مطالعهٔ تاریخ شهر تهران، جداییناپذیری آن از باغها و درختان چنار را نشان میدهد. در دورهٔ صفوی نیز باغ یکی از اصلیترین موضوعات در نوشتههای سیاحان و مورخان است. پیترو دلا واله¹ که همراه شاه عباس به تهران میآید، از درختان چنار باغهای آباد شده به دست شاه عباس یاد میکند که قطر تنهٔ آنها بیش از قطر دستهای به هم پیوستهٔ دو نفر بوده که خود دلیلی بر سابقهٔ وجود باغها و درختان چنار حداقل ۲۰۰ سال قبل از ورود شاه عباس به تهران است.
با نگاهی دقیقتر میتوان وجود آب را یکی از اصلیترین دلایل پیدایش، گسترش و اهمیت تهران دانست. باغها در مرحلهٔ اول، بر پایهٔ آبراهها و چنارهای کاشته شده در مسیر جویها پایهگذاری میشود. در سال ۱۲۰۰ هـ. ق. آقا محمد خان قاجار در تهران تاجگذاری و تهران را به عنوان پایتخت خود اعلام کرد. اولیویه² که در سال ۱۲۱۲ در تهران بوده مینویسد: «در داخل شهر فقط قسمت کمی مسکون بوده… و قسمت عمدهٔ شهر را باغهای بزرگ تشکیل میداده است.»
باغ نگارستان یکی از مهمترین باغهای این دوره است که مراسم ولیعهدی فتحعلی شاه و سپس تاجگذاری او در این باغ برگزار شد. باغ لالهزار، باغ گلستان و باغ دیگری که در نقشهٔ نوسکوف ـ اولین نقشه در دسترس تهران مربوط به دورهٔ فتحعلی شاه قاجار ـ به نام باغ «متعلق به محمد علی میرزا قاجار» مشخص شده، از دیگر باغهای دایر این دورهاند.
با روی هم گذاشتن این نقشه با نقشهٔ عبدالغفار میتوان دریافت که فضاهای سبز و بستانهایی که در جنوب باغ نگارستان و غرب باغ محمدعلی میرزا قاجار بودهاند، محل شکل گرفتن باغهای بعدی دورهٔ قاجار، یعنی باغ سردار ایروانی، باغ نظامیه و به تبع آنها باغ مسعودیهاند.
همپوشانی نقشهٔ نوسکوف و نقشهٔ دارالسلطنه به حد جزئیات، با وجود اینکه نقشهٔ نوسکوف به دلیل قدمت از دقت کمتری برخوردار و از نظر فرم و مقیاس تقریبی است، ولی مطالب مهمی را در مورد باغی که اکنون به عنوان مسعودیه میشناسیم آشکار میکند.
مسعود میرزا در سال ۱۲۹۰ هـ. ق. براساس آنچه در خاطراتش آورده، این محل را از نظامالملک پسر میرزا آقا خان خرید و در آن عمارات مفصلی را به سرکاری رضا قلی خان (ملقب به سراجالملک) تا سال ۱۲۹۵ هـ. ق. برپا کرد. شواهد نشان میدهد شهرت مسعودیه به عمارت دیوانخانه، بیرونی و سر در بوده، در حالی که عمارت نظامیه احتمالاً به اندرونی و بخش خصوصی زندگی او اشاره داشته است. از سوی دیگر مشخص میشود که بخش عمدهٔ باغ و بناهای با سابقه و اصلی باغ نظامیه در منتهیالیه غربی باغ قرار داشته که بعداً در نقشهٔ عبدالغفار به نام باغ و عمارت حضرت والا ظلالسلطان از آن یاد میشود.
حفاریهای فصل اول سال ۹۰ در مسعودیه نیز وجود بناهایی در منتهیالیه جنوب غربی مجموعه مربوط به پیش از دورهٔ ساخت و ساز ناصری را اثبات میکند. از دیگر مدارک موجود در مورد حدود بناهای مسعودیه و باغ نظامیه، دو سند تاریخی است که یکی وکالتنامهٔ ظلالسلطان به نام فرزندش کامران میرزا (صارمالدوله) برای فروش عمارت مسعودیه در سال ۱۳۲۷ هـ. ق. است و دیگری سند معاملهٔ بین ظلالسلطان و عروس خود همدمالسلطنه است.
از مجموع مطالب و اسناد ارائه شده میتوان نتیجه گرفت آنچه از مجموعهٔ مسعودیه باقی مانده نیمهٔ غربی (بخش بیرونی) مجموعهٔ اصلی به مساحت حدود ۱/۵ هکتار است که حدود ۷۵ سال در اختیار وزارت فرهنگ و آموزش و پرورش بوده و رضاخان سردار سپه در سال ۱۳۴۲ هـ. ق. آن را برای دولت از همدمالسلطنه خرید و یک سال بعد در اختیار وزارتخانه قرار داد. این بخش، از شمال به خیابان اکباتان، از جنوب به کوچههای وقفی، از شرق به خانههای مسکونی ساخته شده در محدودهٔ اندرونی، و از غرب به خیابان ملت محدود میشود.
با توجه به سند معامله محل پنج عمارت اصلی مشخص میشود: عمارتهای دیوانخانه، سید جوادی، مشیرالملکی، سر در خلوت و آبدارخانه. مسعودیه در اصل دو قسمت اندرونی و بیرونی داشته که بخش اندرونی تخریب شده و بخش بیرونی آن همان است که امروز به نام مسعودیه میشناسیم و بر اساس اسناد و تصاویر موجود به دو بخش کاملاً مشخص تقسیم میشود:
۱ـ محوطهٔ شرقی شامل باغ، حیاط دیوانخانه و عمارت بزرگ آن و سر در کالسکهرو است.
۲ـ محوطهٔ غربی شامل عمارت سر در پیاده، حیاط خلوت، عمارت مشیرالملکی (مشیری یا مشیرالدوله) و حیاط مشیری، عمارت و حیاط سید جوادی و عمارت سفرهخانه و حوضخانه است و در امتداد آن ساختمان آبدارخانه قرار دارد. دیوار مشبک زیبایی محوطهٔ شرقی و غربی را از هم مجزا میکرده، با ورودی و خروجیهایی برای ارتباط دو محوطه.
معماری مجموعه نیز دو بخش متفاوت دارد: بخش غربی که از سردر پیاده شروع میشود، با الگوی حیاط مرکزی یادآور معماری خانههای آرام و امن ایرانی است. سردر، قدیمیترین بنای مجموعهٔ مسعودیه، از الگوی کلاسیک عمارتهای ورودی دوران اول قاجار، یعنی پلان سه قسمتی پیروی میکند، به این معنی که سه فضای متوالی رو به معبر دارد.
عمارت سردر پیاده که به احتمال زیاد متعلق به دورهٔ فتحعلیشاه قاجار است، با یک عقبنشستگی به شکل جلوخان اولین مرتبه از سلسله مراتب ورودی است. روی محور ورودی عقبنشستگی مسقف کوچکتری با در نفیس چوبی با تزئینات معرق و منبت است. دو سکوی سنگی پیرنشین از اجزای جدا نشدنی ورودیها در معماری ایرانی، با تزئین سنگی و یک مقرنس ۲۰ ردیفه ورودی را کامل میکنند.
با توجه به شباهت زیاد بنای ورودی چشمهعلی دامغان با این بنا و نتایج سونداژهای انجام شده، طبقهٔ بالا به شکل یک عمارت کلاهفرنگی کوشکمانند بوده است. هشتی ورودی با پلان مستطیل و سقف نگینی، یکی از زیباترین مقرنسهای شهر تهران را دارد. این ورودی که طبق الگوهای معماری ایرانی باید دارای یک ورودی از مرکز به داخل مجموعه و دو خروجی از طرفین باشد، فقط یک خروجی به سمت باغ دارد، در حالی که ورودی دوم هم زمانی موجود بوده و بعدها مسدود شده. این دو ورودی با چرخشی ۱۵ درجه، محور اصلی باغ نظامیه را شکل میدادهاند که بعدها با جدا شدن باغ مسعودیه از باغ نظامیه تا حدی اهمیت خود را از دست دادند و سردر ورودی کالسکه در محور باغ جدید مسعودیه بر اساس نظام این محور شکل گرفته است.
طبقهٔ بالای عمارت سردر عملکرد یک کلاهفرنگی را داشته، اگرچه امروز وجود یک فضای کلاهفرنگی مانند در کنار خیابان پر رفت و آمد بیمعنی به نظر میرسد، اما وجود باغها در اطراف و خلوتی محدوده، این کارکرد را برای طبقهٔ بالای عمارت سردر امکانپذیر میکرده است. در متون قدیمی اشاره شده که در ساختمان کنار میدان در دورهٔ فتحعلیشاه ایوانی بوده که شاهزادگان قاجار مراسم قربانی شتر را از آنجا نگاه میکردند، پس وجود چنین الگویی سابقه داشته است.
با ورود از عمارت سردر و عبور از دالانی که به محوطهٔ اصلی و حیاط دیوانخانه دسترسی دارد، وارد حیاط محصور و کوچکی میشویم که به حیاط خلوت معروف است. به نظر میرسد این حیاط محل پذیرایی از مهمانان مجموعه بوده و در جبههٔ جنوبی عمارت مشیر قرار دارد. حیاطهای عمارت مشیر و عمارت سیدجوادی مستقل بودهاند و ارتباط هر بنا با حیاط از طریق پلههایی بوده که از یک سو به زیر زمین و از سوی دیگر از طریق ایوان ورودی به طبقهٔ اول وصل میشده. در شرق طاق نمای مشبکی فضای حیاطها را از حیاط بنای دیوانخانه جدا میکرده است.
نمای جنوبی بنای سید جوادی به همان شکل تغییر یافتهٔ دورهٔ پهلوی حفظ شده تا نشانی از اتاق وزیر فرهنگ و آموزش و پرورش کشور در طول ۵۰ سال باشد. گچبریهای طبقهٔ اول ساختمان سیدجوادی مربوط به دورهٔ پهلوی و نقاشیهای روی لمبهکوبی سقف مربوط به دورهٔ قاجار است. زیرزمین ساختمان مشیر هم گچبری پرکار و پر تکلفی دارد که اخیراً مرمت شدهاند. معماری هر دو بنا برگرفته از الگوی ایوان دو ستونه است که در نماهای رو به جنوب آنها به شکل پنج ستون نمایان شده و عناصر پشت سر آن به صورت اتاق پنج دری در وسط و سه دری در طرفین که به یک دو دری و یک راهرو تقسیم شده، قابل تشخیص است.
در منتهیالیه بخش غربی مجموعه به بنای پرجلوهٔ سفرهخانه میرسیم که در ادامهٔ ساختمان دیوانخانه ساخته شده. طاق کلمبه روی فضای مرکزی حوضخانه از جمله بزرگترین و کمخیزترین کلمبههای معماری ایران به شمار میآید. فضای طبقهٔ بالای مربع ۹ قسمتی این چلیپا را یک فضای شکمدریده آراسته که با ابعاد حدود ۲۱/۵×۱۷/۵ متر، میتوان آن را بزرگترین شکمدریدهٔ معماری ایران دانست. پلان بسیار الگو مدار حوضخانه قابل توجه است، اما طبقهٔ بالا الگویی جسورانه، با برخی نوآوریها در بالکن و ایوان دو ستونه، شبیه به معماری ایرانی است، اما سبک آن عملاً اروپایی است. این فضا در جشنها، عزاداریها و پذیراییهای رسمی مورد استفاده بوده.
بخش شرقی مجموعه داستانی جداگانه دارد. عمارت سردر کالسکهرو با یک عقبآمدگی نیمدایرهای از معبر جدا شده و عمود نبودن معبر بر مسیر باغ، با زاویهٔ دروازهٔ اصلی نسبت به خیابان حل و به عنوان در اصلی مطرح شده. این دروازهٔ رو به معبر، ازارهای از سنگ حجاری شده دارد و حاشیههای کاشی معقلی و مقرنسها آن را کامل میکنند. سنتوری بالای دروازه از الحاقات دورهٔ پهلوی است. دیوار رو به باغ دروازه با تابلوهای کاشی هفترنگ با مناظر شکارگاه تزئین شده و نیمستونهای دو طرف در نشان از معماری مجموعه در زمان ظلالسلطان دارند.
معماری بخش شرقی با محور اصلی و تقارن حجم و نما، یادآور الگوی کاخسازی دورهٔ ناصری است. کاخ سپهسالار و کاخ گلستان نمایندهٔ الگویی در کاخسازی است که تا قبل از آن رایج نبوده است. مبادلات فرهنگی با اروپا و آشنایی با معماری اروپایی، حتی از روی کارتپستال، یکی از دلایل شکلگیری این معماری است. معماری ایرانی به خصوص در دوران صفویه، زندیه و دورهٔ اول قاجار، به پله به عنوان عنصر درجه دو و گاه درجه سه در معماری توجه کرده و هرگز از آن به عنوان یک عنصر شاخص در محور اصلی استفاده نکرده. در حالی که در هر سه بنا به خصوص در بنای دیوانخانهٔ عمارت مسعودیه، پله با استقرار در محور اصلی، به عنوان عنصر درجه یک در معماری مطرح شده است.
فضای وسیع دور حوض دایرهای شکل جلوی کاخ دیوانخانه محل دور زدن کالسکه بوده است. پیشآمدگی طبقهٔ بالای دیوانخانه روی مجموعهای از ستونها نیز بدعتی بوده که شاید برای توقف کالسکه در زیر آن طراحی شده است. در این بخش بر عکس معماری ایرانی، که تناسب و سلسله مراتبی از سنگینی به سبکی را از پایین تا بالای نما رعایت میکرده، دیوارهای تالار آینه و حجم سنگین طبقهٔ اول روی چند ستون که سبکی را القا میکند قرار دارند. بدعت دیگر که در دورهٔ ناصری و دقیقاً از کارتهای پستال اروپایی برداشت شده و حتی عملکرد مناسب خود را نیز پیدا نکرده، پلهٔ ورودی به سرسرایی منتهی میشود که با وجود قطاربندی، سرستونها، خطاطی منسوب به میرزا غلامرضا، خطاط معروف دورهٔ قاجار، با آینهکاری و گچبریهای گلویی، یک کلاهفرنگی به شیوهٔ اروپایی بر بالای سر دارد که امکان ورود نور به سرسرا و روشنایی پله را فراهم میکند.
تالار آینه در بالای پلهها، سقف و گلویی مقرنس آینهکاری و اُرسی درهای چوبی ملیلهکاری شده با برنج و عاج دارد. این فضا با الگوی پنجدری یا پنجتایی، شاهنشین یا تالار آینه خوانده میشود. اتاقهای شرقی و غربی این سرسرا و تالار به عملکردهای جنبی اداری و دیوانی اختصاص داشته و تالار آینه محل ملاقاتهای رسمی و تشریفاتی بوده. در طبقهٔ پایین و همکف این بنا دو مسیر و راهرو عبوری در دو طرف، و اتاقهایی که مستقیم به حیاط باز میشود، فضاهایی را برای اقامت خدمتکاران، نظامیان، کالسکهچیها و… فراهم کرده. نمای تالار آینه گچبری پرکاری دارد که با تغییرات ایجاد شده در چند دوره، ردپایی از سه دورهٔ قاجاری، پهلوی و بعد از انقلاب اسلامی را در بر خود دارد.
بررسی نقش شهری این مجموعهٔ ۱/۵ هکتاری در بافت کنونی تهران میتواند موضوعی در خور اهمیت برای پژوهش قرار گیرد تا با توجه به قابلیتهای بنا، عملکردی مناسب برای آن در نظر گرفته شود که مطمئناً در بالا بردن سطح فرهنگی و آسایش نه تنها در مناطق اطراف بلکه در سطح شهر تهران مثمر ثمر خواهد بود.
پانوشتها:
۱ـ Pietro Della Valle
۲ـ Olivier
* سید وحید افصحی متولد ۱۳۵۳ در تبریز، فارغالتحصیل دانشگاه آزاد اسلامی تبریز است. مرمت مجموعهٔ تاریخی کردشت، خانهٔ تاریخی حیدرزادهٔ تبریز، ساماندهی تپههای تاریخی اردبیل، مرمت و احیای عمارت تاریخی مسعودیه در سازمان میراث فرهنگی، از جمله پروژههای او هستند. او رتبهٔ اول مسابقهٔ طراحی داخلی بناهای تاریخی و رتبهٔ اول مسابقهٔ طراحی سردر باغ ملی گیاهشناسی را به دست آورده.
