خانه ملک، نخستین خانه زاهدان

،مقابر منطقه بلوﭼستان و حتى مسقط ﮐه در آن بلوﭼان بسﯿارى حضور دارند به سبﮏ سلجوقى ساخته شده است. جالب آنﮑه مغولن هﯿﭻ ﮔاه در بلوﭼستان حﮑومت تشﮑﯿل نداده اند. دلﯿلى ﮐه مى توان به روشنى براى اﯾن تابعﯿت سبﮑى اقامه ﮐرد مى تواند همﯿن مهاجرت مردم بلوچ به هند و تأثﯿر آنها از معمارى و فرهنﮓ سلسله ﮔورﮐانى هند باشد ﮐه خود شعبه اى از فرهنﮓ و معمارى سلجوقى به شمار مى رفت. شباهت هاى جامعه بلوﭼستان و هند به اﯾن موارد محدود نمى شود. رنﮓ هاى مورد استفاده در معمارى ساختمان ها و لباس ها هم در بلوﭼستان شباهت وﯾﮋه اى به هند دارد. به وﯾﮋه رنﮓ لباس خانم هاى بلوچ ﮐه همان سرزندﮔى و شادى رنﮓ را ﮐه هند به آن شهره است به ﯾاد مى آورد، شاﯾد به همﯿن دلﯿل اﯾرانﯿانى ﮐه تجربه سفر به هند را داشته اند با حضور در بلوﭼستان با تصاوﯾرى مواجه مى شوند ﮐه خاطرات آنها از هند را زنده مى ﮐند. مسجد جامع تﯿس، عﮑس از بنﯿامﯿن خدادادى

\n

سﯿﮏ هاى زاهدان و تأثﯿر آنها بر ساختار شهر سﯿﮏ، به معنى شاﮔرد، از ادﯾان برخاسته از شبه قاره هند است. از لحاظ فﮑرى، اﯾن دﯾن ﮐوششى براى هماهنﮕى دو دﯾن هندو و اسلم است ﮐه در اثر تجربه شخصى مصلح به نام »ﮔورونانﮏ« ظهور ﮐرد )خانه فرهنﮓ (. عبادتﮕاه اﯾن قوم »ﮔورودواره« 67 و66 :1384 ،جمهورى اسلمى در بمبئى (. مسئله مهم نزد سﯿﮏ ها 84 :1382 ،ﯾا »ﮔودواره« نام دارد)ﮐرﯾمﯿان بستانى ـ ﭘس از ﮐتابشان آدى ﮔرانت ـ »ﭘنج ﮐاف « در واقع ﭘنج ﮐلمه به زبان سانسﮑرﯾت است ، ﮐه با حرف ﮐاف شروع مى شود. سﯿﮏ ها هر ﮐس را ﮐه به اﯾن ﭘنج ﮐاف ﭘاﯾبند نباشد »ﭘاتﯿت « ﯾعنى مرتد مى خوانند. اﯾن ﭘنج ﮐاف ﮐه سﯿﮏ ها بر التزام به آن اصرار دارند، طبق ﮔفته »فوزى « و »بارندر« عبارت اند : ﯾعنى مو ﮐه هر سﯿﮏ منتسب به خالصه باﯾد از آن مواظبت ﮐند. 1 ﮐِس-1:از خالصه معتقد است ، ﮐه نباﯾد موى سر و صورت ﮐوتاه شود ﯾا ﭼﯿزى از آن : شانه اى است ﮐه هر سﯿﮏ آن را همراه خود دارد تا 2 ﮐَنﮕا-2 .ﭼﯿده شود : شلوارى 3ﮐَﭽه-3 .هنﮕام ضرورت و ﯾا هرﮔاه ﮐه بخواهد، موﯾش را شانه ﮐند : 4 ﮐَرا-4 .است ﮐوتاه ﮐه از زانو فراتر نمى رود و شبﯿه شلوار ﮐوتاه نظامى است دستبندى فولدى است ﮐه هر سﯿﮏ آن را به مﭻ دست راستش مى بندد و نزد آنان بﯿشتر به عنوان ﯾﮏ حِرز است و مى ﭘندارند ﮐه اﯾن دستبند، شر و بدى را : خنجر ﯾا ﭼاقوﯾى است از فولد ﮐه مرد سﯿﮏ 5 ﮐِرﭘان-5 .از آنان دور مى ﮐند آن را به ﮐمر مى بندد و آن طور ﮐه برمى آﯾد، نماﯾانﮕر شخصﯿت نظامى سﯿﮏ ها و مبتنى بر فلسفه قدرتى است ﮐه ﮔوروﮔوبﯿند سﯿنﮓ آن را بنا نهاده است ( .1389 ،)توفﯿقى سﯿﮏ ها مهاجرانى از ﮐشورهاى هند و ﭘاﮐستان اند ﮐه به عنوان ﮐارﮔران زاهدان، اولﯿن و قدﯾمى ترﯾن خانه ها و عبادتﮕاه ها خود را در -خط آهن ﮐوﯾته اﯾن شهر ساختند. آنها تحت فرمان انﮕلﯿسى ها مسئول نﮕهدارى آذوقه اى بودند ﮐه از هند به دزداب ارسال مى شده است. بعضى از آنها در ﮐنار اﯾن شغل، به فروش لوازم ﯾدﮐى براى اتومبﯿل هاى عبورى و مواد غذاﯾى براى ﮐارﮔران راه آهن و بعضى از ساﮐنان محلى مى ﭘرداختند. بﯿشترﯾن آمار سﯿﮏ ها مربوط است ﮐه در اﯾن شهر زندﮔى مى ﮐردند و بنا به 1335 تا1330 به سال هاى رواﯾتى، رضاشاه ﭘهلوى با دﯾدن سﯿﮏ هاى عمامه به سر در اﯾن شهر، نام آن (. در دوره 79-88 :1382 ،را از دزداب به زاهدان تغﯿﯿر داد )ﮐرﯾمﯿان بستانى ﭘهلوى، سﯿﮏ ها فضاى هندوستان را با وﯾﮋﮔى هاى مخصوص آن سرزمﯿن، ﮐلمات فراوان انﮕلﯿسى، مصرف مشروب هاى الﮑلى و فروشندﮔى آن، خوردن و فروختن غذاهاى بومى هند و ﭘوشﯿدن و رواج دادن لباس ها و ﭘارﭼه هاى (. روابط سﯿﮏ ها با 16 :1367 ،هندى به اﯾن شهر آوردند )ذﮐرﯾازاده امﯿرى اغلب مردم حالت رسمى دارد. آنها جز در موارد بسﯿار اندك با افراد غﯿرسﯿﮏ رفت و آمد خانوادﮔى ندارند و اﯾن امر موجب شده تقرﯾباً از جامعه طرد شوند و در حاشﯿه قرار بﮕﯿرند، هرﭼند حوزه اجتماعى و ﯾا محله آنها در مرﮐز شهر ZAHEDAN SIKHS INFLUENCE ON IT’S URBAN STRUCTURE امﯿر جللىAmir Jalali

\n

،واقع شده است باز هم نتوانسته ﮐمﮏ ﭼندانى به آنها بﮑند )ﮐرﯾمﯿان بستانى (. 90 :1382 عمده ترﯾن محل سﮑونت سﯿﮏ ها در شهر زاهدان، در ﭼهارراه ﭼه ﮐنم و خﯿابان سعدى و امام خمﯿنى و خﯿابان باقرى است؛ اﯾن محله داراى بافتى قدﯾمى و ﮐوﭼه هاى بارﯾﮏ است و با توجه به حضور سﯿﮏ ها با ﭘوشش و هﯿبتى متفاوت، با وﯾﮋﮔى هاى خاص خود قابل تمﯿز از ساﯾر نقاط شهر است. سﯿﮏ ها محله و راسته خاص خود را ﭘﯿرامون ﮔودواره ﭘى افﮑندند؛ ﮔودواره ﭘاﯾﮕاه اصلى و منحصر به فرد همه مراسم دﯾنى، جشن ها و سوﮔوارى هاى خورشﯿدى، به همت سﯿﮏ هاى 1302 مذهبى سﯿﮏ ها است ﮐه در سال مهاجر و مقﯿم زاهدان شﮑل ﮔرفت و بعدها قسمت هاﯾى به آن اضافه و نوسازى شد. در ﮐنار معبد، ﮐنسول هند قرار دارد ﮐه بر خلف معبد، از نظر معمارى داراى سبﮑى جدﯾد است. خانه هاى اطراف معبد و ﮐنسول با سقفى ﮔنبدى و خشتى بنا شده اند. ﭼوب هاﯾى ﮐه در سقف خانه ها به ﮐار رفته، در دوره ﭘهلوى اول از هند وارد شده، درِ ورودى خانه ها ﮐوتاه است، به نحوى ﮐه با خم شدن مى توان وارد شد. سﯿﮏ ها مردﮔانشان را در مﮑانى دور از محل زندﮔى شان با هﯿزم مى سوزانند و بعد خاﮐستر مرده را جمع مى ﮐنند و به معبد مى برند. ﮔورستان ﯾا همان محل سوزاندن اجساد و مردﮔان در شمال شرقى زاهدان قرار داشت اما در حال - بﯿن تقاطع ﭼهل مترى جام جم و خﯿابان مرادقلى- .(84-89 :حاضر به ﮐلته ﮐامبوزﯾا در شمال شهر انتقال ﯾافته است )همان نﮕاه فرهنﮕﯽ جامعه سﯿﮏ حاﮐﯽ از آن است ﮐه حضور آنها در اﯾران، به دلﯿل موفقﯿت تجاري در فضاي مساعد اقتصادي در ﮐوتاه مدت بوده و نه به منظور ﭘذﯾرش قراردادهاي اجتماعﯽ سرزمﯿن مقصد و تحلﯿل تدرﯾجﯽ در فضاي فﮑري و فرهنﮕﯽ اﯾران. در واقع، همﯿن ضرورت، ﯾعنﯽ حفظ آداب و رسوم و فضاي فﮑري و فرهنﮕﯽ سرزمﯿن مبدأ، آنان را واداشت با تأسﯿس مراﮐز فرهنﮕﯽ و آموزشﯽ خاص سﯿﮏ ها، نسل آتﯽ را حافظ آداب و رسوم خود و (. مدرسه 23 :1390،آماده حضور در موطن اصلﯿشان ﭘرورش دهند)رﯾاحى خصوصى آنها در خﯿابان سعدى و داراى ﮐلس هاﯾى تا ﭘاﯾه هشتم است. در اﯾن مدرسه به دو زبان انﮕلﯿسى و هندى تدرﯾس مى شود و همه معلمان (.89 :1382 ،هندى اند)ﮐرﯾمﯿان بستانى ﭘانوشت ها: 1- Kesh 2- Kanqha 3- Kaccha 4- Kara 5- Kirpan

\n

خانه ملﮏ، نخستﯿن خانه زاهدان ﮔوﯾا ﭼﯿزى ﮐه آبادى دزدآب را به سمت شهر شدن مى برد، احساس نﯿاز دولت برﯾتانﯿا به ساخت راه آهن بوده است. راه آهن نوشﮑى به دزدآب، ادامه مﯿلدى توسط انﮕلﯿسى ها از سند به 1879 خط آهنى بود ﮐه در سال بلوﭼستان ساخته شده بود. آنان در انتهاى اﯾن خط شهر ﮐونا )ﮐوﯾته( را تأسﯿس ﮐرده بودند. با شروع جنﮓ جهانى اول، به دلﯿل مقتضﯿات جنﮕى و امﮑان رساندن ﮐال به ارتش انﮕلﯿس، آنان دست به ساخت راه آهن نوشﮑى به دزداب زدند و قبل از ساخت آن، تمام بلوﭼستان را تصرف ﮐردند. ﭘﯿش بﯿنى راه آهن مزبور اساساً به دلﯾل نظامى و انﮕلﯿس ها ماﯾل به تمدﯾد آن تا بﯿرجند و مشهد نﯿز بوده اند. انﮕلﯿس ها براى ساخت راه آهن، مقاطعه اى با مردى هندى و مسلمان به نام ملﮏ شفﯿع بستند و از آنجا ﮐه هندوستان در زمان اﯾن مقاطعه در قﯿمومﯿت انﮕلﯿس قرار داشت، اﯾن شخص انﮕلﯿسى محسوب مى شد. او تحصﯿلتش را در دانشﮑده اى وابسته به دانشﮕاه ﮐمبرﯾج در هندوستان به اتمام رسانده بود و شاﯾد به نوعى از بانﯿان شهر زاهدان (.40 ،1377 ،محسوب مى شود )سلطانى ملﮏ شفﯿع احمد و ملﮏ شفﯿع محمد دو برادر بودند ﮐه در لهور در مﯿلدى به دنﯿا آمد. 1894 مقاطعه انﮕلﯿس برنده شدند. ملﮏ محمد در سال ﭘدر و مادر او از مسلمانان هند بودند. ﭘدرش ﮐشاورز بود و ملﮏ شفﯿع خود در دانشﮕاه درس خوانده بود. وضع مالى خانواده بنا به ﮔفته هاى محمدتقى )فرزند ارشد ملﮏ محمد شفﯿع( بسﯿار خوب بوده است. ملﮏ شفﯿع علقه و تخصصى در ﮐارهاى فنى داشت و حتى به خلبانى نﯿز مى ﭘرداخت. اﯾن علقه بسﯿار - وقتى شهر زاهدان اولﯿن مهاجران را ﭘذﯾرفت-به ﮐارهاى فنى بعدها به ﮐار آمد. ملﮏ شفﯿع قبل از آمدن به دزداب در لهور داراى همسر بوده مﯿلدى صاحب اولﯿن فرزندش محمدتقى ملﮏ شد، 1922 است. در سال ساله بوده 12 ، مﯿلدى1935 محمدتقى در هنﮕام ورود به زاهدان، در سال است. خورشﯿدى( تا 1290 مﯿلدى )حدود1914 طى ﭼهار سال، ﯾعنى از مﯿلدى ﮐار ساختن خط آهن به اتمام رسﯿد. در واقع در طول جنﮓ 1918 جهانى اول اﯾن خط در حال ساخت بوده است. محل استقرار انﮕلﯿسى ها در اﯾن زمان در سفﯿدآبه، اطراف بﯿرجند و بﯿدخت بوده. آنها در محل ﮐنسولﮕرى ﭘاﮐستان فعلى، درمانﮕاهى داشتند و ظاهراً جز اﯾن سازه، در (.43 ،منطقه هﯿﭻ ساختمان دﯾﮕرى نساختند )سلطانى مﯿلدى تصوﯾر شهر دزداب ﭼنﯿن بوده است: غﯿر از 1918 در سال درمانﮕاه، ﮐارﮔران راه آهن همه در ﭼادر زندﮔى مى ﮐردند. تا مدت ها اﯾن ﭼادرها برﭘا بوده و ﭘس از آن براى ﮐارﮔران از تراورس هاى خط و از نى و حصﯿر آلونﮏ هاﯾى ساخته شده بود. خط آهن تا مقابل دادﮔسترى قدﯾم آمده بود. خانه هاى ﭼوبى ﮐارﮔران نشانى از عزم رفتن آنها بود. تعداد ﮐارﮔران زﯾاد بود و اﯾن به ﮐار، سرعت لزم را مى بخشﯿد. در آن زمان هفته اى ﯾﮑبار قطار به دزدآب وارد مى شد و با خود غذاى ارتش انﮕلﯿس، شﮑر، ﭼاى، ﮔازوئﯿل، ﭼتاﯾى و قماش و ماشﯿن آلت مى آورد. در منطقه فقط تعدادى خانواده بلوچ از طاﯾفه ﮔرﮔﯿج زندﮔى مى ﮐردند. آنان در شمال شهر فعلى، ﮐنار ﭼشمه اى مشغول ﮐشاورزى بودند. محل استقرار ﮐارمندان انﮕلﯿسى روى تﭙه اى شنى بود ﮐه هم اﮐنون ﮔودواره سﯿﮏ ها روى آن قرار ﮔرفته. امروز اﯾن محل به تﭙه شباهتى ندارد و سطح خﯿابان صاف (. اولﯿن ساختمان شهر ﮐه در آن بتن به ﮐار رفت، 45- 44 ،است )همان خانه ملﮏ شفﯿع بود ﮐه دو سال ﭘس از ورود به منطقه دست به ساخت آن زدند. اﯾن خانه در خﯿابان فردوسى واقع است و تجارتخانه در خﯿابانى معروف شناخته مى شود و با ابزار 49 به ﮐامبوزﯾا ﮐه امروزه با عنوان امام خمﯿنى ساختمانى وارده از هندوستان ساخته شد. اصولً مصالح ساختمانى مورد از هند وارد مى شد.- اعم از ﭼوب، سﯿمان و فلز-نﯿاز در ﭘشت ساختمان زمﯿن تنﯿس و استخر وجود داشته ، امروز از استخر خبرى نﯿست و جاى خالى زمﯿن تنﯿس با دو ستون تور دﯾده مى شود. طاق نماى ﭘشتى خانه در حال فرو رﯾختن است و در نﮕاه اول مسﮑونى به نظر نمى رسد. اما ابهت سال هاى دور اﯾن خانه در درخت ها و باغﭽه ها و ستون هاى ورودى به فضاى سبز سمت ﭼﭗ حﯿاط بزرگ خانه، جاى زمﯿن تنﯿس، حوض ﭼندضلعى بزرگ و بعضى وساﯾل قدﯾمى موجود در منزل قابل مشاهده است. خانه اى ساﮐت و دنج ﮐه سقوط ﯾﮑى از ﮐاج ها، ضمن ﮔرفتن نماى جلوﯾى خانه بر حزن و تنهاﯾى اش افزوده است. در ورود به خانه، دﯾوار ﮐوتاهى تعبﯿه شده ﮐه ﯾادآور نوعى حجاب براى خانه است، ﭘشت دﯾوار ﯾﮏ نﯿمﮑت بدون تشﮑﭽه بسﯿار قدﯾمى، باقﯿمانده از سﯿنما ملﮏ قرار دارد. ﮔفته مى شود اﯾن نوع نﯿمﮑت قدﯾمى ترﯾن مدل صندلى سﯿنما در دنﯿا بوده و اﯾنﮑه ﭼﮕونه سر از دزاب درآورده باﯾد ﮐار انﮕلﯿس ها باشد. روى بهارخواب ﮐه ﭘس از دﯾوار در معرض دﯾد است، دو تخت قدﯾمى در طرفﯿن دﯾده مى شود ﮐه مشخص است محل نشستن تابستانى بوده است. اﯾن خانه تا سال ها ﯾﮑى از بزرگ ترﯾن و زﯾباترﯾن خانه هاى شهر بوده، شﮑل ﭘلن اصلى بنا مستطﯿل است. »خانه به صورت ﯾﮏ ﮐوشﮏ در وسط ﯾﮏ محوطه بزرگ قرار دارد، اﯾن بنا از جمله محدود بناهاى ﮐوشﮑى شهر زاهدان است. داراى دو در ورودى در ضلع شرقى و ﯾﮏ در ورودى در ضلع غربى، هفت اتاق، مطبخ، باغﭽه ها، حمام، سروﯾس هاى بهداشتى و دو رواق در بدنه هاى شرقى و غربى است. ساختمان اصلى در وسط بنا هم در ضلع شرقى و هم در ضلع غربى به صورت بهارخواب اجرا شده است. اﯾن بنا به صورت راهرو و اتاق هاى تودرتو مترمربع 9,5 در6 ساخته شده است. مﯿانﮕﯿن اندازه اتاق ها در اﯾن خانه است. در ﮔوشه جنوب شرقى حﯿاط بزرگ، ساختمان هاى قدﯾمى وجود دارد ﮐه زمانى مورد استفاده خدمتﮑاران و ﮐارﮔران خانه بوده است، دورتادور اﯾن ساختمان ها ﯾﮏ تﯿغه آجرى وجود داشته ﮐه سبب تفﮑﯿﮏ اﯾن قسمت از حﯿاط بنا مى شده است.« )آرشﯿو اسناد و ﮔزارش هاى ثبتى مﯿراث فرهنﮕى، (.1392 محمد تقى ملﮏ نقل ﮐرده ﮐه خانه شان سال ها محل اقامت غالب اشخاص مهمى بوده ﮐه به شهر وارد مى شده اند، وقتى رضاشاه در سال به دزداب آمد، ابتدا قرار بود به خانه ملﮏ وارد شود اما به دلﯿل اﯾنﮑه 1308 MALEK HOUSE, ZAHEDAN FIRST HOUSE ﮐلثوم بزىKolsoum Bazi