از آغاز طرحهای دوما امانیه و سامان بولوار در اوایل دههٔ ۱۳۵۰، برجسازی مسکونی در تهران آغاز شد. در سالهای ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ پروژههای بلندمرتبهٔ زیادی در دست طراحی یا اجرا بود و این فعالیت کمکم کارفرمایان را به انبوهسازی تشویق کرد. کارفرمایانی که با سرمایهٔ کمتر فعالیت میکردند با مشاوران داخلی، و آنها که به طرحهای بزرگ و انبوهسازی تمایل داشتند با مشاوران خارجی قراردادهایی منعقد کردند. آنچه در این مقاله مورد بحث و بررسی قرار میگیرد طرحهای انبوهسازی است که به وسیلهٔ مشاوران خارجی طراحی و در تهران به اجرا گذاشته شد.
تا آنجا که اطلاعات موجود نشان میدهد، طرحهای بسیاری به صورت مجتمعهای بزرگ و کوچک مسکونی به وسیلهٔ مشاوران و پیمانکاران خارجی در سطح تهران ساخته شد که برخی از آنها به شرح زیر است:
شهرک اکباتان — بزرگترین طرح، شامل حدود ۱۳٬۵۰۰ واحد در سه فاز. فازهای ۱ و ۳ به وسیلهٔ مشاور آمریکایی و فاز ۲ به وسیلهٔ مشاور کرهٔ جنوبی طراحی شد و مجموعهای از پیمانکاران ایرانی و خارجی آن را اجرا کردند. این طرح را بدون اغراق میتوان منشأ ورود دانش فنی عظیم به کشور دانست: بیش از ۱۰ واحد تولیدی بزرگ وابسته۱ و نیز ماشینآلات فراوان همراه این طرح وارد کشور شدند.
شهرک آپادانا با طراحی فنلاندی؛ مجتمع مسکونی زمرد (ساختمانهای سعدی، حافظ و غیره) با طراحی آمریکایی؛ مجتمع مسکونی آتیساز با طراحی سوئدی؛ مجتمع مسکونی عمران تکلار با طراحی یونانی؛ مجتمع مسکونی صنایع دفاع با طراحی آلمانی؛ مجتمع مسکونی اس.پ. با طراحی فرانسوی؛ مجتمع مسکونی گلدن پرنس با طراحی ایتالیایی — و بسیاری مجتمعهای مسکونی دیگر که مجموعهٔ آنها به تدریج از دو سه سال قبل از انقلاب شروع شد و پس از انقلاب به بهرهبرداری رسید نیز در این گروه جای دارند.
آنچه بسیار قابل توجه بود و در حقیقت علت اصلی نوشتن این مقاله به شمار میرود، روش طراحی و ساخت این بناهاست که توجه نویسنده را از دیرباز به خود جلب کرده است. به این نکته توجه داشته باشیم که قریب به ۹۰٪ از مجتمعهای مسکونی طراحیشده به وسیلهٔ طراحان اروپایی یا آمریکایی یا کرهای در تهران بزرگ، دارای اسکلت بتنی به روش «دیوار برشی و دال بتنی» و اسکلت ساختمان به روش صنعتی و سفتکاری یا نازککاری به روش نیمهصنعتی اجرا شدهاند. بد نیست بدانیم که ۱۰٪ طرحهای باقیمانده، به خصوص طرحهای ایتالیایی، دارای اشکالاتی بودهاند.
روش دیوار برشی و دال بتنی
برای آگاهی آن دسته از خوانندگانی که به این روش آشنایی ندارند، ابتدا توضیح کوتاهی در مورد اینگونه ساخت و ساز داده میشود. در روش ساخت و ساز به صورت دیوار برشی و دال بتنی، ساختمانها دارای اسکلتی از دیوار بتنی حمّال و سقف به صورت اسلب یا دال بتنی هستند که به دو صورت جدا از هم (اول دیوار و بعد سقف) یا به صورت یکپارچه به نام روش «توکلی» اجرا میشود. ضخامت دیوارها و سقفهای بتنی با یکدیگر تناسب کامل دارند و دیوارها ضمن تحمل بارهای ثقلی، حکم دیوار برشی برای تحمل نیروهای جانبی دارند. سقفها نیز ضمن تحمل بارهای ثقلی، به صورت دیافراگم عمل میکنند. به علت طول زیاد دیوارها میزان بار وارده بر واحد سطح بسیار کم و در نتیجه میزان مصالح مورد نیاز (شمارهٔ آرماتور و ضخامت بتن) برای مجموعه بارها محدود خواهد بود.
پارهای از ساختمانهای ساختهشده بر اساس این روش، دارای دیوار بتنی در جهت طولی و عرضی — مانند فاز ۱ و ۳ شهرک اکباتان یا ساختمانهای زمرد — و پارهای دیگر، مانند ساختمانهای فاز ۲ شهرک اکباتان یا ساختمانهای صنایع دفاع، در امتداد عرض ساختمان دارای دیوارهای برشی و در امتداد طول ساختمان دارای هستهٔ مقاوم بتنی، مانند باکس آسانسور یا پله، هستند. این هستههای مرکزی معمولاً به وسیلهٔ قالب لغزان در زمان کوتاه ساخته میشود. انفجار یک راکت که در روز اول جنگ ایران و عراق به وسیلهٔ هواپیماهای عراقی پرتاب و در یکی از ساختمانهای شهرک اکباتان منفجر شد، مقاومت بسیار خوب این ساختمانها را حتی در مقابل نیروهای انفجاری نشان داد.
در اینگونه ساخت و ساز، درها و پنجرههای ساختمان عموماً به صورت بازشو بر روی دیوارها و محل عبور لولهها و رایزرها به صورت بازشو در سقف پیشبینی میشوند.
با توجه به طول دیوارهای حمّال بتنی، فونداسیونهای ساختمان معمولاً به شکل نواری یا صفحهٔ یکپارچه طراحی میشوند. درگیریِ سقف، دیوار و فونداسیون که مجموعاً به صورت یک خرپای ویرندیل (Vierendeel) عمل میکند، از وجود هرگونه نشست نامتقارن در ساختمان جلوگیری به عمل میآورد. دهانهٔ مطلوب برای چنین روشی با توجه به تعداد طبقات ساختمان تعیین و بین ۵ تا ۷ متر محاسبه میشود، و با توجه به این محدودهٔ تغییرات ممکن، میتوان اشکال مختلف ساختمان را به وجود آورد.
بتنریزی دیوارها و سقفها معمولاً به تعداد و حجم زیاد صورت میگیرد و قالبهای چندبار مصرف با ابعاد بزرگ برای این منظور به کار میرود. سیستم سیمکشی برق، جعبههای تقسیم و کلید و پریز همه در هنگام آرماتوربندی در قالب پیشبینی شده و در داخل بتن اجرا میشوند.
استفاده از این روش در طرحهای صنعتی با تعداد ساختمانهای زیاد بسیار مقرون به صرفه و سریع است و در طرحهای کوچک باید به وسیلهٔ پیمانکارانی که ابزار آن را برای طرحهای بزرگ تهیه کردهاند اجرا شود. اجرای این روش برای سازندگان و پیمانکاران جزء مقرون به صرفه نخواهد بود.
بیست سال فرصت از دست رفته
کسانی که ساخت و ساز آن زمان در شهر تهران — در طرحهایی مانند شهرک اکباتان، شهرک قدس (غرب) یا صنایع دفاع در پاسداران — را به خاطر میآورند، میدانند که هر روز یا هر هفته چهرهٔ این پروژهها تغییر میکرد و پیشرفت کار آنقدر چشمگیر بود که عابران و حتی کسانی را که با کارهای ساختمانی سروکار نداشتند به تعجب وامیداشت. با شروع انقلاب، سرعت این ساخت و سازها به کندی و سپس به توقف گرایید. پرداخت اقساط وامهای بانکی به این پروژهها متوقف شد و کارفرمایان پروژهها، که اکثراً نام آنها در لیست افراد طاغوتی به چشم میخورد، به خارج از کشور رفتند. با توقف این پروژهها، شکل ساخت و ساز با ضوابط و دستورالعملهای جدید وفق داده شد و پس از یک روند کوتاهمدت کُندیِ ساخت بناها، عملیات ساختمانی به شکل جدید و با سرعت بیشتر آغاز شد.
قوانین و ضوابط توزیع زمین شهری، عدم اجازهٔ فروش واحد مسکونی به متولدان شهرستانها، گران شدن وام بانکی برای خرید آپارتمان به وسیلهٔ افراد کمدرآمد و متوسط، پرداخت وام ناچیز به سازندگان واحد مسکونی بابت هر واحد، و خلاصه رشد شدید جمعیت از یک سو و مهاجرت از شهرستانها به تهران از سوی دیگر، باعث شد که ساخت صنعتیِ واحدهای مسکونی — که دانش فنی آن طی چند سال اول انقلاب به کشور وارد شده بود — به طور کامل در بوتهٔ فراموشی قرار گیرد و با بیاعتنایی و اغلب پرخاشجوییهای کور مواجه شود.
متأسفانه به جای ادامهٔ این روش پیشرفته و کاملاً متناسب با شهر تهران — که بین دو گسل فعال و خطرناک واقع است۲ — دهها شهرک، محله و ساختمان به وسیلهٔ سازندگان سودجو و ناآگاه، با مصالح نامرغوب و روشهای سنتی، در گسترهٔ تهران بزرگ بنا شد. طی این سالها هرگز هیچ یک از مهندسین محاسب و مشاور، به علت درهمآمیزی مسائل فنی و سیاسی و اجتماعی و اقتصادی، هیچ اعتراضی به این روشهای غلط نکردند و همراه سیل تقاضای شدید مسکن، به هر سو و هر شکلِ ساخت و ساز تن دادند.
من نیز خود همراه با موج برخاسته در جامعه، در طراحی طیف وسیعی از خانههای با مصالح بنّایی ویلایی تا آپارتمانهای اسکلت فلزی که با جوشکاری آنچنانی اجرا میشوند شرکت کردم و، با اینکه سالهای قبل و بعد از انقلاب در پروژههای اکباتان حضور فعال داشتم، هرگز از خود نپرسیدم چرا ساخت صنعتی نه، و اسکلت فلزی نیمبند یا ساختمان بناساز استاد علی بنا آری؟
جو سیاسی این فکر را به ما القا میکرد که «این طرحها طاغوتی هستند» یا اینکه «بسیار گران تمام میشوند». اینها همان زمینههایی بود که در سالهای گذشته مرا از فکر کردن به این روش طراحی باز میداشت — تا آنکه وزارت مسکن و شهرسازی طی برنامههای اخیر خود، ساخت واحدهای مسکونی ارزانقیمت استیجاری را پیشنهاد داد و به اجرا گذاشت.
در این برنامه، پیمانکارانی که علاوه بر خصوصیتهای پیمانکاری — یعنی ارزان تمام کردن پروژه و نیز ویژگیهای اخلاقی صحیح و تمایل به استفاده از فناوری جدید — داشتند، روشهای متعدد ساخت و ساز را که ابزار کار و وسایل آن در کشور موجود بود بررسی کردند و در نهایت به این نتیجه رسیدند که «سریعترین و ارزانترین و مطمئنترین روش ساخت واحدهای مسکونی ارزانقیمت استیجاری همان روش دیوار برشی و دال بتنی است۳» و پس از گذشت سالها کجرویِ فنی و ساخت واحدهای مسکونی غیرمطمئن، بار دیگر وزارت مسکن و شهرسازی اقدام به ساخت واحدهایی کرد که از نظر اقلیمی از بهترین روشهای ساخت و ساز به شمار میآید.
بالاخره این مسئله ثابت شد که در کتاب مقاومت مصالح هیچ صفحهای به مسائل سیاسی اختصاص داده نمیشود و بلایای طبیعی، مانند زلزله، فقط در مقابل ساختمانهایی بیاثرند که با اصول فنی ساخته شده باشند؛ و سیاست وام بانکی نباید این اصل را خدشهدار کند.
پانوشتها:
۱. تولید آلومینیوم آنودایز — تولید شیشهٔ دوجدارهٔ خلأ — تولید پلاستوفوم — تولید قطعهٔ گچی — شرکت ساوالوکس — تولید مشعل ساوه — تلویزیون بلر — شرکت فرش اکباتان — تولید قطعات پیشساختهٔ بتنی — تولید بتن آماده — تولید شن و ماسه — تولیدات انبوه آرماتور آجدار حمّ.
۲. به گزارش جایکا (JICA) مراجعه شود.
۳. به ساختمانهای ساختهشده به وسیلهٔ شرکت مرسل قالب و شرکت دبله مراجعه شود.
