گابریل گورکیان در تاریخ معماری ایران نقش مهمی دارد، زیرا او یکی از اولین معمارانی است که سبک بینالمللی را در تهران تجربه کرد. این معمار جوان و فعال به صحنه معماری ایران، در زمینه خانههای شخصی، روح جدیدی بخشید. در این مقاله سعی میشود با بررسی تاریخ هنری پروژههای خانههای شخصی گورکیان، اندیشههای مدرن او و روش اجرای آنها در تهران نشان داده شود.
گابریل گورکیان متولد ۲۱ نوامبر سال ۱۹۰۰ در خانوادهای ارمنی در استانبول است که به علت تعقیب ارامنه در ترکیه به ایران مهاجرت میکنند. در سال ۱۹۱۵ گورکیان تحصیلات معماری خود را در وین آغاز میکند. وی در آتلیه اسکار اشترناد (Oskar Strnad) تا سال ۱۹۲۱ به تحصیل مشغول میشود. از اشترناد جنبههای فنی، علمی و اجتماعی معماری را میآموزد. در هنگام تحصیل در وین با شرکت در کلاسهای درس یوزف هوفمن (Josef Hofmann) با افکار او نیز مأنوس میشود. در همین دوره با آدولف لوس آشنا میشود و این آشنایی به دوستی ماندگاری تبدیل میشود.
گورکیان پس از اتمام تحصیل به فرانسه میرود و در پاریس نزد هانری سوواژ (Henri Sauvage) و روبر مالتاستیونس (Robert Mallet-Stevens) به کار مشغول میشود. با لوکوربوزیه و زیگفرید گیدیون برای تأسیس کنگره بینالمللی معماری (CIAM) در لاساراز (La Sarraz) به سال ۱۹۲۸ فعالانه همکاری میکند. بر اساس درخواست دولت ایران در سال ۱۹۳۳ (۱۳۱۲ ش.) به تهران بازمیگردد. زمانی که به تهران بازمیگردد، جزو یکی از معماران نامآور اروپا به حساب میآید. او به همراه خود تجربیات سالهای فعالیت در وین و پاریس را به تهران میآورد. تا سال ۱۹۳۷ (۱۳۱۶ ش.) در تهران به کار معماری میپردازد. در این سال به علت بیماری همسرش به اروپا بازمیگردد. در تهران طراحی بیش از بیست پروژه را بر عهده میگیرد، که از پروژههای شخصی او پنج خانه به طور مشخص شناخته شدهاند.
ویلای ملک اصلانی، ۱۹۳۳ (۱۳۱۲ ش.)
گورکیان برای خانواده ملک اصلانی طراحی و ساخت ویلایی را در خیابان انقلاب تهران (شاهرضای سابق) بر عهده میگیرد. پلانهای این ویلا نقشه یک اشکوب محاط در مربع را نشان میدهد. طبقه همکف تقسیمبندی قرینهای را در طراحی اتاقها ارائه میدهد و پلان این طبقه بهطور محسوسی روح معماری قاجاریه را دارد: یک اتاق اصلی در وسط و دو اتاق در مجاورت آن، که هر سه رو به جنوب و به یک ایوان باز میشدند. پلکان نیمدایره در وسط ایوان و حوض مقابل آن تأکیدی دیگر بر روح معماری قاجار است.
گورکیان از طبقه همکف برای فضاهای عمومی و از طبقه اول برای فضاهای خصوصی استفاده میکند. اتاق اصلی در مرکز همکف، با دو اتاق در چپ و راست. این تقسیمبندی روحیهای از معماری ایرانی را با اصول طراحی فضایی اشترناد میآمیزد. اشترناد روشی سه مرحلهای را برای طراحی یک نقشه آموخته بود: نخست مسیرها و تقاطعها مشخص میشوند، سپس سطوح کف ــ با حائلها، پلهها، درها و ابعاد اتاق ــ مشخص میگردد، و در گام سوم نورها و اقسام آنها (تاریکشدن تدریجی، روشنایی حداکثر) از طریق طراحی پنجرهها در دیوارهای پیرامونی تعیین میشود. اتاق اصلی این ویلا مرتفعتر از اتاقهای مجاور است و تأثیر آن بر فضاسازی طبقه بالا، که در آن با اختلاف سطح روبهرو میشویم، ریشه در نظریههای لوس و طرحگرایی فضایی او (Raumplan) دارد.
گورکیان در ویلا سه مسیر اصلی طراحی میکند: یک مسیر برای ساکنان، یک مسیر برای مستخدمان، و مسیر سومی برای میهمانان. مسیر ساکنان و میهمانان از طریق در ورودی شرقی به یک سرسرا باز میشود. مهمانان از در فرعی شمال ساختمان وارد ویلا میشوند، و در فضاهای مجاور شمالی سکنا دارند. این تجربه نشان میدهد که گورکیان با وجود رویکرد مدرن، به هندسه سنتی ایرانی حضوری/خصوصی واکنش نشان داده است.
ویلای پناهی، ۱۹۳۴ (۱۳۱۳ ش.)
ویلای پناهی را گورکیان در سال ۱۹۳۴ در شمال تهران، در محله شمیران، میسازد. زمین این ویلا محوطهای مستطیلشکل در جهت شمال جنوب است و از سمت مشرق به خیابان محدود میشود. در وسط این زمین گورکیان طرح ساختمانی سه طبقه را به اجرا میگذارد، و در محدوده شمالی قطعه زمین یک ردیف اتاق برای خدمات اضافه میکند. طبقه همکف برای اتاق انتظار و سرویسها، طبقه اول برای اتاقهای نشیمن و غذاخوری، و طبقه دوم برای اتاقهای خواب در نظر گرفته میشود.
در طبقه اول گورکیان اتاق مربعشکلی را بهعنوان اتاق اصلی طراحی میکند. این اتاق با یک ردیف پنجره و یک در شیشهدار در سمت جنوب به تراس باز میشود. در سمت غرب، دو اتاق کوچک قرار داده شده که از طریق دری تاشو به یکدیگر مرتبط میشوند ــ روشی که در تهران تازگی داشت و گورکیان آن را از اشترناد آموخته بود. اشترناد در سال ۱۹۱۳ در سخنرانی خود در وین گفته بود: «احتیاج نیست که اتاقهای مجاور اتاق اصلی را با دیوار جدا کنیم؛ میتوان در صورت احتیاج اتاقها را با پرده یا درهای کشویی از همدیگر مجزا کرد.»
از نکات قابل توجه در ویلای پناهی مسیر رفتوآمد خدمه است. خدمه میتوانستند پس از گذر از در فرعی، مستقیماً از خیابان وارد محوطه شوند، از آنجا به سمت غرب بروند و پس از گذر از مجرایی در دیوار وارد قسمت شمال غربی باغ شوند. این ارتباط را گورکیان به وسیله دو دیوار محدب برقرار میکند، و استفاده از این دیوارهای منحنی شباهت آشکاری به طراحی همزمان لوکوربوزیه برای یک خانه تفریحی در سال ۱۹۳۵ دارد ــ نشانی از نزدیکی فکری دو معمار. گورکیان در اینجا نظریه حیاطهای تو در توی معماری اسلامی را به صورت مدرنتر به اجرا میگذارد.
ویلای سیاسی، ۱۹۳۵ (۱۳۱۴ ش.)
در سال ۱۹۳۵ گورکیان مسئولیت طراحی و ساخت ویلایی مسکونی در شمال تهران را از دکتر علیاکبر سیاسی، استاد دانشگاه تهران، میپذیرد. در این ویلا، در مقایسه با دو ویلای قبلی، فضاسازی بهمراتب مدرنتری ارائه میشود. گورکیان در اینجا مجموعهای دو طبقه و غیرمتقارن، با یک تراس در طبقه همکف و تراس دیگری در طبقه اول، عرضه میکند. در طراحی طبقات، معمار سعی در گشایش و آزاد کردن فضاها ــ چه در داخل و چه در خارج ساختمان ــ داشته است.
نقشه طبقه همکف نشان میدهد که او در این طبقه پنج سطح به کار برده است. او با این اختلاف سطوح، فضاها را جدا میکند و تا آنجا که برایش مقدور است از به کار بردن دیوار خودداری میورزد. هیچکدام از اتاقهای اصلی در ندارند؛ همه این مکانها توسط سطوحی با ارتفاعات مختلف از هم جدا شدهاند و احساس فضایی کلی را ایجاد میکنند. تراس جنوبی ساختمان نقطه عطفی در طراحی این پروژه است؛ اتاق شرقی با یک ردیف درهای پنجرهدار بزرگ به این تراس باز میشود.
گورکیان برای خطوط دور اشکوبهای خود از نیمدایره و کمانهای محدب استفاده میکند، که از موارد شباهت با طرحهای یوزف هوفمن و لوکوربوزیه به شمار میآید. او نه تنها در سمت حیاط در قسمت تراس، بلکه در سمت شمال نیز پلکان را به صورت نیمدایره طراحی میکند ــ روشی که نقشه خانه مسکونی هوفمن را تداعی میکند. در سمت غربی ویلا از کمانی محدب، از نوعی که لوکوربوزیه به آن حیات بخشید و امضای او را داشت، استفاده میکند ــ مشابه دیوار نیمدایره ویلای ساووا در پواسی (۱۹۲۸) و دیوار محدب خانه لاروش (۱۹۲۳).
ویلای خسروانی، ۱۹۳۶ (۱۳۱۵ ش.)
گورکیان ویلای خسروانی، شخصیت سیاسی وقت، را بین خیابان فردوسی و انقلاب (شاهرضای سابق) در سال ۱۹۳۶ میسازد و تزئینات داخلی آن را نیز بر عهده میگیرد. در اینجا گورکیان ویلایی سه طبقه با سقفی مسطح طراحی میکند که فضاسازی بالکنهای آن جالبترین قسمت ساختمان است. در پلان طبقاتش، معمار به طرز محسوسی بر عدم تقارن و گشایش تأکید دارد. در پیکره ساختمان، روش نوینی برای گشایش فرمها به نمایش میگذارد و حجمها را به طور مطلق به بیرون باز میکند. سمت شرقی ساختمان را تراسهایی تشکیل میدهد که بهطور متناوب پیشرفت و پسرفت دارد.
تأثیرات اصول پنجگانه لوکوربوزیه ــ که در سال ۱۹۲۶ تدوین شد (استفاده از بتون آرمه و پیلوتی، طراحی سقفهای مسطح برای حیاط یا تراس، طراحی آزاد طبقات، استفاده از پنجرههای افقی در امتداد یکدیگر، و آزادی کامل در طراحی نما) ــ در ویلای خسروانی به وضوح دیده میشود. گورکیان قسمتی از سمت شرقی ویلای خود را از روی زمین بلند میکند، و به جای حیاط بام، تراسهای بزرگی در سمت شرقی ویلا طراحی میکند که نقش سقف را در اصول پنجگانه بر عهده میگیرند. زیبایی این ساختمان در آن است که اجزای ساختمان با تمرکز خاصی طراحی شدهاند، و در طراحی اسکلت ساختمان به ستونها و اجزای هندسی اجازه ظهور داده میشود ــ بدین وسیله گورکیان نمایی تأثیرگذار خلق میکند.
ویلای فیروز، ۱۹۳۷ (۱۳۱۶ ش.)
ویلای فیروز ساختمانی مسکونی است که گورکیان در آخرین سال اقامت خود در تهران طراحی میکند. وی برای خانواده فیروز این ویلا را در شمال تهران میسازد. نقشه ساختمان نشان میدهد که این ویلا از دو ساختمان مجزا تشکیل شده که یک راهرو به یکدیگر مرتبطشان کرده است. هر کدام از ساختمانها طرح مستطیلشکل سادهای را نشان میدهد که به موازات هم قرار گرفتهاند. در نگاه اول، سادگی به کار رفته در طراحی این ساختمانها نظر بیننده را جلب میکند. ایده و فرم این راهرو را در آثار لوکوربوزیه مییابیم؛ راهرو ارتباطی را وی در اصول معماری خود بهعنوان جزئی از اجزای معماری مدرن تثبیت کرده بود. فرم محدبی که گورکیان به راهروی خود میدهد امضای لوکوربوزیه را دارد و میتوانیم آن را در خانه لاروش مشاهده کنیم.
گورکیان زمانی در تهران صحبت از معماری مدرن میکند که معماران ایرانی درگیر روشهای سنتی خود بودند. او نهتنها روش استفاده از مصالح مدرن ــ که خود شخصاً اقدام به ورود آنها کرده بود (آهن، شیشه، سیمان) ــ در تهران نشان میدهد، بلکه ایدههای معماری مدرن را همزمان با اروپا در تهران به اجرا میگذارد: تفکر در بعد سوم (از لوس)، فضاسازی مدرن و نقش درجه دو دیوارها (از اشترناد)، و اصول پنجگانه معماری (از لوکوربوزیه). فضاسازیهای گورکیان در داخل ساختمانهای خود در تناقض با معماری آن زمان ایران بود؛ تا آن زمان ارتفاع اتاقها در طبقات مشخص بود و فضاها به وسیله در و دیوار از یکدیگر مجزا میشد. گورکیان بدون توجه به این مرزبندیها فضاها را به سمت داخل و خارج گشایش میدهد.
هرچند گورکیان به روش فضاسازی سنتی بیتوجه بود، ولی سعی میکرد نیازهای سنتی ساکنان ویلاهای خود را پاسخ دهد ــ مثلاً با جدا کردن مسیر اهالی خانه، مهمانان و خدمه راهحلی نوین برای سنت دیرینه اندرونی و بیرونی ارائه کرد. در ویلای سیاسی نیز، با وجود طراحی کاملاً باز فضای داخل، از مرزبندی فضای تراس اتاق شرقی با دیوار خودداری نمیورزد و به این صورت فضایی خصوصی برای ساکنان به وجود میآورد. او سعی میکرد در حین مدرن بودن، شرایط اقلیمی و اجتماعی خاص ایران را نیز در نظر بگیرد. گورکیان در تاریخ هنر معماری مدرن ایران یک پیشکسوت است، و اولین معمار ایرانی است که در دهه سی با داشتن شهرتی جهانی به ایران بازمیگردد.
گورکیان در زندگینامهاش مینویسد که در زمان اقامتش در ایران قرارداد بیست خانه شخصی را بسته است. غیر از ویلاهای چاپشده در این مقاله، گورکیان از سه ویلای دیگر هم نام برده است که جز نام هیچ اطلاع دیگری از آنها در دست نیست: ویلای دیگری برای شهاب خسروانی در باغ فردوس؛ ویلای طالقانی؛ و ویلای نظاممافی. (نگارنده مقاله از خوانندگان مجله معمار تقاضا دارد هرگونه اطلاعاتی در این خصوص در اختیار مجله بگذارند.)