مرور تجربهٔ ایران

رسم برگزاری مسابقه برای واگذاری کار عمدتاً محدود به رشته‌هایی است نظیر معماری و شهرسازی، گرافیک، مجسمه‌سازی... که می‌توان در مقوله طراحی جایشان داد. در حالی که در اجرای کارهای مهندسی، واگذاری کار عموماً از طریق مناقصه صورت می‌گیرد که در آن هزینه انجام کار و کیفیت فنی پرسنل و تجهیزات شرکتهای مهندسی مدنظر قرار می‌گیرد. در انواع دیگر طراحی، همچون طراحی صنعتی، برانگیختن رقابت از طرق دیگری غیر از مسابقه صورت می‌گیرد؛ یعنی از طریق صدور امتیاز که نوعی به رسمیت شناختن ایده خلاق و محدود کردن امکان تقلید و بهره‌برداری غیرمجاز از آنهاست. در تمامی این روشها هدف اصلی، تشویق خلاقیتهای هنری، ابداعات و ابتکارها و دستیابی به طرحهای برتر و کیفیتهای فوق‌العاده است.

این رسم در معماری جهان سابقه‌ای بس طولانی دارد. اسمیت در «سنگ‌نوشته‌های آکروپولیس آتن» که در سال ۱۹۲۶ در مجله RIBA به چاپ رسید، نوشته است که در سال ۴۴۸ قبل از میلاد طراحی یک بنای یادبود جنگ به مسابقه گذاشته شد. طرحهای ارائه شده را به مدت ۱۰ روز به تماشای عموم گذاشتند و مقرر شد که مردم درباره آنها داوری کنند. این رسم همچون الهام‌گیریهای دیگر غرب از یونان باستان، در تمامی دوره‌های قرون وسطی، رنسانس و پس از آن تداوم یافت؛ گرچه رویه‌ها و روشهای کار در این دوره‌ها و در کشورهای مختلف متفاوت بوده. اما معمولاً موجب انتشار سبکها و گرایشهای جدید هنری در معماری شده است.

مسابقات معماری و شهرسازی که در قرن ۱۹ انگلستان اوج گرفت، جلوه‌ای از ابراز وجود گرایشهای جدید هنری بود. بدین ترتیب تجدید حیات معماری گوتیک در انگلستان از طریق برگزاری یک سلسله مسابقه صورت گرفت و مدرنیسم از طریق مسابقات جای پای خود را در معماری غرب محکم کرد. نقش مسابقات معماری در نیمه دوم قرن بیستم، به‌ویژه مسابقات بین‌المللی، در معرفی و ترویج گرایشهای پست‌مدرن و دیکانستراکتیو نیز نیازی به یادآوری ندارد.

بنابراین، به سادگی می‌توان نتیجه گرفت که محصول اصلی مسابقات معماری پرورش استعدادها و ترویج نوآوریها بوده که از طریق توزیع دموکراتیک کار با اهرم مسابقه صورت گرفته است.

در ایران، اگر از این شنیده بگذریم که گویا طرح ایوان مدائن از طریق مسابقه برگزیده شده، ظاهراً برگزاری مسابقات معماری و شهرسازی همچون اقتباسهای دیگر جامعه ما از تمدن غرب، از اوایل این سده باب شده است. در تأیید این نظر می‌توان دو نمونه از اعلان این نوع مسابقات در روزنامه اطلاعات را گواه گرفت و زندگینامه مهندس وارطان در مجله آرشیتکت را شاهد آورد که گویا مسئولان حکومت وقت پس از برنده شدنش در برخی مسابقات معماری او را شناخته و به کار گرفته‌اند. برگزاری مسابقات معماری و شهرسازی بیشتر در دوره پهلوی دوم و حتی یک مسابقه بین‌المللی — طرح کتابخانه ملی ایران — اگرچه حکایت از قوت گرفتن رسم برگزاری این نوع مسابقات و رواج نسبی آن در جامعه حرفه‌ای دارد، برخلاف رویه معمول در کشورهای غربی به قانونمند شدن این مسابقات نینجامید.

در سالهای پس از انقلاب، مسابقه مجموعه هاشمی، فرهنگستانهای جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۷۳ نقطه عطف برگزاری یک سلسله مسابقات معماری و شهرسازی شد که نقش مؤثری در ایجاد هیجان و رقابت میان دفاتر معماری، معماران جوان و دانشجویان این رشته‌ها ایفا کرد و زمینه‌ساز طرح مسائل نظری و عملی معماری در کشور شد که در دهه نخست پس از انقلاب راکد مانده بود.

براساس اطلاعات به دست آمده از برخی از این مسابقات، جدولی تنظیم شده است که کم و بیش مشخصات عمومی این مسابقات را نشان می‌دهد.

اطلاعات مندرج در جدول زیر براساس اظهارات کتبی و شفاهی شرکت‌کنندگان در این مسابقات و برخی گزارشهای مندرج در مجلات آبادی تنظیم شده است. اما با توجه به نبود مدارک مستند در مورد برخی از آنها، اطلاعات کاملاً دقیق نیست.

بررسی این جدول نتایج زیر را به دست می‌دهد:

• تقریباً در تمامی این مسابقات کارفرما و برگزارکننده مسابقات یکی بوده‌اند. در برخی موارد داوری را هم کارفرما انجام داده است.
• در برخی مسابقات داوران برگزیده از سوی کارفرما، استادان دانشگاه، و مقامات اداری بوده‌اند. در برخی نمایندگان خود کارفرما یا هیئتهای مدیره و در تعداد معدودی نیز معماران و شهرسازان حرفه‌ای بوده‌اند.
• در بیشتر مسابقات جوایز تعیین شده — که مبلغ ناچیزی بوده — پرداخت شده اما به تعهد انعقاد قرارداد طراحی با برنده نخست عمل نشده است. در بسیاری موارد تغییر مسئولین موجب بی‌سرانجام ماندن مسابقات شده است.
• اطلاعات روشنی درباره نحوه داوری و معیارهای داوری این مسابقات انتشار نیافته است.

در مجموع، از بررسی نحوه برگزاری این مسابقات دو نقیصه مهم آشکار می‌شود:

بی‌تردید تداوم این دو نقیصه علاوه بر عدم تحقق اهداف اصلی برگزاری مسابقات، موجب می‌شود انگیزه شرکت در آنها از میان برود.

پیشنویس آیین‌نامه پیشنهادی وزارت مسکن و شهرسازی — که براساس مطالعات انجام شده توسط دکتر ایرج اعتصام و همکاران وی تهیه شده و در حال حاضر به معرض نظرخواهی عمومی گذاشته شده — چاپ شده است. این مطالعات تحت عنوان «سازماندهی و مدیریت مسابقات معماری ساختمانهای عمومی ایران» به سفارش سازمان مجری ساختمانها و تأسیسات دولتی و عمومی صورت گرفته و نتایج آن در ۵ جلد گزارش ارائه شده است:

• گزارش مرحله اول — تیرماه ۱۳۷۶، در دو جلد شامل تجارب برگزاری مسابقات معماری در ایران و سایر کشورها (جلد اول) و قوانین و مقررات برگزاری مسابقات معماری در کشورهای آلمان، اردن، امریکا، انگلستان، فرانسه، کانادا و مصر (جلد دوم).
• گزارش مرحله دوم — شهریورماه ۱۳۷۶، در یک جلد شامل نقد و تفسیر پرسشهای اساسی در خصوص عوامل و عناصر مرتبط با مفهوم و روند برگزاری مسابقات معماری.
• گزارش مرحله سوم — مهرماه ۱۳۷۶، در دو جلد شامل پشتوانه‌های تدوین آیین‌نامه و مقررات برگزاری مسابقات معماری در ایران (جلد اول) و آیین‌نامه پیشنهادی برای برگزاری مسابقات معماری در ایران (جلد دوم).

علاوه بر این آیین‌نامه، بیانیه‌ای حاوی اصول اساسی مسابقات معماری و شهرسازی نیز به چاپ رسیده که جمع‌بندی آرای نمایندگان شش سازمان و نهاد حرفه‌ای معماری و شهرسازی (نظام مهندسی استان تهران، جامعه مهندسان مشاور ایران، انجمن صنفی مهندسان مشاور معمار و شهرساز، کانون معماران دانشگاه تهران، مجله معمار و مجله معماری و شهرسازی) است.

امید است انتشار این اسناد زمینه لازم را برای برداشتن نخستین گامهای جدی به منظور قانونمند کردن نهاد مسابقات معماری و شهرسازی در کشور ما فراهم آورد.