عمارت نارنجستان قوام، شیراز

باغ نشاط لر اين باغ در ضلع شمالي خيابان ساحلي و پل شاه عباسي و در شمال غربى شهر لر، در ميان فضايى سبز واقع شده است. باغ نشاط لر از دوران صفويه به بعد مقر حكومتي لر بوده است كه علي خان لري، حاكم لر، حدود يك قرن و نيم پيشتر، آن را بازسازى و به ارگ ايالتي لر تبديل كرده بود. اين بنا كه دوبار بر اثر زلزله ويران شده، بخش هايى چون خلوت خانه، ديوان خانه، فراش خانه، توپخانه و قورخانه داشته است. اين باغ حدود يك هكتار مساحت دارد و پوشيده از درختان كنار و نخل است. عمارت اصلي در سه طبقه بنا شده و متر است. از طبقة اول اين بنا جز چند طاق چيزي باقي 2/5 ارتفاع ايوان آن نمانده، اما دو طبقة ديگر نسبتاً سالم مانده اند. طبقة همكف از داخل حياط با چند پله در دو طرف به اين ايوان باشكوه كه مهم ترين و شاخص ترين قسمت بناست، متصل مى شود. در بدنة سقف ايوان گچ بري هايى زيبا با نقوش گل و گياه و پرندگان حك شده اند. طبقة زيرزمين سه اتاق دارد كه اتاق مركزي درست زير ايوان اصلي بناست و از بال به واسطة يك هشت گوش روشن مي شود. اين طبقه هم اكنون موزة آثار مردم شناسي لرستان است. دهن شير 12703 به شمارة1384/5/19 اين بنا كه در تاريخ در فهرست آثار ملى به ثبت رسيده، از بناهاى زيبا و قديمى لر است كه در شرق ورودى بازار و در كنار پير پنهان ساخته شده. بنا پيش اتاقك كوچكي متر آن 3/20 دارد كه پله هاى سراشيبى با عرض متر 12/80 را به طرف پايين كشانده است. راه پله طول و برش هايى رو به بال دارد. اين بنا به دورة صفويه تعلق دارد. باغ نشاطNeshat garden آب انبارWater storage

\\n

حمام باغ نشاط در بخش شمالي باغ حمام واقع است كه احتمالً به دورة افشاري تعلق دارد. فضاي داخلي حمام شامل سربينه، ميان در، گرم خانه، تون و خزينه است. گنبد رختكن و گرم خانه روي ستون هايي با نقوش پيچ درپيچ مستقر شده اند. بر ديوارهاي حمام نقوش تزئيني و نوشته هايي با خط نستعليق ترسيم شده است. حمام از سنگ ساخته شده و تزئينات آن نيز از آهك است. اين باغ در تاريخ در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده و هم اكنون به 973 با شمارة1382/5/17 .موزه تبديل شده است منابع: پلمي، محمد ابراهيم و سيما علويه. لرستان، ادارة ميراث فرهنگي، صنايع دستي و - .1388 ،گردشگري لر .1379 ، سعيديان، عبدالحسين. شناخت شهرهاي ايران، علم و زندگي، چاپ اول- ،دفتر پژوهش هاي فرهنگي11، سلطان زاده، حسين. بازارهاي ايراني، از ايران چه مي دانم؟- .1380 ،چاپ اول سيماي ميراث فرهنگي فارس، ادارة كل آموزش، انتشارات و توليد فرهنگي، ويراستار فرامز - .1381 طالبي، تابستان .1380 ، ضياء توانا، محمدحسن. بازار قيصرية لر، نشر ني، چاپ اول- .1380 ،دفتر پژوهش هاي فرهنگي20، وثوقي، محمدباقر. لرستان، از ايران چه مي دانم؟- حمام باغ نشاطNeshat garden bath

\\n

متن و عكس: بابك زيرك عمارت نارنجستان قوام، شيراز Text & Photo: Babak Zirak NARENJESTAN-E GHAVAM EDIFICE, SHIRAZ عمارت باشكوه نارنجستان قوام بازمانده اى از مجموعه اى كامل منتسب به خانوادة معروف و اشرافى قوام است. خانداني كه در دوران حكومت هاي زنديه، قاجاريه و پهلوى نقش سياسي و اجتماعي منحصربه فردي داشته اند و به تبع آن تأثيري بارز و چشمگير بر استان فارس و مشخصاً بر كالبد شهر شيراز برجاى گذاشته اند. مجموعة قوام الملك دربرگيرندة بخش هاي متعددى است، از جمله ساختمان بزرگ نارنجستان، ديوانخانه، عمارت مسكونى، حمام گچينه، حسينيه، مكتب خانه، اصطبل، زنجيرخانه يا زندان و حمام اختصاصى. اين مجموعه به بازارى موسوم به بازارچة قوام منتهي مى شد. متأسفانه بسيارى از اين بناهاى ارزشمند بر اثر گذشت زمان، عدم رسيدگى و مرمت به موقع و همچنين در پي تحولت شهرسازى جديد كه بدون ملحظة ارزش بناهاى تاريخي و منحصراً با هدف طراحى محورهاى دسترسى سواره و برش بافت قديمى شهر شكل گرفته اند، تخريب شده اند. و در نهايت پس از احداث خيابان لطفعلى خان زند در دوران پهلوى، نشانى از ديگر فضاهاى شكل دهندة مجموعة قوام الملك برجاى نمانده است. امروز تنها عمارت اصلى كه بارگاه و محل برگزارى تشريفات و مناسبت ها و پذيرايى و استراحت ميهمانان بوده، همراه با فضاى ويـژة مراجعان )عمارت بيرونى( و همچنين عمارت كوچك ترى موسـوم به منـزل زينت الملوك )عمارت اندرونى( در بافت قديمى شهر شيراز بر جاى مانده اند. ساخت مجموعة مسكونى و ديوان خانة قوام و فضاهاى پيرامونى و هجرى قمرى آغاز 1257 پشتيباني آن را على محمد خان قوام الملك در سال 1300 به پايان رساند. بعدها در حدود سال1267 سال بعد در سال10 كرد و هجرى قمرى ميرزا محمدرضا خان قوام الملك اين مجموعه را تكميل كرد و توسط ابراهيم خان قوام مرمت شده است. از سوي خانوادة قوام به دانشگاه شيراز اهدا شد و 1345 اين بنا در سال ، مقر موسسة آسيايى، با 1358 تا1348 ساله، بين سال هاى10 در دوره اي مديريت ايران شناس معروف، پروفسور آرتور اپهام پوپ بود و نهايتاً در سال در اختيار دانشكدة هنر و معمارى دانشگاه شيراز گذاشته شد. 1378 مترمربع و با3500 بناى باشكوه نارنجستان در عرصه اى به وسعت مترمربع در دو بخش مجزاى شمالى و جنوبى شكل 940 مساحتى در حدود گرفته است. از مشخصه هاى بارز اين ساختمان عملكرد بدنة جنوبى آن به مثابه سپر ورودى و عنصرى استتاركننده است. كاربرد اين بدنه كه شامل رشته اي است از اتاق ها و ايوان هاى مشرف به حياط ميانى، جدا از تعبية فضاى ورودى و هشتى گشودة آن، اسكان موقت مراجعان مختلف و رعايا و محلي براي رسيدگى به تقاضاهاى آنان بوده است. چنين به نظر مى رسد كه تنها صاحب منصبان، ميهمانان و مخاطبان خاص مجاز به گذار از اين بخش، ورود به حياط طويل ميانى و سپس حضور در فضاى اصلى بوده اند. سردر ورودى بنا در ميانة محور طولى آن قرار دارد و داراى تزئينات آجركارى متناسبى است. بر بالى در ورودى كتيبه اى از سنگ مرمر سرخ رنگ، آياتى از قرآن كريم و ابياتى از آسوده شيرازى دربارة تاريخ ساخت بنا و بانى باغ نارنجستان را بر خود دارد. بناى يادشده اگرچه تزئينات كمترى The splendid Narenjestan-e Ghavam edifice is a part of a com- plex that belonged to the well-known, aristocratic Ghavam fam- ily. The Ghavam-ol-molk complex had many different sections including the large edifice of Narenjestan, a court building, residential building, plastered (gachineh) bathhouse, Hos- seinieh (religious building), school, stable, prison, and private bathhouse. Unfortunately, many of these buildings have been destroyed over time due to lack of maintenance and urban planning developments. Today, only the main edifice, which was used for official gatherings, ceremonies, and entertaining guests has remained in the historic fabric of Shiraz, along with another building used for visitors (outer edifice), as well as a smaller (interior) edifice. The large rectangular garden sits along a north-south axis and is filled with citrus trees and two rows of tall palms. At the edge of the greenery is a large pool that reflects the elaborate façade of the edifice, and thus, completes the elements that compose a Persian garden. According to historic documents, the paintings on the veranda ceiling, as well as most of the other rooms, are the work of the renowned Qajar painter Lotf Ali Khan-e Sooratgar (the portrayer). The Narenjestan edifice is a unique example of the architecture and landscape design of the Zandieh and Qajar periods due to its proportionate structure, elaborate ornamen- tation, exact geometry, placement in an ordered, rectangular site, use of service spaces along its perimeter as protection for its interior spaces, and its landscaping and use of direct sunlight and views.

\\n

دارد، اما در پرداخت فضاها و سطوح از كيفيت باليى برخوردار است. كاشيكارى زيباى سطوح كف به رنگ آبى و سفيد، تزئينات گچين برجسته و پرنقش ونگار، مقرنس كارى هاى گچى و معرق كارى همراه با پوشش منبت كارى در ستون هاى چوبى و تزئيناتى از اين دست در سقف هاى چوبى از جمله آرايه هاي مجموعه فضاهاى خدماتى و ورودى مراجعان عادى در ساختمان جنوبى است. در نماى رو به حياط داخلى جدا از ايوان هاى كم عرض، نقوش حجارى شدة رعايايي كه هر يك هديه اي در دست دارند، ملهم از نقوش تخت جمشيد است. در ديواره هاى بناشده روى ازاره هاى سنگى نيز بدنه اى آجرى همراه با كاشيكارى هفت رنگ و نقوشى از خدمتكاران در حال پذيرايى روى كاشى لعاب دار، كاربرد بناى يادشده را توضيح مي دهند. حياط بزرگ و مستطيل شكل ميانى نارنجستان در راستاى شمالى ـ جنوبى مملو از درختان نارنج و دو رديف درختان بلندقامت نخل است كه شكوه خاصى به آن بخشيده. راهروهايى سنگ فرش در امتداد نوارهاى درختكارى مراجعان را به سمت نماى اصلى ساختمان هدايت مي كنند. در انتهاي فضاهاي سبز آب نماى بزرگى با لبة سنگي برجسته در راستاى شرقى ـ غربى و به موازات سطح نما جاى گرفته كه نماي فاخر عمارت در پهنة گستردة آن منعكس مي شود و بدين ترتيب عناصر شكل دهندة حياط ايرانى را كامل مى كند. عمارت اصلى پذيرايى شامل زيرزمينى مرتفع با امكان نورگيرى و تهوية مناسب از سطح زمين و دو طبقه برفراز آن است. اين عمارت به سبب برخوردارى از ساختاري باشكوه و متناسب، طراحى هنرمندانة فضاهاى داخلى و همچنين تركيب استادانة تزئينات، يكى از شاهكارهاى معماري، حجاري، نقاشي، گچبري و آينه كاري، بازمانده از دوران قاجار است. استفاده از عناصرى چون ايوان ستون دار مرتفع در ميانة ساختمان، سنتورى هاى تزئينى در بالترين بخش نما و بر فراز بام، پنجره هاى ارسى دار با شيشه هاى رنگين و تقسيم بندى هاى متناسب كه در دو طبقه امتداد يافته اند و آينه كارى روى سطوح چوبى و گچى ديواره ها و سقف ابهت خيره كننده اى به اين بنا بخشيده اند. ورود به طبقة نخست كه از كف حياط حدود دو متر ارتفاع دارد، با عبور از چندين پله ميسر مي شود كه در دو سوى ايوان قرار دارند. منظر باغ و آب نما

\n