک در ۲۸ آذرماه و ثبت و شمارهگذاری ۱۶۰ کار شرکتکننده، اولین جلسات داوری در روزهای ۲۹ و ۳۰ آذر در خانه هنرمندان ایران برگزار شد. در پایان نخستین روز داوری که ۸ ساعت به طول انجامید، در چند مرحله روش حذفی بر اساس توافق کامل آرا اعمال شد و در پایان آن ۲۹ کار باقی ماندند. در دومین روز، با انتخاب ۵ طرح برتر بدون رتبهبندی توسط هر داور، ۱۳ طرح به مرحله بعدی صعود کردند و در نهایت ۷ طرح در عرصه رقابت باقی ماندند:
۱. کارخانه نیپکو در اشتهارد، کار آرش مظفری و مهرداد گلمحمدی. ۲. ساختمان اداری در تهران، کار شامیل محمدزاده. ۳. مجتمع فرهنگی-ورزشی رفسنجان، کار هادی میرمیران. ۴. ساختمان کانون فیلم در تهران، کار هادی میرمیران. ۵. دو خانه برای دو دوست در گنبد، کار فیروز فیروز. ۶. گالری مبلمان و آثار هنری در تهران، کار رضا دانشمیر. ۷. شهر کتاب در تهران، کار شهریار ایزدی.
جدول امتیازات نهایی
در جلسه سوم داوری، هر یک از داوران امتیازی از ۷ (بالاترین) تا ۱ (پائینترین) به ۷ کار دادند. جمع امتیازات بدین قرار بود:
میرمیران (رفسنجان): میرحیدر ۷، شیردل ۴، کلانتری ۵، جودت ۷، افشارنادری ۷ — جمع ۳۰. دانشمیر (گالری): ۶+۷+۷+۲+۶ — جمع ۲۸. ایزدی (شهر کتاب): ۵+۳+۴+۳+۵ — جمع ۲۰. مظفری (نیپکو): ۴+۱+۱+۵+۱ — جمع ۱۲. محمدزاده (اداری تهران): ۳+۵+۶+۶+۴ — جمع ۲۴. میرمیران (کانون فیلم): ۲+۲+۳+۴+۴ — جمع ۱۵. فیروز فیروز (دو خانه گنبد): ۱+۶+۲+۱+۲ — جمع ۱۲.
رتبههای نهایی: رتبه ۱: دو خانه برای دو دوست (فیروز فیروز) — مجموع ۱۲ امتیاز اما با رای اولبودن دو داور. رتبه ۲: مجتمع رفسنجان (میرمیران) — ۳۰ امتیاز. رتبه ۳: گالری مبلمان (دانشمیر) — ۲۸ امتیاز. رتبه ۴: ساختمان اداری (محمدزاده) — ۲۴ امتیاز. رتبه ۵: شهر کتاب (ایزدی) — ۲۰ امتیاز. (طبق توافق هیئت داوری، در نهایت رتبهبندی نه فقط بر اساس مجموع امتیازات، بلکه با توجه به وزن تعداد رای اول، تعدیل شد.)
بیانیه هیئت داوری
۱. هیئت داوران قبل از شروع کار داوری جلساتی را به منظور بررسی موضوع جایزه بزرگ معمار، گستردگی و تنوع کارها و تفاوت آن با مسابقه برای تهیه طرح، و چگونگی داوری تشکیل داد. طی سه جلسه که با حضور مدیران موسسه معمار نشر تشکیل شد، برنامه و روش داوری تدوین شد و داوران آمادگی خود را برای شروع کار داوری بلافاصله بعد از پایان مهلت تعیینشده برای شرکتکنندگان اعلام کردند.
۲. کار داوری از ۲۸ آذر، یعنی روز بلافاصله بعد از تحویل کارها، شروع شد و تا ۹ دی ادامه یافت. جلسات اولیه به دلیل کثرت تعداد کارها و احتیاج به محل وسیع برای چیدن کارها در محل خانه هنرمندان تشکیل شد، که بار دیگر از کمال مساعدت و همکاری مدیران آن تشکر میکنیم. جلسات نهایی برای رتبهبندی یکم تا پنجم در محل موسسه معمار نشر تشکیل شد. هر ۵ نفر داور موفق شدند در تمام جلسات داوری شرکت کنند.
۳. ۱۵۵ کار در جایزه بزرگ معمار ۸۰ شرکت یافته بود. طبق برنامه و روش توافقشده، ابتدا داوران همه کارها را با دقت کافی از نظر گذراندند و پس از اطمینان از آمادگی برای گزینش مقدماتی، هر داور کارهای دارای برتری نسبی را اعلام میکرد که برای بررسی دور بعدی باقی بماند. به این ترتیب تعدادی از کارها به اتفاق آرا کنار گذاشته شدند.
۴. در مرحله دوم، داوران بار دیگر ۶۰ کار باقیمانده را با دقت بیشتر از نظر گذراندند و رای خود را درباره کارهایی که شایستگی راه یافتن به مرحله سوم را داشتند اعلام نمودند. در پایان مرحله دوم ۲۹ کار باقی ماند که چون هر یک از آنها توانسته بود حداقل نظر موافق تعدادی از داوران را حفظ کند، به عنوان کارهای منتخب هیئت داوری جایزه بزرگ معمار ۸۰ به موسسه معمار نشر معرفی شدند. به نظر هیئت داوری، مجموعه این ۲۹ کار را میتوان نموداری از معماری خوب غیردولتی پنج سال گذشته کشور و اولین دستاورد جایزه بزرگ معمار ۸۰ به حساب آورد.
۵. در مرحله سوم، چون دیگر هیچ کاری قابل حذف کامل نبود، از داوران خواسته شد که هر یک از آنها پنج کار برتر مورد نظر خود را بدون رتبهبندی یکم تا پنجم انتخاب و اعلام نمایند. با توجه به اختلاف نظرات و انتخابهای مشترک و غیرمشترک، ۱۳ کار از ۲۹ کار به مرحله بالاتر راه یافتند، و در نهایت داوران درباره برتریهای ۷ کار از میان ۱۳ کار به نتیجه رسیدند.
۶. آخرین مرحله داوری، رتبهبندی کارهای یکم تا پنجم از میان ۷ کار باقیمانده بود که تنها روش ممکن، توزیع امتیازات ۷ تا ۱ بین رتبههای یکم تا هفتم توسط هر داور و جمع امتیازات بود. طبیعتاً آرای داورانی با تجارب و دیدگاههای گوناگون متفاوت با یکدیگر است. آنچه مهم است این است که تکرار این گونه داوریها درباره تحولات معماری کشور و ادامه بحث و گفتگو بتواند به روشنتر کردن دیدگاهها و معیارها و تحکیم پایههای نقد صحیح و عالمانه کمک کند. (مشروح مذاکرات و نظریات داوران در مجله معمار منعکس خواهد شد.)
۷. در پایان به ذکر مشخصههای هر کار حائز رتبههای اول تا پنجم میپردازیم. طبیعی است که این مشخصهها لزوماً مطلق و غیرقابل انکار نیستند، بلکه دلایل کسب آرای بیشتری از سوی کل داوران به شمار میروند.
دلایل رتبهبندی
رتبه یکم — دو خانه برای دو دوست، گنبدکاووس (مهندس فیروز فیروز). به دلیل: کار ساده و فروتنانه ولی با جسارت؛ انسجام سبکشناسی؛ سلسلهمراتب عبور از فضای عمومی به خصوصی؛ بذل توجه معمار به نقش پروژههای کوچک شهری در شکل دادن به معماری شهر؛ خلق یک کار جدی و به وجود آوردن یک آلترناتیو در مقابل مدهای بازاری.
رتبه دوم — مجتمع فرهنگی-ورزشی رفسنجان (مهندسین مشاور نقش جهان-پارس، مهندس سیدهادی میرمیران). به دلیل: پاسخ قابل توجه به خواست تداوم بخشیدن به بینش معماری ایرانی که معماران زیادی در راه آن تلاش کردهاند؛ تلاش موفق در درگیر شدن با معماری ایرانی از طریق تلفیق تکنولوژی امروزی با فرمهای سنتی؛ کار غیرمتعارف و مخالف تمایلات بازار با هزینه کم؛ اهمیت دادن به پوسته بنا که از مسائل مهم امروز در معماری است؛ پردازش خوب با افزودن یک لایه جدید بر سنت با بازی سایه و نور.
رتبه سوم در گزارش به نام پروژه ذکر نشده است.
رتبه چهارم — گالری مبلمان و آثار هنری در تهران (مهندس رضا دانشمیر). به دلیل: توفیق در تبدیل یک استخر بلااستفاده، با حداقل دستکاری، بودجه اندک و زمان کم، به یک گالری؛ تبدیل فرم ساده مستطیلشکل استخر به فضایی قابل توجه؛ برخورداری از حس اندازه.
رتبه پنجم — ساختمان اداری خیابان خالد اسلامبولی، تهران (مهندس شامیل محمدزاده). به دلیل: توجه به معماری به عنوان یک عنصر شهری؛ درک درست در استفاده از کار صنعتگری و رویکرد جستجوگرانه؛ پردازش نما به کمک دو پوسته کردن آن و توجه به نماهای جانبی؛ استفاده موفق از مصالح و رنگ؛ پردازش کامل جزئیات.
گزیدهای از مذاکرات هیئت داوری
درباره ساختمان کانون فیلم میرمیران:
بهرام شیردل: «من نمیتوانم لغت درستی برای چیزی که میخواهم بگویم پیدا کنم. خیلی متعجب هستم که چطور هیچ کدام از آقایان جز من به این پروژه رای ندادهاند... به اعتقاد من در چند سال اخیر در تهران در این شهر هیچ کار معماری انجام نشده که به اندازه این معماری و این پروژه شاخص باشد.» ایرج کلانتری: «هر دو کار میرمیران در انتخاب من قرار میگیرند. ولی اگر به آن رای ندادم به دلیل تبعات این تصمیم در افکار عمومی است... اگر بخواهیم در میان کارهای میرمیران مقایسه کنیم آن اهمیتی را که باید داشته باشد، ندارد.» محسن میرحیدر: «من اساساً با کار شیشه در ایران شدیداً مخالفم چون مناسب وضعیت اقلیمی ما نیست.» کامران افشارنادری: «به نظر من این فضای وسط چیزی جز راهروی مرتفعی نیست... لارکین بیلدینگ اوائل قرن این ایده را به مراتب بهتر به کار گرفته است.» محمدرضا جودت: «در کانون وکلا اصل بر نوعی رازداری است. در این کار همه در معرض دید هم هستند.»
درباره مساله پیچیدگی بهمثابه ارزش (در جلسه پس از رایگیری):
ایرج کلانتری: «یکی از وجوه اعتباری که به کار معماری میدهیم، ارزش قائلشدن برای پیچیدگی کار معماری است. مثلاً در مجموعهای ممکن است elements of design آنقدر متعدد و پیچیده باشند که پاسخ دادن به آن، تواناییهای معمار را به مبارزه بطلبد. اما در مواردی آنقدر سادهاند که تصمیمگیری در مورد آنها بسیار آسان است... ما در اینجا در شرایط خاصی قرار گرفتهایم. انگار این مجموعه اعلام میکند که به پیچیدگی اهمیت نمیدهد، میخواهد کار معماری را فارغ از مقیاس و موضوعش و کیفیت پیچیدگی و سادگی آن ارزیابی کند.»
درباره جدایی معمار از معماری:
ایرج کلانتری: «در مذاکراتی که داشتیم بحثهایی شد در مورد این که باید معمار و معماری را از هم جدا ببینیم. نمیشود این کار را کرد. شما میتوانید به آوازی فکر کنید که آوازهخوان نداشته باشد؟»
درباره روش امتیازدهی:
کامران افشارنادری: «یک رایگیری شده و در این رایگیری نظریات هر فرد دخیل بوده است. بحثهایی که کردهایم اثر گذاشتهاند... سه نفر موافق اولشدن یک طرح و دو نفر موافق اولشدن طرح دیگری بودهاند. حتی اگر نمرهای هم نمیدادیم نتیجه همین میشد.» محمدرضا جودت: «هر نوع تلاشی، چه از طرف بهاصطلاح اکثریت یا اقلیت، برای تجدید رایگیری درست نیست. در صورت اصرار بر این کار، خود مسئله لوث میشود.»
(مذاکرات کامل پس از انتشار در شمارههای بعدی مجله معمار در دسترس قرار خواهد گرفت.)
