نقش و نگار خاك بر معمارى پُتان
\\n\\nبى تردید معمارى در ادوار گوناگون عرصه حضور هنرهاى مختلفى مانند کاشى کارى، منبت، آجرچینى، گچ کارى و غیره بوده است. از این رو جداره هاى بنا به عنوان در دسترس ترین عناصر کالبدى به واسطه نوع نقوش و تزئینات به کار رفته، انعکاسى از تفکرات گذشتگان به شمار مى روند. شاید ناخودآگاه هر زمان از تزئینات صحبت مى شود، ساختمان هاى بزرگ و اشرافى به ذهنمان متبادر شود. بدیهى است که ثروت صاحبان ملک بر نوع و میزان آرایه هاى بنا تأثیر داشته است، اما با وجود این، تزئینات به عنوان یکى از عناصر کیفیت دهنده به فضاهاى داخلى و خارجى کم وبیش در کوچک ترین واحدهاى مسکونى روستایى نیز مشاهده مى شود. روستاى پتان در بخش سرباز بلوچستان شاهدى بر این مدعاست. البته در بلوچستان اصالت و تعداد و تنوع فراوان روستاها که هر کدام به نوعى از مصالح بومى منطقه در ساخت معمارى از پى تا تزئینات بهره جسته اند، نمونه هاى بسیارى را در اختیار مى نهد که بر توجه بومیان این منطقه به آرایه هاى معمارى در همان معمارى محدود روستایى گواهى مى دهد، اما نگارنده از میان روستاهاى تاریخى بلوچستان، پتان را به دلیل بهره از تزئینات خشت و گلى ارزشمند و بازشوهاى منبت کارى شده براى بررسى برگزید. به رغم کثرت بناهاى تاریخى در سکونتگاه هاى روستایى بلوچستان، تاکنون پژوهش هنرشناسانه و باستان شناسانه چندانى در خصوص آنها انجام نشده است. شاید بتوان پراکندگى و ناشناخته بودن آثار و دسترسى نسبتاً دشوار به آنها را از دلایل این نقصان به شمار آورد. بلوچستان به دلیل موقعیت جغرافیایى و ژئوپلتیکى خاص خود در سده هاى گذشته تغییرات اندکى را به خود دیده است، از این رو هنرهاى سنتى همچون سفالگرى، سوزن دوزى، حصیربافى، گلیم بافى و موسیقى که ریشه در باورها و فرهنگ ساکنان گذشته دور این نواحى دارد تا حدى زیادى اصالت خود را حفظ کرده و دست نخورده مانده است. بنابراین نمى توان از ارتباط و شباهت میان نقوش سوزن دوزى هاى بلوچ که رایج ترین صنایع دستى بلوچ به شمار مى رود، با سایر نقوش و آرایه هاى سفال و قالى و یا تزئینات خشت و گل کهن بلوچستان گذشت. ، روستاى پتان در دهستان پارود، 1390 بر اساس تقسیمات سیاسى سال بخش پارود از شهرستان سرباز واقع شده است. این روستا در منطقه اى کوهستانى و در دامنه اى به صورت متراکم استقرار یافته است. جنس خاك روستا نیز به دلیل وجود رودخانه کنار آن بیشتر از نوع آبرفتى است. این محدوده آب و هوایى گرم و خشک در فصل تابستان و معتدل در زمستان دارد. از نظر پیشینه تاریخى، اطلاعات چندانى در مورد روستا وجود ندارد و مطالعات علمى قابل استنادى نیز در این روستا صورت نگرفته است ولى با توجه به شواهد موجود در روستا و بنا به بیان ریش سفیدان و آگاهان محلى، این روستا سال است.400 داراى قدمتى بیش از نفر جمعیت 249 روستا داراى1390 بر اساس آخرین آمار رسمى در سال است که مرور آمار جمعیت در سال هاى گذشته نشان از کاهش جمعیت در اثر مهاجرت به شهرها و روستاهاى اطراف است.
\\n\\nروستاى پتان در نگاه اول سنتى به نظر مى رسد با معمارى منحصر به فرد که توسط ارتفاعات و باغ هاى اطراف خود احاطه شده است. معماري و ترکیب فضاهاي مسکونی و واحدهاي همسایگی در این روستا همانند سایر روستاهاى منطقه سرباز تا حد زیاد متأثر از ویژگی هاي محیطی، فعالیت اقتصادي روستاییان و همچنین مراودات آنان با پاکستان و هند است. به طور کلی نوع مصالح عمده واحدهاي سنتى روستا از نوع کم دوام )خشتی و گل( با سقف چوبی )تنه و شاخ و برگ درخت نخل( بوده و در مواردى به خصوص در ساخت و سازهاي جدید استفاده از آجر، سنگ و در مواردي آهن در ساخت سازه سقف دیده مى شود. نماى بناهاى این روستا به شیوه اى سنتى با خشت و گل کِرِمى رنگ تزئین شده است. نقوش نماى این بناهاى سنتى توسط معماران محلى و با طرح ها و فرم هاى مختلف نقش مى شود. البته چنان که در روستاهایى چنین مرسوم است نمى توان از نقش که صاحبان این خانه ها در روند ساخت گذشت و شاید به دلیل همین مشارکت فعال است که هیچ دو بنایى را را نمى توان مشابه هم یافت. سلیقه هنرى، نیازهاى عملکردى و تمکن مالى طبقات و خانوارهاى مختلف به طور مستقیم در کل و جزء ساختار خانه هاى این روستا تأثیر گذاشته است. این تکثر طبقاتى در تزئینات جداره هاى خارجى بنا )چه عناصر ثابت و چه عناصر متحرك همچون در ها( نیز به گونه اى محسوس مشاهده مى شود. همان طور که در عکس ها دیده مى شود، در روستاى پتان تزئینات تنها محدود به بخش بالایى بناهاست، نه در محل پیشانى در و پنجره ها و یا پاى دیوار ها. همچنین به دلیل فقدان گنبد در معمارى مساجد منطقه، ساختمان هاى مذهبى از نظر بصرى و نوع نقوش تفاوت چندانى با سایر بناهاى روستا نداشته و تنها به واسطه ظهور ستونک هاى کوتاهى در کنج هاى بام که حکم مناره را دارند مى توان به کاربرى آنها پى برد، چراکه حتى رواق جبهه اصلى مسجد در برخى از خانه هاى مسکونى بزرگ تر روستا نیز مشاهده مى شود و از این رو آن را نمى توان مختص کاربرى مذهبى دانست. نکته دیگر آنکه جداره هاى مختلف یک بناى واحد )نماى ورودى و سایر نماها( داراى میزان متفاوت ولى هماهنگى از کاربرد تزئینات است که در برخى نمونه ها در ارتباط با موقعیت قرارگیرى پنجره ها التزامى به رعایت تقارن در آنها ملاحظه نمى شود. در فرآیند تعمیر این بناها گاه تغییرات قابل توجهى رخ مى دهد. چنان که در بسیارى دیگر از بافت هاى تاریخى دیده ایم به دلیل نبود استادکار ماهر و دسترسى به عناصر و مصالح پیشین بنا شاهد بروز تظاهرات کالبدى متفاوت در بناها و بافت ها هستیم. در این روستا تغییراتى حتى متأثر از معمارى پاکستان دیده مى شود که به تدریج موجب تخریب بافت و سیماى همگون و با هویت روستا شده است. اگر خاستگاه نقوش تزئینى را به دو دسته طبیعى و هندسى تقسیم کنیم، هنر سنتى و تصویرى بلوچ بیشتر براساس نوع دوم شکل گرفته است. به طور کلى نقوش در ساخته هاى هنرى مردم این سرزمین ساده و فاقد ابهام و پیچیدگى است. خطوط مستقیم با فاصله هاى متفاوت از هم به صورت محسوس یا نامحسوس نقش و نگارهاى هندسى تکرارشونده و ریتمیک مختلف را از هم تفکیک
\\n\\nمى کنند. نقوشى که خود اغلب فاقد خطوط منحنى و در مرتبه نخست ترکیبى از مثلث و لوزى و در مرتبه بعدى شامل مربع و چلیپا و سایر اشکال هندسى هستند. در جدول انواع موتیف هاى آرایه هاى تزئینى روستاى پتان و مشابهت آنها با نقوش استفاده شده در صنایع دستى منطقه بلوچستان بررسى شده است. در این مقایسه تنها فرم هاى دو بعدى ملاك بررسى قرار گرفته اند و سایر عوامل تأثیرگذار نظیر کاربرد رنگ یا برجستگى هاى احتمالى در تزئینات مورد نظر نبوده است. هر چند ذکر این نکته خالى از لطف نیست که برخلاف برخى مناطق مشابه نظیر هند و آفریقا که از رنگ اندود نماى معمارى خشت و گلى براى نشان دادن روحیات و سلیقه خود بهره مى جویند در پتان و بیشتر روستاهاى بلوچستان شاهد کمترین استفاده از رنگ روى اندود خارجى ساختمان هاى ساخته شده به روش هاى سنتى هستیم. به جاى آن پوشاك بانوان از طریق هنر رنگارنگ سوزن دوزى وظیفه آوردن
\\n\\nرنگ و نشاط در زندگى را به عهده داشته است. با این حال ترکیب معمارى خشت و گلى بر فرازونشیب بستر کوهستانى روستا و پس زمینه سبز رنگ نخلستان ها همراه سایه روشن ایجادشده از فرورفتگى و برآمدگى تزئینات جداره هاى معمارى در مجموع چشم اندازى ایجاد مى کند که نه تنها یکنواخت و کسل کننده نیست بلکه چشم ها را نوازش و روح را به آرامش و آشنایى مى رساند. در حال حاضر بیشتر این بناها داراى بازشوهاى فلزى هستند اما در گذشته بناها از بازشوهاى چوبى بهره مى بردند که متناسب با سطح رفاه صاحبان ملک منبت کارى شده و پرتزئین، یا ساده و کم هزینه بوده اند. در آن دوران با توجه به وجود سیستم فئودالى در پتان و روستاهاى اطراف، شاهد دو قشر متمایز از ساکنان به همراه شیوه معیشتى و اقتصادى متفاوت بوده ایم که در نتیجه سکونتگاه هاى مختلفى را پدید آورده اند. طبقه نخست اربابان و صاحبان زمین با منازل خشت و گلى تزئین شده و بازشوهاى منبت کارى شده هستند و گروه دوم برده ها و صنعتگران، که خود در گِدام )سیاه چادر( زندگى مى کنند و وظیفه ساخت بیشتر اجزاى بناهاى اربابى را به عهده دارند. امروزه با توجه به افزایش ارتباطات و تحولات اجتماعى پرشتاب، دیگر کمتر چنین تمایز تعریف شده اى را مى توان به روشنى تشخیص داد که این خود شاید یکى از دلایل افول هنر منبت کارى در کنار اثرات مثبت فراوان تحول این نظام اجتماعى باشد. چوبى که براى ساخت بازشوهاى منبت کارى شده استفاده مى شد، اغلب از مناطق دیگر وارد و در محل تراشیده مى شد. گاهى نیز کل بازشو به صورت تکمیل شده از سایر نقاط خریده و در محل نصب مى شد. در روستاى پتان، به جز در محل تیرك هاى اصلى چهارچوب، ارتباط چندانى میان نقوش منبت به کار رفته در در و پنجره ها و تزئینات خشت و گلى نما مشاهده نمى شود و بیشتر این نقوش داراى خطوط منحنى و با الهام از طبیعت طرح ریزى شده اند.
\\n\\nبرخلاف تزئینات خشت و گلى جداره هاى بیرونى بناها که اغلب شامل اشکال هندسى مستقیم الخط هستند، نقوش منبت پتان بیشتر به شکل منحنى است و در این دسته قرار نمى گیرند. هر چند اشاره شد دورى و صعب العبور بودن مسیر روستاهاى ارزشمند بلوچستان تاکنون مانعى براى شناخت و معرفى بیشتر تزئینات خشت و گلى متفاوت و با هویت هر منطقه بوده، اما منبت بلوچ در مقایسه با تزئینات معمارى خانه هاى روستایى بلوچ بیشتر ناشناخته مانده است. در پایان باید اشاره کرد که از نظر شباهت و تفاوت نقش مایه هاى تزئینى این بناها با سایر بناهاى خشت و گلى ایران و کشورهاى دیگر، نقش مایه هاى چلیپایى و پلکانى رخبام خانه هاى روستایى پتان را در مناطق دیگر نیز مى توان به وفور مشاهده کرد اما نحوه کاربرد نقوش مثلثى و شیوه ترکیب ردیفى موتیف ها را به
\\n\\nجز در بلوچستان پاکستان در سایر مناطق به ندرت مى توان یافت و همین تمایز به این شیوه از تزئینات در بلوچستان وجهى منحصربه فرد مى دهد. دیگر آنکه ردیف هایى از نقوش که شامل تکرار منافذ کوچک هستند، در فقدان دستگاه هاى امروزین تهویه مطبوع وظیفه تهویه هواى گرم جمع شده در بالاى فضا را بر عهده داشته اند. بنابراین مى توان این عناصر تزئینى را واجد کارکردهایى دوگانه و عملکردى دانست که در این مقیاس همچون بادگیر کار مى کرده اند. عمده تزئیناتى از این دست در بناهاى این منطقه عبارت اند از: تزئینات مشبک خشتى با نقوش چلیپایى و مثلثى- تزئینات مشبک خشتى شبه فخر و مدین- با توجه به حجم مراودات تجارى و ارتباطات طایفه اى که از گذشته هاى دور میان بلوچستان ایران و پاکستان وجود داشته و تا همین اوان قرن بیستم میلادى این پهنه تا رود سند یکپارچه بوده است؛ سخن از اینکه کدام منطقه از دیگرى الهام گرفته گزاف است، بنابراین بهتر است که منطقه بلوچستان را فارغ از حدومرزهاى سیاسى کنونى به صورت اقلیمى واحد در نظر آورد و این شباهت ها را در بستر فرهنگ پویاى بلوچ بررسى کرد. این ادعا به ویژه در باب آرایه هاى بازشوهاى منبت کارى شده بیشتر خود را نمایان مى سازد. در حال حاضر اصالت روستاهایى همانند پتان را مى توان ظرفیت و بسترى براى حفظ و بازآفرینى هویت معمارى رو به افول و یکسان سازى شده بلوچستان دانست که مى تواند با کمى صرف زمان و انرژى از رهگذر معاصرسازى و به کارگیرى نقوش و عناصر کالبدى بومى و مطابق با فرهنگ غنى این خطه بکر و اصیل کشور براى معمارى امروز همین مناطق الگوهایى باهویت، ارزان و کارکردى به دست داد.
\\n\\nقلعه کَنت واقع در روستایى به همین نام در نزدیکى شهر سراوان، نمونه اى با شکوه از سنت قلعه سازى در بلوچستان ایران است که با دیوارهایى بلند از چینه هاى گلى ساخته شده است. عکس از بنیامین خدادادى
\n