تقدیرشدگان: گروه بازسازی

در گروه بازسازی هفدهمین دوره جایزه معمار، سه پروژه تقدیر شدند. این سه اثر گستره‌ای از معانی ممکنِ بازسازی را ترسیم می‌کنند: از پژوهشی که زباله‌های تخریب را به زیبایی‌شناسی استودیویی نو بدل می‌کند، تا تجدید کاربری یک خانه هشتاد ساله نیاوران به‌مثابه فضای فرهنگی، و جراحی دقیق در پلانِ یک خانه پنجاه‌ساله خانوادگی حول حیاطش.

نعمت‌آباد به جمالزاده، استودیو فرش فیلم، تهران

مدرنیزاسیون به آن شکل که در جوامع دیگر تئوریزه و عملیاتی شد در ایران نشد. چیزی که ما ایرانی‌ها آن را به عنوان «پیشرفت» می‌بینیم، منجر به استفاده بی‌رویه از منابع طبیعی شده است. تصور رویایی از «پیشرفت» در کشور ما از طریق توسعه عمودی و عرضی شهرها درک می‌شود. توسعه‌ای که کمّی است و به «بیشتر بکوبیم و بسازیم» بدل شده است. بازگردانی این بنا به مکانی فرهنگی (فرش فیلم) با ایده مقاومت در برابر منطق سرمایه‌داری، مصرف‌گرایی، تخریب منابع و سوداگری ساختمانی شکل گرفت با طرح یک سؤال اساسی: آیا لازم است برای مدرن شدن و پیشرفت، منابع کشورمان را هزینه کنیم؟ منظور از منابع، سیمای شهر و ساختمان‌ها، فضاهای معماری، مصالح و نیروی انسانی در کنار منابع طبیعی بود. این طرز فکر با نگاه مالکان بنا به محیط‌زیست مطابقت داشت.

ساختمان در میدان انقلاب، خیابان جمالزاده و در کوچه رشتچی واقع است، در سه تراز با تفکیک فضایی تقریباً برابر که واسط ارتباطی‌شان راه‌پله است. این بنا برای سالیان طولانی، دکتر بسکی، خانواده‌اش و همراهانش را در بر گرفته بود. پس از تخریب و لایه‌برداری نازک‌کاری از بنا، روشن شد ساختمان به مقاوم‌سازی نیاز دارد. مقاوم‌سازی توسط چهار دیوار برشی که کف‌های بتنی را تا فونداسیون و شمع‌ها حمل می‌کنند، صورت پذیرفت. اکنون و پس از اعمال فکرها و طرح‌ها، استودیو فرش فیلم ساختمانی ۳ طبقه ۲ واحدی است که دسترسی برابر به حیاط دارند. کافه موزه در طبقه همکف به عنوان یک فضای عمومی به شهر اضافه شده است. طبقه اول، دوم و بام نیز به همراه مجموعه‌ای از فضاهای عمومی میزبان استودیوی فرش فیلم هستند.

برای اجرای این ایده سایت‌های بازیافت نخاله تهران، از شاهدآباد تا نعمت‌آباد و سعیدآباد مورد بررسی قرار گرفت. کاتالوگی که از مصالح ساختمانی دست‌دوم تهیه شد، نمایانگر مصرف گونه‌های مصالح قابل‌بازیافت و حمل و دپوی آنها در تهران بود. مصرف مواد قابل‌بازیافت در جهت بازگرداندن فضاها به چرخه استفاده، یعنی زمانی که مواد و مصالح (بازیافتی) را در بازسازی به کار می‌بری، با استانداردهای زیبایی‌شناسی معمول فاصله دارند و اگر آن را بپذیری و در جهت ساماندهی‌اش گام برداری، جلوی مصرف را خواهی گرفت. زیبایی‌شناسی نیز به عنوان یک معلول پذیرفته شد؛ معلول علت‌هایی که خارج از دایره سلیقه و تجربه‌شده‌های زیبایی‌شناسی قرار می‌گیرند.

ساختار فضایی — آفسِت کردن: در فرش فیلم با امتداد دادن خیابان و حیاط به داخل ساختمان از طریق تراس‌ها و ویدهای بین طبقات که باعث ارتباط فضای خارجی فیلتر شده با داخل ساختمان می‌شود، تداوم فضایی شکل گرفت. برای داشتن لایه میانی فضا (تراس‌ها)، مرز ساختمان به داخل «آفست» شده است و به این ترتیب فضاهای نیمه‌بازی شکل گرفته‌اند. یک آفست از لبه ساختمان به داخل که به دلیل شفاف بودن، امکان ارتباط حداکثر با فضای بیرون را فراهم می‌آورد.

خانه فرهنگ رایزن، تهران

این پروژه طراحی و اجرای معماری، معماری داخلی، استحکام‌بخشی و محوطه‌سازی بنای قدیمی ۸۰ ساله است. در این پروژه، پاتوقی ساختیم که آهسته و آرام، در کنار صدای آب روان و چکاچک برگ‌ها، به گفتگو بنشینیم. دستیابی به تلفیق فضای فرهنگی با رویکرد ایجاد فضای سبز و دلباز، در کنار ارائه محصولات هنری و موسیقی، ایجاد فضای خودمانی، استفاده از مصالح ساده و آشنا در کنار طراحی سیستم‌های تأسیساتی نو و سازه موردنیاز، فرآیند چندسویه‌ای بود که در تمام مراحل پروژه، با بازنگری‌های هم‌زمان، در زمان کوتاهی میسر شد.

در قدم اول ورودی به مثابه کوچه فرعی با طراحی کف‌سازی خاص، سقف نیمه‌بسته، ایجاد ورودی زاویه‌دار به کافه گلخانه، محل مکث و تجمع در پرده اول ورود مهمانان در تلفیق با فضای سبز در کنار آب نما و شفافیت جداره الحاقی کتاب‌فروشی، انگیزه‌ای است برای ادامه مسیر تا حیاط مکث دوم (میدانچه). حیاط دوم مکانی برای گفتگو، مکث، برنامه‌های خاص و انتخاب مسیر طراحی، و از وجود تک درخت افرای قدیمی در مرکز حیاط، برای ایجاد نقطه گرهی خاص استفاده شد. دسترسی به مجموعه از این حیاط مربع به سمت سرسرای ورودی و گالری چندمنظوره به طور مجزا طراحی شد. انتخاب مکان پلکان، ابعاد فضای مقابل ورودی، فضای صنایع‌دستی و راهروی رسیدن به رستوران بام، با ایده حرکت و مکث آزادانه و ایجاد محورهای دید جذاب در طرح پیش‌بینی، و سقف‌ها و جداره‌ها بر این اساس تنظیم شد.

رویکردهای انتخاب شده از سوی مشاور: توجه به تحمل ساختمان قدیمی در بارگذاری جدید (استحکام‌بخشی بنای قدیمی)؛ تلفیق برنامه فیزیکی با الگوی معماری بنای اولیه؛ سیرکولاسیون تفکیک‌شده در بخش خدماتی و عمومی پروژه؛ اجرای تأسیسات الکتریکی به صورت کف خواب و مکانیکی به صورت اکسپوز و پرهیز از تخریب دیوارها؛ استفاده از الگوی حجمی سقف‌های شیروانی برای پدید آمدن سقف جدید گلخانه در ترکیب با درختان موجود؛ طراحی مبلمان قابل‌حمل؛ استفاده دکوراتیو از دیوارهای آجری اولیه؛ حفظ تزئینات خانه قدیمی (گچ‌بری، شیشه‌های رنگی، درهای قدیمی).

خانه انکسار، تهران

این پروژه بازسازی یک منزل مسکونی حدود ۵۰ ساله متعلق به خانواده‌ای ۴ نفره است که پیش از این حدود ۱۵ سال در این منزل سکونت داشته‌اند. پس از بررسی کامل خواسته‌های افراد خانواده شروع به تحلیل وضع موجود و بررسی محدودیت‌ها و پتانسیل‌های پروژه کردیم. سازه ترکیبی بنا به رسم ساختمان‌های هم‌دوره‌اش نامناسب و نیازمند اصلاح و تقویت بود؛ همچنین تأسیسات بنا باید تغییر می‌کرد. اما به دلیل مشخصات زمین پروژه به نسبت زمین‌های اطراف، امکان پیش‌روی داخل حیاط به وجود آمد و در عین حال، وجود زیرزمینی به عرض زمین در سمت حیاط که به دلیل ارتفاع کم و شرایط دیگر کمتر مورد استفاده بود، به ما اجازه داد در مقطع نیز امکان تأمین فضاهای قابل‌استفاده بیشتری را داشته باشیم. سازماندهی فضایی مطلوب و تأمین نور طبیعی مناسب در فضاهای اصلی زندگی و تعامل فضای خصوصی با حیاط موضوع اصلی پروژه قرار گرفت.

فضای زندگی خصوصی بر خلاف قبل به قسمت جنوبی و روشن ساختمان برده شد و امکان تعامل با حیاط بر اساس تغییر مقطع به وجود آمد. به دلیل استقلال فرزند بزرگ خانواده و سکونت در طبقه فوقانی بنا، اتاق شمالی قدیمی با کسر مساحت به اتاق مهمان و اتاق سمت حیاط نیز، به فرزند کوچک خانواده اختصاص داده شد.

استراتژی ساخت به دلیل محدودیت بودجه با هماهنگی کارفرما بر اساس استفاده بهینه از متریال و تجهیزات با کیفیت بود. بنابراین عناصر سازه‌ای فضای الحاقی همگی به صورت نمایان اجرا شد و مصالح تشکیل‌دهنده جداره‌ها با جزئیاتی اجرا شدند که خود نقش پوشش نهایی را داشته باشند. در اجرای طرح جدید سازه قدیم تقویت و سازه الحاقی اجرا شد. نیمی از زیرزمین قدیم تخریب و به فضای مسکونی الحاق و نیمی دیگر با تغییر تراز به فضای انبار اختصاص داده شد.