فرهنگسراها را میتوان فضاهای شهری محصور دانست که کاربریهای متفاوت تجاری، فرهنگی، آموزشی و همچنین تفریحی را در خود جای میدهند. فرهنگسراها مکانهایی هستند برای گذران اوقات فراغت، تفریح و تعامل اجتماعی و زمینه مناسبی برای تعامل پویای شهر و شهروندان فراهم میآورند. به همین دلیل آنها جنبههای تکمنظوره و کمابیش انحصاری دیگر فضاهای فرهنگی نظیر موزه و گالری را کنار میزنند.
توجه عمومی به فرهنگسراهای تهران، هرچند با تأخیر نسبت به دیگر کشورها، نشانه موفقیت آنها در جلب عامترین بخشهای جامعه است. در ادامه نقدی بر فرهنگسرای خاوران است که در یکی از فقیرترین محلههای تهران واقع شده است.
بافت شهری
تربیت، فروشگاههای خردهفروشی و قدیمیترین بازارچهها و مراکز بزرگ فروش در مقیاسهای مختلف شهری و ناحیهای و محلهای اداری، بهداشتی و خدماتی و آموزشی مجموعهای نسبتاً کاملی را تشکیل میدهند. رنگ تند مدرنیته هنوز در مختلفاتها کمتر مشهود است و شکلهای سنتیتر هنوز حفظ شدهاند. سینما، تئاتر و مؤسسات هنری وجود ندارند. ریشههای پایداری مردمی ارزندهای در پشت این پایین بودن سطح زندگی شهری وجود دارد.
طول شد که از نهادهای اجتماعی بیگانهای شکل گرفت و به بهرهگیری از کاربریهای شهری شکل میگیرد. این تحقیقات بسیار دهههای ۷۰ و ۸۰ همه در تجربه بحرانها، و سی و پنج سال حاکمیت فرهنگی سازمانی، تنازل علت اصلی این بحران بیرون بودن و تخصصی شدن فعالیتهای علمی و تکنولوژیک برای متفکران پیشرفته و به نیاز مردم کافی نبوده.
این تفکرات شکل جدید موزهسازی که به ایجاد تغییرات در حوزه جنوبی تهران مبادرت گذاشته حاصل تجدیدنظر در بدنه نهادی نسبت به این نوع فضاها بودند و در عمل اثبات کرد، استقبال وسیع تهران از فرهنگسراها، که با تأخیر زیاد نسبت به دیگر کشورها ولی با سرعتی چشمگیر ساخته شدند، نشان داد فرهنگسراها فضای محبوب شهروندان تهرانی هستند.
برنامه و عملکردها
کاربری درون آن شامل بازار و فروشگاههای مختلف اجارهای، بخش فرهنگی ـ آموزشی، بخش تفریحی، کتابخانه، فضای مذهبی و نمازخانه، برج آمفیتئاتر، ایوانها و محوطههای آزاد است. این خدمات به خوبی در دو شیفت صبح و بعدازظهر تأمین میشود. یک فرهنگسرا اصولاً وسیلهای برای برگزاری فعالیتهای آموزشی و هنری و ایجاد ارتباط اجتماعی است. بسیاری از ساختمانهای فرهنگسرایی به خدمات فرهنگسرایی پاسخ میدهند. بازار و فروشگاه یک قسمت اساسی از فضای فرهنگسراست.
نما در ورودی شامل مجموعهای از ساختمانهایی تقریباً مجلل، با صفحات سنگی و رنگی، نشانههای حاکی از تجملات ساختمانی، استفاده از المانهای ایرانی، قوسها و ستونها و پنجرهها با اقتباس از نقوش تزئینی عمدتاً مربوط به کاشیکاری و اختراعات تاریخی. اولین نمونههای این رویکرد در تهران نسبتاً موفق بودهاند.
ارزیابی
موفقیت ایدهها در واقعیت فیزیکی فرهنگسرا، شامل مسجد، فضاهای تجاری و الگوهای رفتار اجتماعی در سطوح بالا و پایین و باغها، سینما، نمایشگاه و بازیهای هنری، نشان میدهد که فرهنگسراهای تهران هنوز محبوبترین مجتمعهای شهری هستند. بازار شایستهترین نقش فرهنگسرایی را ایفا میکند.
مجموعه ساختمانهای خاوران از المانها و گروههای ساختمانی متعدد تشکیل شده و گالری و آمفیتئاتر در مقیاسهای ناحیهای و محلهای سازماندهی شدهاند. سازماندهی عملکردی مجموعه شامل بنای مرکزی برای ارزشیابی محلی و منطقهای، آمفیتئاتر برای یکپارچگی عملکردی، بازار بزرگ مرکزی و مراسمخانههای محلی، و بخشبندی جنوبی و شرقی است.
با وجود جاهطلبیهای آن، ترکیب المانها و مصالح معماری در فرهنگسرای خاوران پرسشهایی درباره انسجام برمیانگیزد. ورودی اغراقآمیز و سازماندهی متقارن ساختمان، نیمکتهای فلزی ناهمخوان و ترکیب عجیب شیوههای سنتی و مدرن در پنجرهها، تنشهای ذاتی تلاش برای خلق فضایی فرهنگی معنادار در محدودیتهای توسعه سریع محلههای کمبرخوردار تهران را آشکار میسازد.