محمدعلی فرجاله لواسانی هنرمندی است که سالهای زیادی را صرف کار با چرم کرده. او از دوم دبستان در کارگاه سراجی عمویش مشغول به کار شد. متولد ۱۳۲۲ است و در کنار حرفهٔ اصلیاش — که طراحی و ساخت مصنوعات چرمی است — گرافیست و متخصص خوشنویسی خط لاتین نیز هست؛ رشتهای که به تحصیلاتش مربوط میشود. فارغالتحصیل رشتهٔ گرافیک از دانشکدهٔ هنرهای تزئینی است و مدرک فوقلیسانس خوشنویسی خط لاتین را از پلیتکنیک لیسستر دارد.
در این باره میگوید: «در کلاس ما دانشجویانی از کشورهای مختلف جمع بودند: آمریکا، انگلستان، پرو، ایران و... . در یکی از کلاسها با دیوید هاوس، استاد خوشنویسی خط لاتین، آشنا شدم. وقتی برای اولین بار قلم به دست گرفت و مشغول نوشتن خط شد، من عاشق خط لاتین شدم و از همان روز بیوقفه شروع به نوشتن و تمرین کردم؛ به طوری که پس از دو هفته از شدت خستگی دچار کسالت شدم.»
علاقهٔ مفرط او به کالیگرافی منجر به شرکت در دورههای تخصصی در زمینهٔ کاغذ و کاغذسازی پس از پایان تحصیلاتش در مقطع فوقلیسانس شد. در بازگشت به ایران مدتی در دانشکدهٔ هنرهای تزئینی به تدریس و آموزش کالیگرافی پرداخت و از سال ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۰ مدرس دانشکدهٔ صدا و سیما بود.
لواسانی دربارهٔ آموزش و تدریس کالیگرافی میگوید: «کالیگرافی (خوشنویسی) و لترینگ (طراحی حروف) دو مقولهٔ متفاوت هستند. در دانشکدههای هنری ما عموماً چیزی که تدریس میشود لترینگ است نه کاربرد و مهارت در استفاده از خط. در مورد خط لاتین، دروس به صورت تئوری و عملی با هم تدریس میشود، و کاربرد آموختههای تئوری در کارگاههای عملی بسیار مهم است.»
لواسانی سال ۱۳۷۰ برای ادامهٔ تحصیل به فرانسه رفت و پس از دو سال برای اخذ بورس به ایران بازگشت. در پی ناکامی در این هدف از بازگشت به فرانسه بازماند. دستاورد این حضور دوسالهٔ او در فرانسه، تحصیل در دورهٔ دکتری تاریخ هنر دانشگاه سوربن است که ناتمام ماند.
لواسانی پس از بازگشت کاملاً به کار چرم پرداخت. به گفتهٔ او: «چرم شخصیت و قابلیتهای خاصی دارد و از این نظر با هیچ کدام از مواد مصنوعی صنعتی قابل قیاس نیست. در شرایطی که خوب به عمل آمده باشد، دوام و انعطافپذیری بسیار زیاد و مقاومت خوبی دارد.»
حاصل سالهای طولانی کار کردن با چرم، تجربیات ارزشمندی برایش به ارمغان آورده است. اغلب کارهای او سفارشی بوده و به صورت تکساخته شدهاند. به اعتقاد او، باید جامعه رویکردی دوباره به چرم و کاربردهای گستردهٔ آن پیدا کند. بسیاری از مردم امروزه شناختی از چرم ندارند و فرق بین چرم طبیعی و مواد مصنوعی را نمیدانند. حتی مصنوعات ساختهشده از مواد مصنوعی را به جای چرم خریداری میکنند. شاید تنوعطلبی و تبعیت از مدهای روز جوانها را از استفاده از مصنوعات چرمی — که موجوداتی ماندگار و البته نسبتاً گرانتر هستند — بازداشته است. مثلاً دانشآموزان دیگر از کیفهای چرمی استفاده نمیکنند، چون هر سال یا هر از چندگاهی کیفهای خود را تغییر میدهند و از کیفهای جدیدتر با مواد متفاوت استفاده میکنند.
به این ترتیب، استفاده از مصنوعات چرمی به تدریج به طیف خاصتری از جامعه محدود میشود؛ در حالی که استفاده از محصولات چرمی مانند کیف پول و جلد بلیت اتوبوس یا دسته چک میتواند به فرهنگ عمومی جامعه بازگردد. مصنوعات ساختهشده از چرم مرغوب، در صورتی که از آنها به درستی نگهداری شود، مدت زیادی دوام خواهند داشت و هرچه از عمر آنها میگذرد، اصالت و زیبایی آن بیشتر نمایان میشود. در ایران، سابقهٔ استفاده از چرم — مثلاً برای کیفها و چکمهها — به زمانهای بسیار دور بازمیگردد. لواسانی میگوید: «در طول تاریخ، همواره میراث مکتوب ما را لایهای از چرم محافظت کرده، و ایرانیان در هنر جلدسازی سرآمد دیگران بودهاند.»
او دربارهٔ طراحی مصنوعات چرمی هم نظرهای شنیدنی دارد: «هنوز فرصت اینکه طراحان خوب ما با چرم کار کنند پیش نیامده است. بسیاری از آنها با چرم و کاربردهای آن بیگانهاند. مثلاً در دانشکدههای هنری، دانشجویان طراحی صنعتی و گرافیک هیچ شناختی از چرم ندارند و آموزشی در این مورد ندیدهاند. استفاده از چرم در کنار مواد و مصالح هم چندان رایج نیست. خود من تجربیات خوبی در استفاده از چرم در داخل اتاق اتومبیل داشتهام که میتواند زمینهٔ مناسبی برای کار با چرم باشد.»
«بسیاری از کارهای سفارشی که در چند سال اخیر انجام دادهام جلدسازی بوده است؛ جلدسازی برای وسایل نفیس و گرانبها مانند دستگاههای دقیق، سازهها، وسایل سفری و غیره.» و میافزاید: «امروز امکانات عملآوری و فرآوری چرم در کشور بسیار بهبود یافته که البته در مقابل حجم بسیار زیاد کشتار دام سالیانهٔ ما — که موجب استحصال میزان قابل توجهی مواد اولیهٔ خام برای چرم میشود — کافی نیست. همین امر موجب میشود که این مواد به دلیل عدم امکان جذب در داخل کشور به صورت سالامبور به خارج از کشور صادر، و بخش اندکی از آن، پس از فرآوری به صورت چرمهای خارجی، مجدداً وارد بازار کشور شود. در کنار آن باید به دستگاههای پیشرفتهٔ برش و دوخت چرم هم — که در سالهای اخیر وارد کشور شده — اشاره کرد. دستگاههایی که با استفاده از کامپیوتر، به دقیقترین حالت ممکن، چرم را با حداقل دورریز برش میدهند و در عین حال میتوانند نقاط ضعیف و نامرغوب چرم را تشخیص داده و از برش حذف کنند. پس امکانات کار با چرم و کیفیت آن در حال حاضر وضعیت بهتری دارد.»
«برای استفاده از ظرافتهای مطلوب صنعت چرم و توسعهٔ بازار آن، نیاز به ایجاد تشکلهای حرفهای است. مؤسساتی باید آخرین اطلاعات چرم را جمعآوری و به دستاندرکاران منتقل کنند، طراحی را به صورت اصولی وارد این صنعت کنند و رابطهای مستمر بین طراحان و صنعتگران به وجود آورند. این رابطه میتواند با آموزشهای زیباییشناسی و طراحی همراه باشد. حتی در طراحی یک کیف ساده چرمی، الزامات متعددی باید رعایت شود: ابعاد کیف برای قرارگیری در جیبهای مختلف، استفاده از آستر لغزنده برای سهولت در گذاشتن و درآوردن اسکناس و کارتهای شناسایی و غیره، باید ابعاد درست داشته باشند، و بالاخره جنس و ظاهر آن باید جذاب و زیبا باشد.»
لواسانی در زمینهٔ چرم یادداشتهایی دارد که همراه با موضوعات دیگری مانند هنر صحافی و جلدسازی و رفوگری قالی برای چاپ آماده میکند. پیش از این نیز تألیفاتی مانند کتاب اصول خط در گرافیک برای سال سوم هنرستان و نیز فصلی در قسمت دوم کتاب آموزش حرفهای گرافیک، تألیف خانم فهیمه پهلوان، داشته است.
۱ Polytechnic of Leicester
۲ Calligraphy
۳ David Howse
