درباره جایزه
طبق اساسنامه، جایزه معماری آقاخان در ۱۹۷۷ با هدف ترویج شناخت فرهنگ اسلامی منعکس در آثار معماری به وجود آمد. روش این جایزه جستجوی نمونههای عالی معماری، دیدگاههای تازه در طراحی معاصر، مسکن اجتماعی، توسعه و بهسازی محیط، مرمت و تغییر کاربری، حفاظت بافت و محیط، و فعالیتهای آموزشی است؛ و میکوشد مفاهیم ساختمانی موفق در تأمین نیازها و مطابق با روحیه جوامعی را که مسلمانان در آنها اکثریت دارند بشناساند و مورد حمایت قرار دهد.
معیار انتخاب طرحها، علاوه بر تأمین نیازهای جسمی، اجتماعی و اقتصادی، پاسخ مناسب به انتظارات فرهنگی و روحی مردم است. تأکید خاص بر آن طرحهای ساختمانی است که متکی به امکانات محلی و نوآوری مناسب در فناوری هستند.
جایزه هر سه سال یکبار، زیر نظر یک کمیته اجرایی به ریاست آقاخان برگزار میشود. جوایز، که مجموعاً بالغ بر ۵۰۰ هزار دلار آمریکا میشود و بزرگترین جایزه نقدی دنیاست، هر سه سال یکبار به طرحهای منتخب داوران پرداخت میشود. این جایزه از ۱۹۷۷ تا به حال ۷ دوره برگزار شده و توانسته است حدود ۷۰۱۰ ساختمان را در سراسر جهان مورد بررسی و ارزیابی قرار دهد. در مجموع ۷۵ طرح تا به حال موفق به دریافت جایزه شدهاند. دور هشتم دربرگیرنده سالهای ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۱ است.
اعضای کمیته اجرایی جایزه ۲۰۰۱
آقاخان، رئیس؛ سلما الراضی، باستانشناس، بغداد و نیویورک؛ چارلز کرها، معمار، مومبای؛ کنث فرامپتون، معمار و مورخ معماری، نیویورک؛ فرانک گهری، معمار، لسآنجلس؛ زاها حدید، معمار، لندن؛ لوئیس مونریال، مورخ و باستانشناس، بارسلون؛ عظیم نانجی، استاد درس ادیان، لندن.
هیئت داوران ۲۰۰۱
داراب دیبا، معمار، تهران؛ سعید فیلالی-انصاری، فیلسوف، کازابلانکا؛ دوغان هاسول، معمار و ناشر، استانبول؛ مونا حاتوم، هنرمند، لندن؛ ضحی حواس، باستانشناس، قاهره؛ ریکاردو لگورتا، معمار، مکزیکوسیتی و لسآنجلس؛ نورانی عثمان، جامعهشناس، سلانگور؛ راج روال، معمار، نیودهلی.
دبیرخانه جایزه
سهیل اوزکان، دبیرکل؛ جک کندی، مسئول اجرایی؛ فرخ درخشانی، مدیر برنامه.
ضوابط شرکت
طرحها باید در ۱۳ سال گذشته (بین ۱۹۸۸ تا ۲۰۰۰) به اتمام رسیده باشند. علاوه بر این، باید مدت یک سال تمام، در فاصله اول ژانویه ۱۹۸۸ تا ۳۱ دسامبر ۲۰۰۰، مورد بهرهبرداری قرار گرفته باشند. هر چند ضابطه معینی در مورد کاربری، اقلیم، موقعیت یا قیمت طرحها وجود ندارد، اما طرحها باید عمدتاً یا کلاً توسط جوامع مسلمان طراحی شده و مورد بهرهبرداری قرار گرفته باشند.
مراسم اعطای جوایز
مراسم تقدیر از طرحهای برنده و اعلام نتایج هر دوره سهساله، همواره در یکی از مکانهای تاریخی دارای معماری با ارزش اسلامی برگزار شده است: باغهای شالیمار لاهور (۱۹۸۰)، قصر توپکاپی استانبول (۱۹۸۳)، قصر بدیع مراکش (۱۹۸۶)، ارگ صلاحالدین در قاهره (۱۹۸۹)، میدان ریگستان در سمرقند (۱۹۹۲)، کاراتون سوراکارته در سولو (۱۹۹۵)، و الحمرا در گرناطه (۱۹۹۸).
برنامه دور هشتم
شناسایی و نامزد کردن طرحها: آوریل ۱۹۹۹ تا دسامبر ۲۰۰۰. تحویل مدارک: ژوئن ۱۹۹۹ تا دسامبر ۲۰۰۰. جلسه داوران: ژانویه ۲۰۰۱. بررسی فنی در محل: فوریه ۲۰۰۱ تا مه ۲۰۰۱. جلسه دوم داوران: ژوئن ۲۰۰۱. مراسم اعطای جوایز: پاییز ۲۰۰۱.
بیانیه هیئت داوران
نه عضو هیئت داوران جایزه ۲۰۰۱ معماری آقاخان، برای انتخاب طرحهای برنده از میان ۴۲۷ طرح، توسط گروه شانزدهنفری کارشناسان برجسته در محل مورد بررسی قرار گرفت. توضیحات آنها بسیاری از جنبههای پیچیده کارها را برای داوران روشن کرد.
داوران بر این عقیده بودند که یکی از اهداف اصلی، دستیابی به آن نوع از معماری است که در خدمت بهبود شرایط زندگی جماعات و گروههای گوناگون مسلمان قرار دارد؛ و در کنار توجه به عدالت اجتماعی، هویت فرهنگی و تاریخی و کرامت انسانی نیز در رأی داوران مؤثر بوده است.
بعضی از طرحها هدفشان کمک به جماعات محروم در بهبود شرایطشان از طریق افزایش تولید، بهسازی محیط مصنوع و ورود به فرهنگ و ارتباطات نوین بوده است. تشریک مساعی مردمانی که از مواهب اقتصاد جدید بهرهمند میشوند با آنان که همچنان در شرایط روستایی باقی ماندهاند، جهت یکسویه مهاجرت و خشکیدن سرچشمههای محلی نیروی انسانی و تباهی شرایط محیطی و زندگی را کند میکند. برخی دیگر، در متن فرهنگ یک تمدن باستانی، به نیازهای آموزشی پاسخ دادهاند. بعضی دیگر فنون تولیدات دامی را برای بهبود رژیم غذایی تعلیم میدهند.
هیئت داوران، سهم نقش معماران را در اقتصاد جدید در متن معماری ــ که باعث ارج گذاشتن به محیط و معرفی فرهنگ محلی از طریق آثار ساختمانی میشود ــ مورد توجه قرار داد. طرحهایی که باعث تضمین آینده ساختمانهای تاریخی در درون شهرها میشوند و مناطق حفاظتشده تازهای در محیط شهری به وجود میآورند نیز برای داوران بسیار اهمیت داشتند. ساختمانهای عمومی، صنعتی و مذهبی، همچنین حضور داشتند، اما نتوانستند به سطح مورد انتظار جایزه برسند.
طرحهای شایسته دریافت جایزه معماری آقاخان ۲۰۰۱
زندگی جدید در بافتهای کهن ــ مکانهای مختلف، ایران (شرکت عمران و بهسازی؛ سازمان میراث فرهنگی ایران؛ اتمام در ۱۹۹۲ و همچنان ادامه دارد).
عبادو، مراکش (فکر اولیه: علی آماهان؛ کارفرما: انجمن نوسازی عبادو؛ اتمام در ۱۹۹۵ و همچنان ادامه دارد).
معماران پابرهنه، تیلونیا، هندوستان (معمار: معماران پابرهنه تیلونیا؛ کارفرما: کالج پابرهنهها؛ اتمام در ۱۹۸۸ و همچنان ادامه دارد).
مدرسه مرغداری کاهره ایلا، کولیاگبه، گینه (معمار: گروه معماران هیکینن-کومونن؛ حامی: ایلا کیوکاس؛ کارفرما: مرکز آویکول کاهره؛ اتمام در ۲۰۰۰).
موزه نوبیان، اسوان، مصر (معمار: محمود الحکیم؛ مشاوران: دفتر عربی مشاوره طراحی و فنی؛ معمار زمینساز: دفتر طراحی زمینساز پیسی پی، ورکمایستر و م. هایمر؛ کارفرما: بنیاد حفظ آثار باستانی نوبیان؛ حامیان: یونسکو، شورای بینالمللی موزهها؛ اتمام در ۱۹۹۷).
دهکده بچههای SOS، عقبه، اردن (معماران: جعفر توکان و همکاران؛ کارفرما: انجمن بچههای دهکده SOS در اردن؛ اتمام در ۱۹۹۱).
مرکز اجتماعی اولبیا، آنتالیا، ترکیه (کارفرما: دانشگاه آکدنیز؛ اتمام در ۱۹۹۹).
باغ فردوسی، تهران، ایران (معماران: مهندسان مشاور معمار و شهرساز بافت شهر؛ کارفرما: شهرداری تهران؛ اتمام در ۱۹۹۷).
هتل داتای، پولاو لانگکاوی، مالزی (معماران: دفتر معماری کری هیل؛ کارفرما: شرکت تأسیسات تفریحی تلوک داتای؛ اتمام در ۱۹۹۳).
