معماری مساجد در فلات ایران: سه ویژگی اساسی

۱.۱. در پلان

دور هر یک از چهار ضلع حیاط، از دو ردیف رواق ساخته شده، در میانهٔ هر چهار ضلع حیاط، در یکی از چهار جناح اصلی — شمالی، جنوبی، شرقی، غربی — ایوان ساخته شده است. بزرگ‌ترین ایوان جنوبی است و معمولاً همان ورودی مسجد محسوب می‌شود. این ایوان‌های جدید روی عناصر قدیمی‌تر مسجد چنان مؤثر افتاده‌اند که ‎عملاً همهٔ آن‌ها را نگاه داشته‌اند. اگر صفحه‌ای افقی از ردیف دوم رواق‌ها بگذرانیم و مقطع افقی بکشیم، می‌بینیم که ایوان‌ها از باقی ساختمان کاملاً جدا و مستقل‌اند. ایوان اصلی، که نقش ورودی مسجد را دارد، هیچ ارتباط سازه‌ای با گنبدِ پشت سر خود ندارد. بنابراین، یکی از ویژگی‌های معماری مسجد در فلات ایران، انفکاک ایوان از سایر عناصر بناست.

۱.۲. در نما

همهٔ ایوان‌ها از نیم‌گنبدی ساخته شده‌اند و نمایشان به‌گونه‌ای است که گویی همچون یک اثر هنری در میان دیوارهای پیرامونی قاب گرفته شده‌اند. دیوارها عمق و حجم خود را آشکار نمی‌کنند و از سایر عناصر جدا شده‌اند؛ آن‌ها تنها نقش قاب نیم‌گنبدها را بازی می‌کنند. به نظر من، آن‌ها برای نشان دادن عظمت دین شیعه و قدر و قدرت سلطان طراحی شده‌اند. از این منظر، آن‌ها به طاق‌های نصرت اروپا می‌مانند. برخی از ورودی‌های بلند کلیساهای جامع باروک در اروپا نیز بیانگر شکوه دین و کلیسا بوده‌اند.

دیوارهای پیرامون ایوان فقط طول و عرض دارند، تنها یک نما دارند، و از هیچ سمت دیگر چشم‌اندازی ندارند. ارتفاع پیشانی ایوان پیوستگی نمای کلی را می‌شکند، که چیزی منحصر به فرد است. در تاریخ معماری غرب نظیری برای آن نیست. در نتیجه، در ساختار بنای مسجد، چه در نما و چه در مقاطع افقی و عمودی، انفکاک هست.

یکی دیگر از خصوصیت‌های معماری مساجد در فلات ایران، صاف بودن دیوارهاست. دیوارها بدون برآمدگی و فرورفتگی، بدون ‎هرگونه باز و بست، طاق‌نما، کرنیس، فریز یا ستون‌نمای بیرون‌زده‌اند. بنابراین در عناصر بین دیوارها و رواق‌های کور هیچ «سایهٔ افتاده»‌ای پدید نمی‌آید. سایه‌های افتادهٔ عناصر بین رواق‌ها در طاقشان فرو می‌افتند و با «سایه‌های ذاتی» آن‌ها در هم می‌آمیزند، مگر این‌که عمق رواق چنان باشد که فقط سایهٔ ذاتی دیده شود. در ایوان‌ها، به علت مقرنس — که آن را «کاربندی» یا «لانه‌زنبوری» نیز می‌نامند — سایه‌های افتاده با سایه‌های ذاتی در هم می‌روند.

مهم‌ترین ویژگی مساجد فلات ایران از قرن هفتم به بعد، استفاده از رنگ است. این تنها سبک معماری در جهان است که به طور گسترده از رنگ و طرح کاشی‌های لعابی رنگین و دیگر عناصر رنگین بهره می‌گیرد. البته «آبی» رنگ غالب و اساسی در میان رنگ‌های به‌کار رفته است.

مسجد امام اصفهان

مسجد امام (شاه) اصفهان نمونهٔ تمام و کمال سبک معماری مساجد ایرانی است. در این معماری، هر عنصر به فرامادی شدن بنا و راهنمایی نمازگزار از جهان فانی به آسمان معنوی کمک می‌کند. مسجد، حیاط آن و راه ورود از میدان همگی به‌تمامی «آبی» هستند. رنگ خاکی دیوارهای میدان و آبی پرشکوه گنبدها و ایوان‌ها این واقعیت را فراتر از تردید معقول اثبات می‌کند. تمام تلاش این معماری بر این است که تفاوت میان جهان مادی و جهان معنوی را برجسته کند (آبی، گنبد را به آسمان مرتبط می‌کند) و این پیوند در ناخودآگاه ذهن نمازگزار رخ می‌دهد. در هیچ سبک معماری دیگری در جهان چنین کوشش برای نمایش رنگ، شکل و مصالح وجود ندارد. تنها دغدغهٔ این معماری رسیدن به زیبایی و فرم است، نه عملکرد.

معماری فلات ایران به همین منطقه تعلق دارد، و از سایر مکاتب معماری، به‌ویژه از معماری غربی، متمایز است. مناره‌های ایرانی در صدور این سبک معماری به دیگر سرزمین‌ها ناکام مانده‌اند. تاج محل در هند نمونه‌ای از این تلاش است. آن‌ها صرفاً به این دلیل ناکام بودند که این معماری قابل صدور نیست؛ این معماری به سرزمین خاصی تعلق دارد و ازاین‌رو نمایندهٔ فرهنگ و شیوهٔ تفکر خاصی است.

^۱ Erik Schroeder.
^۲ Arthur Pope.
^۳ André Godard.
^۴ Robert Byron.
^۵ A Survey of Persian Art.
^۶ Jonathan Bloom.
^۷ Sheila Blair.
^۸ Cuoxe.
^۹ Onkos Propre.
^۱۰ Modules.