تقدیرشدگان: گروه مسکونی تک واحدی

در گروه مسکونی تک‌واحدی هفدهمین دوره جایزه معمار، پنج پروژه تقدیر شدند. این پروژه‌ها از البرز تا لواسان، از مازندران تا اصفهان، گستره‌ای از کشور را پوشش می‌دهند و در نگرش نیز متفاوتند: از یک ویلای مزرعه‌ای ساخته‌شده با دیوارهای باربر سنتی و طاق ضربی در کویر اصفهان، تا خانه‌ای خیریه در دامنه لواسان که حول یک تالار با دهانه آزاد ۱۶ متری سازماندهی شده است.

ویلای [گُل]‌خانه، البرز

[گُل]خانه در یک شهرک اختصاصی حدود ۶۰ کیلومتری غرب تهران، به عنوان ویلای آخر هفته برای یک خانواده شش نفره طراحی و ساخته شده است. ساختن یک حائل برای تقویت حریم خصوصی و کاهش دید و صدا به داخل پروژه، به عنوان اولویت طراحی قرار گرفت. حجم این ویلا در پاسخ به موقعیت زمین، به صورت خطی و کشیده — همانند یک دیوار ضخیم — شکل گرفته است، تا سدی برای صدا و هرج‌ومرج کوچه مجاور باشد و دید به داخل زمین را محدود کند. این حجم همچنین برای ایجاد محیط خصوصی‌تری برای استخر و فضای اطراف آن تغییر شکل داده. مداخله استخر و مسیر ماشین در حجم طبقه همکف، فضاهایی سایه‌دار برای توقف ماشین و نشستن در فضای باز به وجود آورده است.

سیستم سازه‌ای این ساختمان ستون و دال بتنی است، که ستون‌ها به عقب رانده شده و از حرکت فرم تبعیت کرده‌اند. طراحی محوطه پروژه در راستای معماری آن انجام شده، خطوط مسیرها از انحنای ساختمان تبعیت می‌کنند و پالت متریال آن بتن درجا و سنگ‌ریزه است.

ویلا مزرعه شهراسب، اصفهان

این ساختمان در شرق اصفهان، به عنوان ویلای اقامتی در مجموعه‌ای شامل مزرعه چند هکتاری و مرکز نگهداری و پرورش اسب واقع شده است. ایده‌های اصلی پروژه استفاده از فناوری و مصالح ساده، بومی و در دسترس برای ساخت و همچنین استفاده حداکثری از سامانه‌های غیرفعال انرژی و حفظ آن بوده‌اند. استفاده از فناوری ساخت سنتی (بنایی)، دیوارهای باربر و طاق ضربی باعث ایجاد یکپارچگی و وحدت میان عناصر سازه‌ای و عناصر معماری و فضا شده و در نتیجه آن بنا کاملاً یکپارچه عمل می‌کند. همچنین هزینه‌های اضافی ساخت را به حداقل رسانده است.

استفاده از بادگیر برای ایجاد تهویه طبیعی شامل دو دهانه پشت به هم در جهت شرقی و غربی، باعث می‌شود با ورود باد از یک دهانه، در دهانه مقابل مکش رخ دهد و گردش هوای درون بنا ایجاد شود. همچنین با استفاده از مه‌پاش در بدنه بادگیر و ساخت یک حوض در زیر آن، خنکی و رطوبت بنا تأمین می‌شود. از دیوارهایی با عرض زیاد و مصالح با ظرفیت حرارتی بالا برای ایجاد زمان تأخیر در تبادل حرارت و تنظیم اختلاف دما و از شیب و اختلاف ارتفاع موجود در زمین برای ایجاد پشت‌بند خاکی در ضلع شمالی بنا به عنوان جرم حرارتی کنترل‌کننده تبادل دما استفاده شده.

جهت‌گیری اصلی ساختمان شرقی-غربی انتخاب شده، تا نور ایده‌آل جنوب به حداکثر برسد، در عین حال با پرهیز از دهانه‌های بیش از حد در این جبهه و استفاده از سایه‌بان‌های افقی، شدت و میزان این نور کنترل شده است. سازه شامل دیوار باربر همراه با کلاف فلزی، گرمایش ساختمان کف گرم با کمک زمین گرمایی، سرمایش هم تبخیری از طریق بادگیر و مه‌پاش و کف سرد با استفاده از آب چاه و جرم حرارتی در اختلاف درجه حرارت روز و شب در تابستان کویری بوده است.

ویلای باغ پرتقال، مازندران

نخستین اقدام جابه‌جایی درختان موجود و آبیاری آنها بود تا هیچ درختی به سبب ساخت ویلا قطع نشود. الگوی غالب ویلا در زمین‌های این شهرک، زیربنای حدود ۲۶۰ مترمربعی در دو طبقه روی هم بود که پذیرایی، آشپزخانه و نشیمن در پایین و اتاق‌های خواب در بالا قرار داشت. با وجود این ساختار، حجم ساختمان در یک طرف و باغچه و پارکینگ در بخش باقیمانده زمین واقع می‌شد، و طراحی فضای باز پروژه عملاً تعریف فضای ورودی جلوی ویلاها بود.

از آنجا که استخر از خواسته‌های کارفرما بود، الگوی ساخت ویلا با همان زیربنا و ارتفاع مجاز در شهرک به کلی تغییر پیدا کرد و در وهله اول، حجم فضاهای طبقه دوم روی طبقه اول چرخید تا با ایجاد یک ساختار L شکل، هم یک فضای نیمه‌باز پیلوت به پروژه اضافه شود و هم فضایی قابل‌استفاده برای استخر در فضای میان این حجم‌ها. در عین حال، فضایی با ارتفاع دو طبقه در همپوشانی فضایی طبقات اول و دوم به عنوان نشیمن خصوصی به وجود آید. صفحه تاشده مرتفع دودکش شومینه، به خط آسمان به عنوان یک مرکز ثقل بصری سامان می‌بخشد.

برای دستیابی به بهترین جانمایی فضاها در زمین متوازی‌الاضلاع پروژه، زوایای خطوط به شکلی آزادانه‌تر و تحت‌تأثیر زوایای زمین طراحی و فضاهای ویلا از هم جدا شد؛ به گونه‌ای که هیچ دو فضایی در پروژه با تیغه از هم جدا نشده‌اند و حجم هر یک از فضاها نقش مستقل‌تری در ترکیب پروژه ایفا می‌کند. آشپزخانه ویلا مرز مشخصی با فضاهای اطراف خود ندارد و در مرکز طبقه اول، هم با نشیمن خصوصی و هم مهمانخانه در ارتباط است و به فضای باز میانی چشم‌انداز دارد. دسترسی اتاق‌مهمان از طریق مهمانخانه و دسترسی اتاق‌های خواب از طریق نشیمن خصوصی است و اتاق‌خواب اصلی با یک پل از فضاهای دیگر جدا شده است. وجود دو پنجره وسیع در مهمانخانه، این فضا را از چشم‌انداز درختان اطراف و استخر بهره‌مند می‌سازد.

خانه کبوتر، لواسان

طراحی این ویلا از روزی شروع شد که بانویی نیکوکار سفارش ویلایی در منطقه لواسان را مطرح کرد. فضایی که علاوه بر خانه، پذیرای گردهمایی‌های خیریه هم باشد. برای حمایت از جوانانی که استطاعت مالی برای ادامه تحصیل را ندارند. پس تصمیم به طراحی ساختمانی بی‌ادعا و گشاده‌رو با دیدی وسیع به اطراف خود گرفتیم. خط ایرانی، نقاشی و ترکیب این دو، مجسمه و کلمه رازآلود عشق که این عرصه‌ها را به‌هم پیوند می‌داد و دست آخر شاید کبوتری که پیغام این عشق را به گوش همه می‌رساند از شاخصه‌های طرح بود.

در ابتدا باید ساختمان را به دو قسمت مسکونی و عمومی تقسیم می‌کردیم. از اولین چالش‌های ما ارتباط این فضاها بود، که در عین یک‌دست بودن ظاهر ساختمان، در دل خود فضای عمومی و خصوصی را تفکیک کند. در طراحی سالن با بزرگ‌ترین گشودگی که امکان ساخت آن میسر بود — یک قاب پیش‌تنیده به طول ۱۶ متر — فضای سالن را با بیشترین دید و نور به محوطه سبز وصل کردیم، با پنجره‌هایی متحرک که پس از باز شدن کامل، تصویری بی‌لک را از فضای بیرون نشان می‌داد. پس از ایجاد قاب‌های سفید نما و تفکیک فضاها توسط این قاب‌ها، نوبت لوورهای چوبی رسید تا هنگام مراسم و بسته بودن لوورها، تصویر یکپارچه و یک‌دست‌تری را برای مخاطب ترسیم کند و حریم مسکونی نیز کاملاً محفوظ بماند.

در قسمت سالن تمامی ملزومات این بخش یعنی سرویس‌های کافی، آشپزخانه صنعتی، اتاق تعویض لباس و یک دفتر کار در نظر گرفته شد. قسمت بالای ساختمان را طبق خواست کارفرما به یک واحد بزرگ برای خود ایشان و دو واحد کوچک برای فرزندان تقسیم کردیم.

خانه سفید (۱)، مازندران

در شمال ایران، با نمایی به مرزهای دریای خزر، این ویلای ساحلی خودنمایی می‌کند. شرایط این منطقه خلق فضایی را می‌طلبد که در عین برآوردن نیازهای یک ویلای مسکونی، استانداردهای طراحی در اقلیم مرطوب را نیز رعایت کند. جهت‌گیری ساختمان به گونه‌ای است که ایوان آن مستقیم رو به دریا گشوده می‌شود. حیاط مرکزی در این پروژه، باعث کشیده شدن نسیم دریا به داخل خانه می‌شود و به ایجاد جریان هوا و خنک شدن فضاها در روزهای گرم‌تر کمک می‌کند. حیاط مرکزی جزئی از معماری ایرانی است که در اقلیم خشک در تهویه طبیعی ساختمان مؤثر است، اما طراحی آن در اقلیم بارانی و آب‌وهوای معتدل مناطق شمالی زیاد معمول نیست. با این حال وجود حیاط مرکزی در این طرح سبب شده نور بیشتری وارد ساختمان شود و نسیم دریا نیز در داخل خانه جریان پیدا کند.

همچنین در این طرح به جای استفاده از سقف‌های شیب‌دار معمول منطقه با شیب رو به خارج، شیب در نظر گرفته شده برای ساختمان معکوس و رو به داخل است. این تغییر با هدف تأمین دید بهتر به دریا و اجازه ورود نور بیشتر به داخل ویلا ایجاد شده است. یک استخر خصوصی محصور و کم عمق، از ترکیب کانسپت‌های چشمه‌های آب گرم ژاپنی (اُنسِن) و حوض سنتی ایرانی بخشی از حیاط مرکزی را تشکیل می‌دهد. با تابش مستقیم آفتاب به این حیاط، در عین استفاده از نور طبیعی می‌توان از گرمای آزار دهنده نیز به دور بود.