مهمانسرای حافظیه — ساخت و صنعت

در بخش ساخت و صنعت به اقامتگاه سران کشورهای اسلامی پرداخته‌ایم. از جمله ویژگی‌های این طرح که معمار را بر آن داشت بخش ساخت و صنعت را به بررسی آن اختصاص دهد، کیفیت مطلوب اجرای طرح در مدتی نسبتا کوتاه (حدود دو سال) با هزینه‌ای حدود سه میلیون تومان برای هر مترمربع بوده که رقمی بسیار مناسب است و خبر از سازماندهی پرتوان و کارآمدی می‌دهد.

در گفتگویی با دست‌اندرکاران اجرای طرح — مهندس جلال صادقی، مجری طرح و مدیر اجرا؛ مهندس محمدجواد اسماعیل‌پور، مسئول پروژه؛ مهندس محمدرضا موحهی، سرپرست کارگاه؛ و مهندس ملیح‌السادات کریمی پایدار، مدیر تجهیز ساختمان — از آن‌ها خواستیم که علاوه بر توضیح درباره جنبه‌های مهم ساختمان حافظیه، شیوه‌های مدیریتی و روش‌های سازماندهی اجرای طرح و چگونگی حصول به کیفیت مطلوب اجرایی را که برای صنعت ساختمان کشور دستاوردی محسوب می‌شود، برای خوانندگان معمار تشریح کنند.

دلیل اصلی شکل‌گیری مجری طرح ساختمان‌های ویژه در بخش سازمان مجری ساختمان‌ها و تاسیسات دولتی و عمومی وزارت مسکن و شهرسازی این بود که برخی از پروژه‌های ساختمانی دولتی مسائل خاصی داشتند که اجرای آن‌ها را به طرق مرسوم و مطابق با ضوابط و مقررات جاری و فهرست بهای معمول ناممکن می‌ساخت. برای مثال، مرمت مجلس شورا به دلیل حساسیت موضوع و اهمیت تاریخی بنا؛ و یا موزه قرآن و فرهنگسرای نگارستان به دلیل پیچیدگی‌های فنی سازه آن‌ها و لزوم استفاده از مصالح خاص.

ساختمان حافظیه نه‌تنها به دلیل شرایط خاص کاربری آن — پذیرایی از میهمانان عالیرتبه خارجی دولت — بلکه به این دلیل که باید در مدتی بسیار کوتاه به‌طور همزمان طراحی و اجرا می‌شد، از جمله طرح‌هایی بود که می‌بایست توسط مجری طرح ساختمان‌های ویژه اجرا شوند. در هنگام آغاز کار ساختمان حافظیه با توجه به اهمیت کاربری، می‌دانستیم باید ساختمانی بسازیم که از نظر کیفیت در حد استانداردهای بین‌المللی باشد و به نوعی بتواند خلا ساخت ساختمان‌های نفیس و خوب در دهه‌های اخیر را پر کند.

فرصت کوتاه ما برای طراحی و اجرای همزمان خود مسائل خاصی را پدید می‌آورد. مهم‌ترین آن‌ها این بود که دیگر نمی‌توانستیم به شیوه‌های مرسوم ساخت ساختمان‌های دولتی عمل کنیم. اعتقاد دارم در بعضی موارد طرح عمیقا بررسی نمی‌شود. علاوه بر این، حساسیت کار به‌رغم اعتقاد به طرح معماری بسیار خوب و مناسب، به‌دلیل نبود فرصت برای اصلاحات مستلزم آن بود که هیئت‌های کارشناسی برای بررسی اجزا مختلف طرح در هنگام اجرا تشکیل دهیم. این هیئت در طول طرح حدود هفتاد جلسه تشکیل داد که آخرین آن دو هفته قبل از تحویل کار و شروع بهره‌برداری برگزار شد.

کار پروژه را با تجهیز کارگاه شروع کردیم و در حین حرکت با توجه به مشخص شدن رئوس کلی کارها، سازماندهی کار و نیروها به صورت کلی آغاز شد. یک چیز از روز اول حکم می‌کرد و آن تدوین برنامه زمانبندی پروژه بود؛ برنامه‌ای که پایان آن یک زمان کاملا مشخص، قطعی و حتمی بود. بنابراین هرگونه تاخیر در اجرای هر قسمت از برنامه به هر دلیل می‌بایست سریعا در قسمت بعدی جبران می‌شد.

برنامه زمانبندی پروژه نه یک برنامه ایستا بلکه برنامه‌ای کاملا پویا براساس سرپرست پروژه بود. این اصلاحات حدود هر هفته یک‌بار اتفاق می‌افتاد. اهم وظایف من عبارت بودند از سازماندهی نیروی کار، راه‌اندازی خطوط کاری متعدد به موازات یکدیگر، انجام عملیات خارج از موعد برنامه برای جبران کمبودهای بعدی و همچنین به‌کارگیری نیروهای متخصص و مخلص که به غیر از منافع شخصی، مسائلی از قبیل حیثیت ملی و دفاع از توان و قدرت مهندسی برایشان مطرح باشد.

من به دلیل مسئولیتی که در کارگاه داشتم بیش از سایر همکاران با جزئیات درگیر بودم. حوزه فعالیت ما مسائل خاصی را پدید می‌آورد که عمدتا مربوط به سرعت کار طراحی و تصمیم‌گیری درباره جزئیات اجرا بود که تدقیق آن‌ها به روش‌های معمول در هنگام بررسی طرح میسر نبود. به همین دلیل در حین کار چه‌بسا اعلام می‌شد مشخصات کاری که اجرا کرده بودیم و از به پایان رسیدن آن خوشحال بودیم، درست نبوده و باید تغییر کند.

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم مدیریت اجرایی که از عوامل موثر و موفق در پیشبرد کار محسوب می‌شد، نظم و انضباطی بود که بر کارگاه حکمفرما بود و خود به نوعی موجب ارتقای سطح کیفیت نیز می‌شد. به‌کارگیری صحیح مهارت‌های فردی و گروهی نیروی انسانی — مهندسان، تکنسین‌ها، کارگران فنی و حتی کارگران ساده — با برنامه‌ریزی و راهبری، و با توجه به اینکه گروه‌های متعدد بر طبق سیاستی از پیش اتخاذ شده به موازات یکدیگر حرکت می‌کردند، توانستیم بخشی از این فشارها را از بین ببریم.

تجهیزات ساختمان آخرین حلقه تکمیل بنا به‌کارگیری آن محسوب می‌شود. این بخش از کار که در ایران معمولا مورد توجه قرار نمی‌گیرد آن‌قدر اهمیت دارد که می‌تواند کارآیی و جنبه‌های زیبایی‌شناختی طرح معماری را کاملا مخدوش کند. در ساختمان حافظیه به‌دلیل کاربری خاص آن ناگزیر به این وجه از طراحی نیز هرچند با تاخیر توجه شد.

براساس نظر کارفرما، تجهیز ساختمان می‌بایست با توجه به مهارت‌ها و توان بالقوه صنعت ایرانی صورت گیرد. با این دیدگاه که آنچه در داخل تولید می‌شود ارتقای کیفیت داده شود و با کار کردن با سازندگان و کارخانه‌های ایرانی، نمایشگاهی متشکل از بهترین محصولات ایجاد شود. مشکل دیگر وجود فضاهای متنوع در ساختمان بود که با یک هتل تفاوت‌های اساسی داشت. اتاق‌های میهمان، سوئیت‌های ریاست، ‌ راهروها و رستوران‌ها، سالن‌های کنفرانس، فضاهای ورزشی، اتاق‌های ملاقات و باغ‌ها — هریک مستلزم تنظیم شناسنامه‌ای جداگانه و انجام بررسی‌های مستقل بود.

پیش از پاسخ به سوال درباره چگونگی انجام چنین کاری توسط تیمی جوان، اجازه دهید مختصری به پروژه‌هایی که تاکنون در کشور اجرا کرده‌ایم اشاره کنیم: خوابگاه‌های بیمارستان سینا تهران (۱۶٬۰۰۰ مترمربع)، پروژه لاهیجان رشت (۱۸٬۰۰۰ مترمربع)، بیمارستان بزرگ شهید بقایی اهواز (۲۵٬۰۰۰ مترمربع)، بیمارستان طالقانی آبادان (۲۴٬۰۰۰ مترمربع)، بیمارستان الزهرا خرمشهر (۵٬۷۰۰ مترمربع)، دانشکده مامایی آبادان (قرآن) (۱۲٬۰۰۰ مترمربع) و ساختمان حافظیه — مجموعا افزون بر یکصد و نود هزار مترمربع.

تمام کارهایی که اشاره کردم همگی به صورت امانی اجرا شده‌اند؛ یعنی اینکه ما نقش تمام یک پیمانکار را در پروژه‌ها ایفا کرده‌ایم. یعنی یک مجری طرح سنتی که پروژه را از راه دور به صورت ادواری نظارت می‌کند نبوده‌ایم بلکه راسا در اجرای کار درگیر بوده‌ایم. مدیریت و پذیرایی حافظیه نیز در زمان برگزاری اجلاس به ما واگذار گردید و ما ساختمانی را که تا چند روز پیش در آن کارگران ساختمانی مشغول به کار بودند، به بهره‌برداری کامل رساندیم و پذیرای ۲۴ هیئت و شخصیت عالیرتبه جهانی شدیم.

نیروی محرکه این پروژه مدیریت اجرایی آن بوده است؛ مدیری که با دقت و وسواس به تمامی جزئیات و مسائل ریز اجرایی می‌پرداخته و یک هدف معین را پیش رو قرار داده است: آنچه می‌سازیم بهتر از همه چیزهایی باشد که ساخته شده است. بهترین نمونه آن قرنیزهای سنگی و سنگ‌های کف است که در این ساختمان کار کرده‌ایم و شاید با این حجم در ایران سابقه نداشته است.

خواست معمار این بود که نما سنگ باشد ولی جلا و برق سنگ را نداشته باشد. برای نیل به این منظور معمولا سنگ را تیشه‌ای می‌کنند که اغلب حاصل کار یکنواخت و مطلوب نیست. روش جدید انجام این کار در کشورهای پیشرفته گداخته کردن سطح تمامی سنگ است که ما نیز برای اولین بار در کشور این روش را به کار گرفتیم. دستگاه را از ایتالیا وارد کردیم. این دستگاه در واقع مشعلی است که روی سنگ حرکت می‌کند و دو سه میلی‌متر سطح سنگ را می‌ترکاند، جلای سنگ را می‌گیرد و رنگ‌های غیرقابل تقلیدی پدید می‌آورد. در اوایل کار گاهی از بیست مورد سنگ گداخته شده ۱۹ مورد مردود می‌شد تا سرانجام مهارت و فن انجام کار حاصل شد.

برای تولید سنگ‌های ابزار خورده برای قرنیزها و موارد مشابه، دستگاه‌های خاصی طراحی و ساخته شد که حاصل آن تولید سنگ‌های ابزار زده‌ای دقیق و متحدالشکل و در مقادیر بالا بود. اجرای سنگ نما بدون استفاده از دوغاب نیز تازگی داشت — نصب سنگ با بست فلزی به شیوه متداول در کشورهای پیشرفته. این شیوه بسیار سریع‌تر و بهتر از دوغاب‌ریزی بود و در شرایط آب و هوای نامناسب کار را متوقف نمی‌کرد.

در مورد کاربرد چوب برای پنجره‌ها: در کشور ما و در تهران که زمستان‌های سرد و تابستان‌های گرم داریم، استفاده از چوب چندان متداول نبود. آقای مهندس شیخ‌زین‌الدین، طراح ساختمان، خواسته بودند پنجره‌ها چوبی باشند. روش متداول در کشورهای دیگر این است که شیره چوب‌های سنگین از قبیل چوب بلوط را در کوره‌ها خارج می‌کنند و بدین ترتیب چوب تبدیل به یک جسم مرده مثل فلز می‌شود که می‌توان از آن در و پنجره ساخت. ما این کار را برای اولین بار در ایران انجام دادیم.

در زمینه کاشی هم همین‌طور عمل کردیم. به سراغ تولیدکنندگان قدیمی کاشی نرفتیم. به یک گروه جوان در شیراز مراجعه کردیم که فارغ‌التحصیلان سرامیک دانشکده هنرهای زیبا هستند و طرح‌ها و نقشه‌های سنتی را با تکنولوژی امروزی می‌پزند. لعاب سرب قدیمی به کار نمی‌برند و از لعابی استفاده می‌کنند که در تولید سرامیک صنعتی به کار می‌رود و عمرش بیشتر است و ظرافت بیشتری دارد.

در ساخت ساختمان حافظیه موفق به انجام موارد زیر شدیم که بعضی از آن‌ها تازگی داشت:

۱) استفاده از شوراهای مختلف برای راهبری و ارتقای کیفیت کارها
۲) استفاده از معمار داخلی برای طراحی داخلی — همزمان با اجرای معماری
۳) استفاده از چند روش جدید در صنعت ساختمان
۴) به‌کارگیری روش‌های جدید برای تولید مصالح سنتی، شامل خشک کردن چوب در کوره، لعاب صنعتی کاشی و گداخته کردن سنگ
۵) ارتقای کیفیت تعداد کثیری از تولیدات داخلی به سطح استانداردهای بین‌المللی
۶) تعیین رکورد جدید در میزان استفاده از مصالح سنگی در ساختمانی با این استاندارد و کیفیت