فراخوان
فراخوان دومین دورۀ جایزۀ بزرگ معمار برای معماری مسکونی پس از انقلاب با حمایت شرکت سوپرپایپ اینترناشنال در مرداد ماه سال جاری منتشر شد و در آن از معماران بناهای مسکونی ساخته شده بعد از انقلاب که در طراحی و اجرای آنها هنر معماری، دانش مهندسی و فناوری ساختمانی در خدمت بهداشت، ایمنی، رفاه، زیبایی محیط زندگی و اقتصاد خانواده، همچنین بخشی به معماری شهری و تحکیم تعلقات محیطی قرار گرفته و حداقل دوسال از بهرهبرداری آنها گذشته، خواسته شد در این رقابت شرکت کنند. موعد تحویل مدارک ۲۰ آذر و موعد اعلام نتایج ۲۷ دی اعلام شده بود.
دستورالعمل داوری
پیش از فرارسیدن موعد نهایی تحویل مدارک، جلساتی مقدماتی برای تدوین دستورالعمل داوری و بحث دربارۀ معیارهای مورد نظر داوران برای بررسی آثار شرکتکننده در این دوره تشکیل شد. دستورالعمل داوری این دوره در طی این جلسات به شرح زیر تدوین شد و به امضای داوران رسید.
دستورالعمل داوری جایزۀ بزرگ ۸۱ ـ معماری مسکونی بعد از انقلاب
۱. مقدمه — داوران در بحثهای مقدماتی ساختمانهای مسکونی را به چهار گروه تقسیم کردهاند: الف ـ بناهای مسکونی یک و دو خانواری؛ ب ـ بناهای مسکونی تا پنج طبقه؛ ج ـ بناهای مسکونی بیش از پنج طبقه؛ د ـ مجتمعهای بزرگ. به دلیل تفاوت شرایط و تغییر اهمیت ارزشها در هر یک از گروههای چهارگانه، مقایسۀ آنها با معیارهای یکسان امکانپذیر نیست.
۲ — تمام طرحها یکجا و با هم در معرض مشاهدۀ داوران قرار خواهد گرفت تا پس از مشاهدۀ همه آنها، با هر مقدار دقت و توجه که لازم باشد، کارهایی را که هر پنج داور مردود اعلام میکنند کنار گذاشته شوند. به این منظور، بعد از اتمام کار مشاهده و بررسی و اعلام آمادگی داوران برای اعلام نظر، به اتفاق روی هر کار توقف کرده و هر داور نظر خود را دربارۀ کنار گذاشتن یا باقی ماندن آن اعلام میکند. چنانچه حتی یک داور به باقی ماندن کاری نظر بدهد آن کار کنار گذاشته نخواهد شد.
۳ — حذف کارها به روش بند ۲ آنقدر ادامه پیدا خواهد کرد که بیش از یکپنجم کل کارها و در هر حال بیش از بیست کار باقی نماند.
۴ — کارهای باقیمانده در چهار گروه الف تا د تفکیک و چیده میشوند.
۵ — از مجموع طرحهای باقیمانده، هر داور پنج طرح برتر مورد نظر خود را، بدون رتبهبندی اعلام میکند و در مورد هر طرح دلایل انتخاب خود را بیان میکند تا ضبط و نوشته شود و بعداً در مرحلۀ نهایی مورد استفاده قرار گیرد. طرحهایی که توسط هیچ یک از داوران به عنوان طرح برتر انتخاب نشده باشند، در این مرحله کنار گذاشته میشوند. بقیۀ طرحها به ترتیب تعداد آرای کسب کرده از جمع داوران (حداکثر پنج و حداقل یک رأی) مرتب میشوند.
۶ — برای تعیین رتبههای اول تا پنجم، هر یک از داوران امتیازاتی از یک به نفر پنجم تا ده به نفر اول میدهد و آراء با هم جمع میشوند. دارندگان بالاترین تا پایینترین امتیاز، به ترتیب رتبههای اول تا پنجم را احراز میکنند.
۷. تدوین بیانیه — بیانیۀ هیئت داوران بر اساس اظهاراتی که داوران دربارۀ طرحها کردهاند تدوین میشود و در جلسۀ تدوین بیانیه به نظر داوران میرسد. متن نهایی ویرایششده در همان جلسه به امضای هر پنج داور میرسد و در اختیار موسسۀ معمارنشر گذاشته میشود.
ارزشهای معماری مسکن
علاوه بر تدوین دستورالعمل، طی جلسات قبل از داوری بحثهای مفصلی دربارۀ معیارهای داوری و ارزشهای معماری مسکن انجام شد. مباحث مطرحشده در این جلسات به شرح زیر خلاصه شده است:
علیاکبر صارمی: برگزاری این نوع رقابتها برای خود یک پنل آموزشی هم باشد و من فکر میکنم بسیار جالب خواهد شد اگر با مغتنم شمردن حضور صاحبنظران در اینجا به داوری این جایزه کمی عمیقتر نگاه کنیم. همچنان که در برخی دیگر هنرها مطرح است، مثلاً در زمینۀ سینما، شعر و ادبیات یک جریان مستمر نقد وجود دارد — قطعنظر از اینکه چه قضاوتی دربارۀ مضمون این نقدها و سطح آنها داشته باشیم. اما در معماری این طور نیست. همین حالا برای کسانی مثل خود من که در دانشگاه تدریس میکنیم، قضاوت در مورد کارهای دانشجویان و توضیح مبانی آنها بسیار دشوار است.
کامبیز ناظرعمو: اگر فرض کنیم اهداف برگزاری جایزۀ بزرگ، تشویق معماران به فعالیت صحیح حرفهای، معرفی تلاشهای به انجام رسیده و الگوهای مناسب طراحی به جامعه و سرانجام بالا بردن سطح توقعات و دانش و سلیقۀ عمومی باشد، باید این اهداف را در داوری در نظر داشته باشیم و در عین حال شاید خوب باشد که دربارۀ فهرستی از معیارها یک بحث شود.
کامران افشار نادری: به اعتقاد من چون موضوع کار ما ساختمانهای مسکونی است، باید در مورد مسائل فنی و مضامین رفاهی و بهداشتی و ایمنی بیشتر دقت کنیم. مسائل مختلف بهداشتی و ایمنی و رفاهی در صورتی مهماند که به مسائل طراحی تبدیل شوند.
مهدی علیزاده: من موافق نیستم که معیارها را به این ترتیب ذکر کنیم. در وقت بررسی فرصت این کارها را خواهیم داشت. اگر مثلاً ده معیار را با نمرههای یک تا ده در نظر بگیرند، ناخودآگاه هم عوامل دیگر کنار گذاشته میشوند. ذهن آدم این طور عمل میکند. اما فراوانی عوامل مورد بررسی خودش خوب است. فراوانی همیشه صلحآمیز است و نتیجۀ آن انعطافپذیری است.
افشار نادری: نکتۀ مهم دیگری هم در این کار هست: جدا کردن مسئلۀ مسکن از مسئلۀ معماری. از گذشتههای دور هم این دو مقوله جدا بودند. در واقع از زمان مصریها تا امروز سازندههای هرمها و کاتدرالها و مساجد جمعه خانهسازی نمیکردند. کسی که کاخهای هخامنشی را ساخته خانهسازی نمیکرده. در دوره گوتیک خانهها یک تیپولوژی و کلیساها تیپولوژی دیگری دارند. معماری خاصیت دینامیک و بینالمللی داشته و دوره به دوره عوض و در کشورهای مختلف جابهجا شده، در حالی که مسکن یک مسئلۀ بومی بوده و در طول زمان تغییر چندانی نکرده است.
میرمیران: در مسکن مهمترین مسئله، مسئلۀ اقتصادی و فنی است. اگر بتوانید دو مترمربع از مساحت در یک پروژۀ ۲۰۰۰ واحدی کم کنید خیلی اهمیت دارد، ولی در ویلا اهمیت ندارد. ویلا را برای یک مشتری معین میسازید، ولی ۲۰۰۰ خانه را برای مشتری معینی نمیسازید. معماران بزرگی مثل استرلینگ یا لوکوربوزیه هم که سراغ مسکن رفتند به مشکلات بزرگی برخوردند.
صارمی: به نظر من، علاوه بر اینها، عملکرد هم در مسکن حائز اهمیت است. لاقل در شرایط امروزی خانه یعنی عملکرد. اگر ویلا ساووا، با اینکه عملکرد خوبی نداشت، اثر معماری شناخته شد، برای این است که در آنجا و آن شرایط مسائلی فراتر از عملکرد مطرح بود. آن چیزی که به معمار، در شرایط امروز ما، مربوط میشود حل عملکردی فضای خانه است. ما در این ۶۰ سال هنوز فونکسیونالیسم را که اساس معماری است درک نکردهایم.
افشار نادری: به نظر من مسئله اقتصادی نیست، بلکه ناشی از تفاوت مسکن و معماری است. اولویت اول در مسکن، ایمنی است. مفهوم چهاردیواری از همین جا مطرح میشود. مسئلۀ دوم مسکن، سرپناه است. مسئلۀ بعدی کاربری، سپس رفاه و اگر بازهم بتواند جلوتر برود میتواند فضایی برای ذهن و به اصطلاح برای تفکر به وجود آورد. به طور کلی، در طول تاریخ، مسکن برخلاف معماری ایستاتر و تداومیتر بوده است و پاسخگویی به اقلیم و شرایط مکانی در آن خیلی مهمتر بوده است.
میرمیران: اروپاییها دیگر امروز مسئلۀ مسکن ندارند. امروز مسکن مشکل ماست. کشفیات جدید هم باید در کشورهایی مثل کشور ما بشود. الان بحث مجموعههای مسکونی در ایران مهم است.
داوری
کار داوری صبح روز پنجشنبه ۲۸ آذر با حضور هر ۵ داور، در محل خانۀ هنرمندان شروع شد و تا دیروقت ادامه داشت. صد پروژۀ شرکتکننده در مسابقه از ۱۰۱ تا ۲۰۰ شمارهخورده بود که از میان آنها پروژههای ۱۵۶، ۱۶۳، ۱۹۱، ۱۹۲، ۱۹۴، ۱۹۵ و ۲۰۰ به دلیل عدم مطابقت با موضوع مسابقه یا نقص مدارک خارج از مسابقه شناخته شدند و ۹۳ پروژه در معرض قضاوت قرار گرفتند.
طبق دستورالعمل داوری هر یک از داوران به بررسی کارها پرداختند. با حذف مرحله به مرحلۀ کارها، در سومین و آخرین مرحله ۲۰ کار از بین ۹۳ کار به عنوان نمونههای خوب معماری مسکن مورد انتخاب داوران قرار گرفت که تصاویر آنها در این شماره به چاپ رسیده است.
دومین جلسۀ داوری با حضور همۀ داوران بعد از ظهر یکشنبه، ۱ دی ماه، در محل خانۀ هنرمندان تشکیل شد. هریک از داوران ۵ کار برتر مورد نظر خود را بدون رتبهبندی یکم تا پنجم از میان ۲۰ کار منتخب اولیه انتخاب کرد. ۸ کار که رأی هیچیک از داوران را به دست نیاورد کنار رفت و ۱۲ کار باقی ماند. از این ۱۲ کار ۴ کار ۳ رأی یا بیشتر کسب کردند و ۸ کار فقط ۱ یا ۲ رأی.
۸ کار مورد بحث در جلسۀ دوم
کار شمارۀ ۱۳۶ (بنای شمارۀ ۲، رضا علیآبادی) ـ کارهای شمارۀ ۱۸۷ (مجموعۀ مسکونی پارس، داریوش شهنواز) و ۱۱۰ (مجموعۀ مسکونی منظریه، داریوش شهنواز) ـ کار شمارۀ ۱۴۸ (خانۀ کردان، فیروز فیروز) ـ کار شمارۀ ۱۶۱ (ویلای ملکار، رشید خمارلو) ـ کارهای شمارۀ ۱۵۰ (ساختمان مسکونی الهیه، بهروز بیات) و ۱۳۲ (ساختمان مسکونی الهیه، بهروز بیات) ـ کار شمارۀ ۱۰۱ (ویلای لواسان، بهرام شکوهیان).
با پایان بحثها دربارۀ ۸ پروژه و طرح این مسئله که در صورت امکان یکی از مجموعههای مسکونی بتواند جزء ۵ کار اول قرار گیرد، با رأیگیری مجدد داوران کارهای ۱۰۲، ۱۰۴، ۱۰۵، ۱۳۲، ۱۵۹ و ۱۸۷ برای رتبهبندی نهایی انتخاب شدند.
جلسۀ سوم ـ بحث دربارۀ ۶ پروژۀ نهایی
جلسۀ سوم بعد از ظهر شنبه ۷ دیماه، با حضور همۀ داوران، در محل موسسۀ معمارنشر تشکیل شد. قبل از رتبهبندی کارها داوران به ابراز نظرات خود دربارۀ هر یک از کارها و امتیازاتی که برای آنها قائلاند پرداختند که خلاصۀ گفتگوها در زیر نقل میشود.
کار شمارۀ ۱۰۵ (خانۀ صدری، محمدرضا قانعی، علی شیخالاسلام) — میرمیران: این تقسیمبندی کلی فضا در طول، به اصطلاح سه تونل خیلی بزرگ که تقسیمات فرعی دیگری در داخل آن وجود دارد، تقسیمبندی تازه و بدیعی است. خیلی هنر میخواهد آدم بتواند در یک زمین ۱۱ متری چنین کاری انجام دهد. افشار نادری: در این زمین محدود و کمعرض فضای خیلی غنی و پیچیدهای به وجود آورده. صارمی: این کار با نحوۀ پلانبندی و فضاهایی که ایجاد کرده به مراتب پیشرفتهتر از کاری است که فقط زیباست. این کار نه تنها زیباست، یک نگاه انتقادی هم نسبت به معماری دارد.
کار شمارۀ ۱۰۴ (خانۀ نواب صفوی، محمدرضا قانعی، علی شیخالاسلام) — افشار نادری: ایدۀ این پروژه هم ایدۀ راهرو است. اما برخلاف پروژۀ قبلی در پرداخت جزئیات گرایش تزئینی پیدا کرده. البته این یک قضاوت نسبی است وگرنه جزء کارهای بسیار خوب مسابقه است. میرمیران: هدف پروژه اضافه کردن یک سالن و استخر در کنار یک ساختمان قدیمی است. استقرار این سالن خیلی عالی است.
کار شمارۀ ۱۰۲ (خانۀ شمارۀ ۲، مهرداد ایروانیان) — میرمیران: بهکارگیری شجاعانۀ مصالح مختلف، از یک تیر چوبی صیقلی نشده تا ورقههای فلزی امروزی، از برجستگیهای این پروژه و قابل تحسین است. افشار نادری: این یک پروژۀ هنر مفهومی است و با همین دید باید به آن نگاه کرد. این معمار از معدود معمارانی است که سبک شخصی خودشان را دارند.
کار شمارۀ ۱۳۲ (ساختمان مسکونی الهیه، بهروز بیات) — میرمیران: این پروژه یک پروژۀ متعارف است، ولی همه اجزایش با هم پیوند دارند. مشخصۀ آن هماهنگی و تسلط معمار در ایجاد وحدت و مقلد نبودن است. افشار نادری: این پروژه یک مجموعۀ آپارتمانی خوب شهری است؛ یک الگوی شهری قابل اشاعه. صارمی: در مجموعۀ خانههای چهل-پنجاه سال گذشتۀ تهران، به نظر من، کار بسیار موفقی است. معماری شهری است و میتواند رواج پیدا کند.
کار شمارۀ ۱۵۹ (مجتمع مسکونی کامرانیه، فرامرز شریفی) — میرمیران: این یک پروژۀ بیعیبی است. فضای مرکزی مطبوعی درست کرده. ناظرعمو: پلانها به دقت کامل طراحی شده؛ هیچ فضای تلفشدهای ندارد؛ کیفیت اجرا خوب است.
کار شمارۀ ۱۸۷ (مجموعۀ مسکونی پارس، داریوش شهنواز) — میرمیران: این پروژه را به دلیل اهمیت مجموعههای مسکونی باید مورد توجه قرار داد. ایدۀ استقرارش در زمین خیلی برجسته است. افشار نادری: حرف اصلی این پروژه ایجاد نمای شهری است که متأسفانه در تهران و شهرستانها کاملاً مورد غفلت است.
رتبهبندی پنجگانه
با پایان یافتن بحثها و شنیده شدن تمام نظرات و استدلالهایی که هر یک از داوران داشتند، کار رتبهبندی ۵ کار برنده انجام شد. به این منظور هر یک از داوران امتیازهای ۶ (بالاترین امتیاز) تا ۱ (پایینترین امتیاز) را روی ورقههای جداگانه بین ۶ کار توزیع کردند و به موسسۀ معمارنشر تحویل دادند.
مراسم اعطای جوایز
مراسم اعطای جوایز همان طور که در پوسترهای فراخوان شرکت در این رقابت اعلام شده بود، در ۲۷ دی ماه برگزار شد. در این مراسم ابتدا سهیلا بسکی، مدیر اجرایی موسسۀ معمارنشر، گزارشی از چگونگی برگزاری این رقابت ارائه داد و اسامی ۲۰ طرح منتخب داوران را اعلام کرد. سپس سیدرضا هاشمی مدیرعامل موسسۀ معمارنشر سخنرانی کرد و پس از آن مهرداد یوسفی مدیرعامل شرکت سوپرپایپ اینترناشنال با مهمانان سخن گفت. و سرانجام سخنگوی هیئت داوران، مهندس سیدهادی میرمیران، ۵ طرح برگزیده را به شرح زیر اعلام کرد:
۱. رتبۀ اول ـ خانۀ صدری، اصفهان، کار محمدرضا قانعی و علی شیخالاسلام (شمارۀ ۱۰۵)
۲. رتبۀ دوم ـ ساختمان مسکونی الهیه، تهران، کار بهروز بیات (شمارۀ ۱۳۲)
۳. رتبۀ سوم ـ خانۀ نواب صفوی، اصفهان، کار محمدرضا قانعی و علی شیخالاسلام (شمارۀ ۱۰۴)
۴. رتبۀ چهارم ـ خانۀ شمارۀ ۲، شیراز، کار مهرداد ایروانیان (شمارۀ ۱۰۲)
۵. رتبۀ پنجم ـ مجتمع مسکونی کامرانیه، تهران، کار فرامرز شریفی (شمارۀ ۱۵۹)
به دارندۀ رتبۀ اول نشان جایزۀ معمار ۸۱، مبلغ صد میلیون ریال و لوح تقدیر و به دارندگان رتبههای دوم تا پنجم نیز لوح تقدیر اهدا شد. در ادامۀ مراسم، جایزۀ ویژۀ سوپرپایپ برای استفاده از سیستم گرمایش کفی (به مبلغ ۵۰ میلیون ریال) به پاس زحمات و فعالیتهای مستمر سازمان میراث فرهنگی برای حفظ و احیای معماری تاریخی ایران به طرح پردیسان سازمان میراث فرهنگی کشور اهدا شد. در پایان مراسم، از طرف موسسۀ معمارنشر لوح تقدیری به پاس حمایت از اعتلای هنر معماری به مهرداد یوسفی، مدیر شرکت سوپرپایپ، اهدا شد.
گفتنی است که در روند برگزاری جایزۀ بزرگ معمار ۸۱ سایت اینترنتی www.memar-award.com حاوی اطلاعات مربوط به دو دورۀ ۸۰ و ۸۱ راهاندازی شده است.
سخنرانی مهرداد یوسفی، مدیرعامل شرکت سوپرپایپ اینترناشنال، حامی جایزۀ بزرگ معمار ۸۱، در مراسم اهدای جوایز برندگان
خوشآمد میگویم خدمت همۀ حضار محترم و میهمانان گرامی. کارخانۀ سوپرپایپ اینترناشنال در خرداد ماه سال ۱۳۷۶ در منطقۀ آزاد قشم با ۱۸ نفر پرسنل شروع به کار کرد. محصولی که ما تولید میکنیم آخرین تکنولوژی تولید لوله در دنیا محسوب میشود. ماشینآلات و دانش فنی کار متعلق به کشور آلمان ـ شرکت یوپونور ـ است و ما با مشارکت این شرکت و تحت لیسانس آن فعالیت خودمان را انجام میدهیم. امروز آن جمع کوچک به خانوادۀ بزرگی تبدیل شده که به غیر از ۱۳۰ نفر پرسنل، صدها نفر دیگر را در قالب نمایندگان رسمی، عاملان فروش و مجریان شامل میشود.
ما اولین تولیدکنندۀ لولههای تلفیقی در خاورمیانه هستیم. ما اولین گواهی ایزو ۹۰۰۰ را در مناطق آزاد کشور گرفتهایم. ستارۀ طلایی کیفیت ـ ژنو ۲۰۰۰ و جایزۀ اعتبار تجاری ـ پاریس ۲۰۰۱ را به خودمان اختصاص دادیم. اما خودمان معتقدیم که بزرگترین افتخار ما اعتماد جامعۀ مهندسی کشور به ما و نتیجۀ آن اجرای بیش از شش میلیون متر لوله در هزاران پروژۀ بزرگ و کوچک در سرتاسر کشور است.
ما محصولی داریم که با استانداردهای بالایی تولید و عرضه میشود. ساخت بنا یک زنجیره است؛ هر اقدامی که باعث تقویت هر کدام از حلقههای این زنجیره بشود و استاندارد ساخت مسکن را از طراحی الی آخر ارتقا بدهد، ما هم موفقتر خواهیم بود. این اولین نقطۀ ارتباط ما با معماری، به عنوان یکی از مهمترین حلقههای این زنجیره، و یکی از دلایل ما برای حضور در اینجا و حمایت از جایزۀ بزرگ معمار است. شعار آگهیهای ما «معماری خوب اولین شرط مسکن خوب است» به همین معناست.
اگر صحبتهای آقای مهندس منصف — از شاخصترین مهندسان تأسیسات کشور — در همین شمارۀ اخیر مجلۀ معمار را قبول داشته باشیم که معماری در نهایت امر، یعنی ایجاد فضای مناسب برای زیست انسان، بنابراین نمیشود سازه و تأسیسات را از معماری جدا کرد. تأسیسات ساختمان پیش از هر چیز یک مسئلۀ طراحی معماری است، نه مقولهای جدا که به معماری تحمیل شود.
گرمایش کفی در اروپا خیلی متداول است. ما تجربۀ اجرای دهها هزار مترمربع گرمایش کفی را داریم که بعضیهایش خیلی شاخص است: مثل گرمایش چمن ورزشگاه آزادی، یا تلفیق این سیستم با انرژی خورشیدی در شیراز، و — زمینهای که برای خود من بسیار مهم است — بناهای تاریخی متعددی که تحت نظر میراث فرهنگی مرمت و احیا میشوند. مزایای این سیستم: گرمای مطبوع و یکنواخت، معماری راحتتر، دیوارهای تمیز، فضای مفید بیشتر، ایمنی و بهداشت، صرفهجویی در مصرف انرژی، و در یک کلام آسایش بیشتر.
از آقای مهندس هاشمی، سرکار خانم بسکی و سایر همکارانشان در موسسۀ معمارنشر تشکر ویژه میکنم و همین طور از هیئت محترم داوران، از همکاران خودم در سوپرپایپ، از شرکتکنندگان در مسابقه و کلیۀ شرکتکنندگان در این مراسم سپاسگزارم. متشکرم.