خانه کویری، ۱۳۸۲
طراح: فیروز فیروز
همکار معمار: علیاکبر ترابی
مدلسازی سهبعدی و گرافیک: علیاکبر ترابی
مساحت زیرساخت: ۵۱۰ مترمربع
آنچه پیش رو دارید یک نمونه است از تعدادی طرح «خانههای اقلیمی» با عنوان خانه کویری. وسعت سرزمین ما، تنوع شرایط اقلیمی در مناطق مختلف و تجربههای گوناگون، معمار را بر آن داشته که روند طراحی خانهها را مطابق با شرایط مکانی تغییر دهد.
نگاهی گذرا به معماری کویری در ایران، در شهرهایی همچون یزد، کاشان و کرمان، پاسخهای ساده و کهن معماری را با توجه به شرایط سخت آب و هوایی این مناطق به دست میدهد. این نشانهها گاه در عناصر کالبدی معماری همانند گنبد، ایوان، بادگیر و... و گاه در ارزیابیهای کاربردی و به خدمت گرفتن آن نمایان میشود. آنچه قابل ذکر است ترکیب طبیعت و مصالح با عناصر معماری بوده که در معماری بومی مناطق مختلف به صورت اجزای تکرار شونده، هویت هر اقلیم را نشان میدهد.
معماری پایدار
نمیتوان این مقوله را جریان یا گرایشی خاص در بین گروههای مختلف معماری تلقی کنیم، بلکه گروهی از آنها توجه میکنند از اصول بنیادی معماری. ظاهراً این شیوه تلقی، به خصوص در مورد اصول و قوانین مشخص و کاربردی در این زمینه، هنوز شکل نیافته است. شاید عدم انعطاف نظام ساخت و ساز و اصول و قوانین مشخص و کاربردی در این حوزه، علت به وجود آمدن این شیوه تلقی باشند.
هدف این پروژه ارائه طرحی پایدار از یک خانه در شرایط گرم و خشک کویرهای ایران است. فضایی که بتواند نیروهای طبیعی محیط را به خدمت خود درآورد. در شرایط گرم و خشک کویرهای ایران مهمترین نیاز فضا تأمین رطوبت و ثابت نگهداشتن دمای هوا در شبانهروز است.
پوسته و سقف
در ابتدا، به جداره خارجی بنا توجه میکنیم. جانورانی که در بیابان زندگی میکنند پوستی سخت با منافذ اندک دارند، که باعث میشود آب کمتری از طریق پوست بدن آنها در گرمای کویری تبخیر شود. ساختمانهای کویری هم از این الگو پیروی کرده و اغلب جداره خارجی آنها بدون روزنه یا پنجرههای بزرگ است و بدین ترتیب، از تابش مستقیم نور خورشید به داخل فضا جلوگیری میکنند. الگوی حاصل اغلب به درونگرایی بنا انجامیده است.
در این پروژه، کوشش بر آن بوده که از خصوصیت برونگرای خانه کوچک با استفاده از خصوصیات ویژه پوسته خارجی در تنظیم شرایط محیطی بهره گرفته شود. چرا که الگوهای درونگرا عمدتاً به فضاهای تهی و وسیع میانی نیاز دارند که همیشه ممکن نیست. قدم بعد، تعیین فرم پوسته و نحوه عملکرد آن است. اگر فضا را با کف، پوسته و سقف تعریف کنیم، همواره دو عنصر پوسته و سقف در مقابل تابش مستقیم خورشید گرم میشوند، با این تفاوت که در ساعات وسط روز و در فصول گرم سال سقف سهم بیشتری را به خود اختصاص میدهد. اما تابش خورشید در بعدازظهرها یا فصول سردتر سال بیشتر متوجه پوسته خارجی و عناصر عمودی ساختمان است. از این رو، باید در سقف انرژی گرمایی را منعکس کرد و در پوسته، به خصوص قسمتهای غربی، آن را ذخیره کرد تا به کمک آن حرارت از دسترفته ساختمان در طول شب جبران شود. بدین منظور، فرم پوسته خانه با محاسبه مسیر تابش نور خورشید تعریف شده است.
سامانههای طبیعی تنظیم اقلیم
سپس به افزودن رطوبت مورد نیاز به جریانهای هوای ورودی ساختمان توجه شده است. در اینجا با ایجاد یک فضای میانی، بین پوسته خارجی و فضاهای عملکردی داخل، امکان استفاده از رطوبت طبیعی آب و گیاه در مسیر جریان هوایی که از منافذ پوسته از طریق بازشوهای افقی موجود در جداره شیشهای به داخل کشیده میشود، به دست میآید. بدین ترتیب، روزنههایی که تابش کنترلشدهای از نور خورشید را به داخل هدایت میکنند سبب ایجاد کوران هوا میشوند.
با نگاهی به جزئیات اجرایی بام (تصویر بالای صفحه) هم میتوان تفکر طراح را برای یافتن راه حلهای طبیعی در حفظ انرژی دنبال کرد. به کارگیری گلدانهای سفالی وارونه روی بام حجم زیادی از هوا را در زیر خود محبوس کرده و به عنوان ارزانترین عایق حرارتی عمل میکنند. این لایه روی یک بستر شنی قرار دارد و باعث میشود آب باران روی لایه نازک ضد آب حرکت کند و داخل فضای میانی (استخر) تخلیه شود.
و سرانجام ایوان در نمای جنوبی بهترین چشمانداز را پیشروی نظارهگر درون خانه میگسترد. عقبنشینی جداره شفاف داخلی در این نقطه، فضای داخل را از تابش مستقیم خورشید در فصلهای بهار و پاییز حفظ میکند.