در لغت نامه دهخدا و نیز فرهنگ فارسى دکتر محمد معین واژه »آسباد« و یا »آس باد« به طور خاص معنى نشده است. واژه آس در لغت نامه چنین معنى شده: »دو سنگ گرد و پخ بر هم نهاده و زیرین را در میان میلى آهنین و جز آن از سوراخ میان زبرین در گذشته و سنگ زبرین به قوت دست آدمى یا ستور یا باد یا آب و بخار و برق گردد و حبوب و جز آن را خرد یا آرد سازد. آنچه را به دست گردد، دست آس و آس دست، و آنچه را با آب گردد آب آس یا آسیاب یا آسیا و عرب طاحونه و ناعور و آنچه را به باد گردد »بادآس« و »آسیاچرخ« و »آس باد«و »رحى الریح« نامند و آس به ستور گردنده و نیز آس بزرگ را خرآس و ستورآس گویند. )السامى فى الاسامى(. و آس که به گاو گردد آن را گآو (1 آس و دولاب و عرب منجنین و منجنون و عربه و دالیه گوید.« )تصویر واژه آسیا نیز به این شرح معنى شده: »آسیا دستگاه خرد کردن و آرد کردن حبوب یا گچ و آهک و مانند آن، یا گرفتن روغن و شیره نبات و جز آن را طاحونه، آس، آسیاو، این کلمه بر همه انواع از بادى و آبى و دستى و ستورى اطلاق شود: و ایشان را )مردم سیستان را( آسیاها است بر باد ساخته )حدودالعالم(.« در فرهنگ معین واژه آس چنین معنى شده: »دو سنگ گرد و مسطح بر هم نهاده، و سنگ زیرین در میان میلى آهنین و جز آن از سوراخ میان سنگ زیرین در گذشته، و سنگ فوقانى به قوت دست آدمى یا ستور یا باد، یا آب و یا برق و بخار چرخد، و حبوب و جز آن خرد کند و آرد سازد.« در همان فرهنگ واژه »آسبان« به معنى نگهدارنده »آس« یا »آسیابان« و »آس خانه« به معنى »آسکده، سرآسیاب، محل آسیا« و آسیا به معنى آسیاب و آسیاب به معنى آسى که به قوت آب گردد و »آسیا چرخ« به معنى »آسباد« آمده است. یعنى آسیایى که با نیروى باد حرکت مى کند. در خراسان جنوبى آسبادها، آسیا خوانده مى شوند. در مقاله »تدابیر معمارى سنتى براى بهره ورى از امکانات محیطى« که در نشریه به چاپ رسید، به طور مختصر آسبادها 1383 به تاریخ بهمن و اسفند29 معمار را معرفى کردم، از جمله آسبادهاى نشتیفان در نزدیکى خواف و خرگرد در استان خراسان رضوى و نیز آسبادهاى روستاى خوانشرف از توابع نهبندان در استان خراسان جنوبى. در این مقاله تلاش مى کنم تا حد امکان با تفصیل بیشتر به معرفى آنها بپردازم. به طور کلى شرایط متنوع اقلیمى در ایران موجب شده اقوام گوناگونى که در این آب و خاك مى زیسته اند براى بهره ورى از امکانات و مقابله با شرایط متغیر و بیشتر نامساعد اقلیمى تدابیرى بیندیشند که بسیار قابل توجه و تأمل است. قنات یا کاریز، انواع حوض انبار و آب انبارهاى کشاورزى، روستایى، شهرى و آب انبارهاى میان راهى یا صحرایى، یخچال یا یخدان، کبوترخان، انواع بادگیرهاى یک تا چهار طرفه، شبستان و شوادان، چاهک هاى ذخیره و جیره بندى آب و آسیاى آبى و حیوانى و بادى از آن جمله اند. عوامل شکل دهنده شرایط اقلیمى شامل زاویه تابش خورشید، عرض جغرافیایى یا فاصله از خط استوا، شدت و جهت جریان باد، وجود یا کمبود آب و ارتفاع از سطح دریاست. صاحب نظران دیدگاه هاى متفاوتى درباره تقسیم بندى اقلیمى دارند، بر 26 اساس نظریه کوپن دانشمند اطریشى، ایران با قرار گرفتن در عرض جغرافیایى درجه شمالى در منطقه گرم قرار گرفته است و بر اساس تقسیمات اقلیمى 42 تا
\\n\\nدکتر حسن گنجى، در ایران چهار اقلیم وجود دارد. معتدل و مرطوب )سواحل جنوبى دریاى خزر( سرد و برفى )مناطق کوهستانى غرب کشور(، گرم و خشک )فلات مرکزى شامل دو قسمت بیابانى و نیمه بیابانى( و گرم و مرطوب )سواحل جنوبى ایران(. موضوع این مقاله منطقه گرم و خشک را شامل مى شود، هر چند بسیارى از نقاط ایران از جمله رودبار و منجیل بادگیر هستند ولى در این مناطق هیچ آسبادى 120 گزارش نشده و تنها منطقه شرق ایران از این لحاظ ویژه است. بادهاى معروف روزه سیستان، غیر از سیستان که محدوده وسیعى را در ایران شامل نمى شود، سرتاسر حاشیه شرقى ایران و نیز بخش قابل توجهى از افغانستان در معرض این بادها قرار دارد. این باد که محلى ها آن را بادکوه نیز مى نامند، از بادهاى زیان آورى است ، نقشه 2 که از اوایل خرداد تا اواخر شهریور در تمام ساعات شبانه روز مى وزد )تصویر آب و هواى ایران(.
\\n\\nروزه سیستان 120 بادهاى حسین سرگزى در وبلاگ خود، در مقاله »زیست بوم سیستان و بلوچستان« در
\\n\\n:به معرفى این باد پرداخته است1386 تیرماه روزه )لوار(: از اوایل اردیبهشت ماه شروع مى شود و تا شهریور و حتى 120 باد روزه مشهور است. 120 مهر ماه ادامه دارد که به دلیل مدت وزش به نام بادهاى کیلومتر در ساعت مى رسد که در بعضى منابع 100 حداکثر سرعت باد در تیرماه تا 26 ارقام بالاترى نیز ذکر شده است. متوسط سرعت باد در ماه هاى تابستان در حدود کیلومتر در ساعت مى رسد.13 و در ماه هاى زمستان به جریان باد در سیستان در همه فصول سال برقرار و بیشترین زمان وزش باد در تابستان است. )خرداد، تیر، مرداد و شهریور( که از شهریور به تدریج بر تعداد دوره هاى آرامش هوا افزوده مى شود. بیشترین جهات وزش باد نیز بادهاى شمال و شمال غربى است. در مورد نحوه تشکیل این باد نظرات مختلف اما هم جهتى ابراز شده. ساده ترین آن جابه جایى هواى گرم دشت سیستان با هواى سرد عرض هاى شمالى است، ایجاد یک سیستم کم فشار در ماه هاى تابستان روى کویر ریگستان و در حرکت به سمت بالا به منظور تعادل با هواى خشک استپ هاى مرتفع آسیاى مرکزى موجب حرکت توده هواى خشک از سمت شمال و شمال غرب به سمت جنوب و جنوب شرق روزه مشهور است.120 مى شود و به خاطر تداوم وزش به باد محمودى در مطالعه ریگزار هاى مهم ایران بدون اشاره به منشأ این باد آورده است: منشأ این بادها هر چه باشد بر اثر اختلاف فشار بین ارتفاعات شمالى افغانستان و دشت ناامید تقویت مى شود. کیلومتر در 120 و حتى100 حداکثر سرعت این باد را در منطقه سیستان تا ساعت هم ذکر کرده اند. در ایستگاه بیرجند در شمال منطقه نیز متوسط سرعت گره در ساعت 45 تا40 گره در ثانیه و شدیدترین بادها با سرعت2/8 سالانه باد بوده است. در گزارش اداره کل هواشناسى استان نیز آمده: این باد متأثر از بادهاى موسمى هند است. بدین صورت که در شمال افغانستان بر اثر استقرار یک سیستم پرفشار که رطوبت خود را در اثر باران هاى سنگین از دست داده و هم زمان با یک سیستم کم فشار فصلى از نوع حرارتى در دشت زابل به وجود مى آید که به علت اختلاف فشار هوا بین کوهستان هاى افغانستان و دشت سیستان این باد تشکیل مى شود. به علت توپوگرافى دشت زابل که ارتفاعات پلنگان در غرب و ارتفاعات بابایى در شمال شرق آن واقع شده، حالت کانال طبیعى ایجاد و باعث تشدید سرعت این باد مى شود. این باد در منطقه زابل به باد »لوار« معروف است، به مفهوم گرم و خشک بودن
\\n\\nاین باد که در جهت شمالى و یا شمال غربى است.
\\n\\nخاستگاه آسبادها بسیارى از منابع، خاستگاه آسبادها را سیستان که زمانى انبار قله منطقه نیز نامیده مى شد خوانده اند. در ویکى پدیا آمده: مسعودى )سده چهارم هجرى( در مروج الذهب، درباره سرزمین آسیاى بادى مى گوید: »سیستان دیار باد و ریگ است و در همان شهر است که گویند باد آنجا آسیاها را مى گرداند و آب را از چاه مى کشد، باغ ها را سیراب مى کند و در همه دنیا شهرى نیست که بیشتر از آنجا از باد سود برد و خدا داناتر است. یکى از هم دوره اى هاى جغرافى دان او به نام استخرى، در حدود میلادى، با تأیید این موضوع مى گوید: در آنجا بادهاى قوى مى وزد 951/هجرى345 .به طورى که به آن سبب، چرخ هایى که با باد مى چرخند، ساخته شده است مقدسى در کتاب احسن التقاسیم فى معرفه الاقالیم که در سال میلادى تألیف کرده، در خصوص شگفتى هاى منطقه مى نویسد: آسیاهاى 980/هجرى375 .بادى سگستان، پوشنگ دژ زارنج و خود آن شن زارها همه از شگفتى هاى بى شمارند ابن حوقل درباره سیستان مى نویسد: در سیستان بادهایى سخت مداوم مى وزد و به همین سبب در آنجا آسیاهاى بادى براى آرد کردن گندم ساخته اند. میلادى( در شرح خود 1283/ هجرى682 قزوینى جغرافى دان مشهور )مرگ درباره سیستان مى نویسد: در آنجا هرگز باد آرام نمى گیرد و با توجه به آن، آسیاهایى ساخته شده است که تمام خرد کردن ذرت با آن چرخ ها انجام مى گیرد. آنجا سرزمین گرمى است و چرخ ها با باد کار مى کنند. در کتاب سیستان آمده است: اما آنچه در ذات سیستان موجود است که در سایر شهرها مقدر باید یا به دست آسیا کنند و هم از این چرخ ها ساخته اند تا آب کشند از چاه به باغ ها و به زمین که در آن کشت کنند چه اگر آب تنک باشد همچنین بسیار منفعت از باد گیرند. هرچند خاستگاه این آسیاها سیستان بوده ولى در طول تاریخ استفاده از آن در مناطق هم جوار با اقلیم مشابه از جمله در افغانستان گسترش یافته و استفاده از آن بنا به گفته اهالى تا حدود بیست سال پیش، تا اواخر دهه هفتاد خورشیدى ادامه داشته است.
\\n\\nپراکندگى آسبادها به رغم آنکه خاستگاه آسبادها سیستان و به طور خاص زابل معرفى شده ولى در
\\n\\n، آسباد قلعه رستم ، 4 تصویر سیستان ، آسباد قلعه مَچى، 3 تصویر سیستان
\\n\\nحال حاضر شاید گسترده ترین و بیشترین تعداد آسباد در استان خراسان جنوبى و کامل ترین و قابل استفاده ترین آنها در استان خراسان رضوى و به طور خاص شهر نشتیفان باشد. در سیستان آسبادهاى معرفى شده یکى قلعه رستم است که مرمت شده و (. 4 و3 مترى قلعه مچى در جنوب زابل قرار دارد )تصاویر800 دیگرى در در استان خراسان جنوبى معروف ترین آسبادها در روستاى خوانشرف در نزدیکى کیلومترى شمال شرقى نهبندان( واقع اند که شمار آنها به بیست 5) شهر نهبندان مى رسد که ده تاى آن مرمت شده ولى فاقد تجهیزات است. کیلومترى شرق بیرجند مرکز استان واقع است و بازدید 200 )شهر نهبندان در روستاى خوانشرف(.7 و6 ،5 است، تصاویر1380از خوانشرف مربوط به حوالى سال دیگر آسبادهاى این استان در روستاهاى» همند« جمعاً شش آسباد، یک گروه چهارتایى و دیگرى دوتایى و مرمت نشده و در حال تخریب است، در روستاى »چهار فرسخ« پنج آسباد مرمت شده و فاقد تجهیزات مشاهده شد. در روستاى »رومه« به کیلومترى شرق بیرجند چهار آسباد، دو گروه دوتایى در فاصله اندکى 180 فاصله از هم و در روستاى »میغان« دو سرى آسباد یک گروه دوتایى و دیگرى ده تایى و عدد آسباد مشاهده شد. به گفته اهالى در چند 20 در »طبس مسینا « نیز حدود روستاى دیگر از توابع شهرستان نهبندان، به نام هاى »دهنو«، »سیدان«، »زهرى«، »حاجى آباد«، »دهن رود« و »خونیک پایین« نیز آسباد وجود داشته است )تصویر روستاى 15 تا13 روستاى چهار فرسخ، تصاویر12 تا9 روستاى همند، تصاویر8 .( روستاى طبس مسینا18 روستاى میغان، تصویر17 و16 رومه، تصاویر سازمان میراث فرهنگى و گردشگرى و صنایع دستى استان به نقل از سون هدین جغرافى دان سوئدى که اواخر سده نوزدهم میلادى از این منطقه )نهبندان و اعلام کرده که 75 و شمار آسبادها را400 اطراف آن( دیدن کردند، تعداد خانه ها را عدد هنوز قابل شناسایى است.71 در بازدیدهاى اخیر
\\n\\nکیلومترى شمال 100 در سایر شهرستان هاى استان حتى شهرستان قاین در بیرجند و در نزدیکى مرز شرقى ایران، هیچ آسبادى گزارش نشده و در طول مسیر کیلومتر است نیز 140 خواف )در شرق استان خراسان رضوى( که حدود- قاین آسبادى دیده نمى شود. ذکر کرده است. 77 فرهنگ آبادى هاى کشور آسبادهاى دهستان پایین خواف را 4 ، برآباد در30 کیلومترى شمال غرب سنگان8 آسباد، نشتیفان در24 سنگان 4 کیلومترى جنوب غربى سنگان18 نیازآباد در15 کیلومترى شمال غرب سنگان روستاى نشتیفان(.22 تا20 شهر خواف، تصاویر19 )تصویر در بازدیدهاى محلى در روستاى خرگرد نیز یک آسباد مرمت شده مشاهده شد روستاى خرگرد(. در بین همه این روستاها، آسبادهاى نشتیفان از همه 23 )تصویر سالم تر و با تجهیزات کامل است و اخیراً نیز به خوبى مرمت شده، به طورى که امکان استفاده از آنها میسر است. همه آسبادهاى نام برده شده، داراى محور عمودى هستند و تنها یک آسباد در روستاى شاه تقى )امام تقى فعلى( در استان خراسان رضوى و در حوالى مشهد داراى محور افقى گزارش شده است. اشاره به این نکته ضرورى است که آسبادهاى اروپا و به طور خاص هلند نیز داراى محور افقى هستند و در بعضى منابع آمده که نام این آسبادها در ابتدا »آسباد ترکى« بوده و امکان اینکه این اختراع ایرانیان از طریق حکومت عثمانى به اروپا رفته باشد وجود دارد. در تصویر آسبادهاى روستاى آلاچاتى در حوالى شهر چشمه در غرب کشور ترکیه امروز مشاهده مى شود )تصویر روستاى آلاچاتى ترکیه(.24
\\n\\nاجزاى آسبادها تا 10 مترعرض در4 تا3 هر آسباد شامل بنایى است دو طبقه به ابعاد تقریبى متر طول که »آسخانه« نامیده مى شود. اضلاع بلند این مستطیل در جهت شرق 11
\\n\\n، خوانشرف6 تصویر ، خوانشرف7 تصویر
\\n\\n، چهار فرسخ9 تصویر ، چهار فرسخ11 تصویر
\\n\\n، چهار فرسخ10 تصویر ، چهار فرسخ12 تصویر
\\n\\nو غرب واقع اند و اضلاع کوتاه تر در سمت شمال و جنوب، در چوبى ورودى آسخانه در سمت جنوب قرار دارد و در بعضى از نمونه ها در دو طرف در ورودى، در آسخانه سانتى متر از کف جدا شده اند، دیده 50دو فضا که با دیوارى به بلندى حداکثر مى شود که »پرخو« نامیده مى شود و محل ریختن غلاتى است که قرار است خرد شود. در بعضى از »آسخانه ها« دو و در برخى دیگر چهار »پرخو« مشاهده مى شود. در کنار»پرخو«ها فضایى است براى باد دادن کاه هاى اضافه گندم و نیز غربال کردن آن. پس از گذشتن از پرخوها به سازه اصلى آسیا مى رسیم که شامل فضایى است که گندم یا سایر غلات پاك شده در آن ریخته مى شود و داراى سوراخى در قسمت زیرین است که این سوراخ به ناودانى متصل است که به وسیله آن غلات به مرکز سنگ آسیا ریخته مى شود. این فضا »دول« نام دارد. در قسمت زیرین »دول« فضایى است به نام »نمکدان« که نمک آن را هر از چندى به مرکز سنگ آسیا مى ریزند بام آسخانه(.32 و31 داخل آسخانه، تصاویر30 تا25 )تصاویر تا 80 سنگ آسیا شامل دو قطعه سنگ استوانه شکل بزرگ به قطر حدود سانتى متر است که روى هم قرار مى گیرد. 20 تا25 سانتى متر و ارتفاع حدود90 جنس سنگ مخصوص و حمل آن نسبت به سایر سنگ ها آسان تر است. وزن هر کیلوگرم است، در حالى که سایر سنگ ها با چنین ابعادى 300 تا200 سنگ حدود حدود یک تن وزن دارند. سنگ رویین در مرکز، سوراخى دارد که غلات از آنجا وارد مى شوند. این سنگ به تیرى عمودى از جنس کاج متصل است که »پیوند« یا »چرخباد« یا »پر« نامیده مى شود، میله اى فلزى در پایین ترین قسمت پیوند قرار دارد که از زیر سنگ زیرین عبور مى کند و به اهرمى چوبى متصل مى شود که براى شروع کار ابتدا با آن اهرم کمى سنگ رویین را بالا مى برند و دو نفرى شروع به چرخاندن آن مى کنند که موجب آسان کردن حرکت آسباد مى شود و در واقع مانند استارت عمل مى کند. اتصال چرخباد یا پیوند با سنگ رویین، فلزى دم چلچله مانند است که از زیر با سنگ رویین مرتبط است و چرخش از آن طریق انجام مى شود. سرتاسر پیوند را با بست هاى فلزى مى بندند که مانع متلاشى شدن چوب در حال
\\n\\nچرخش مى شود. پس از آرد یا بلغور شدن دانه ها مواد از لاى دو سنگ به محفظه اى مى ریزد که از آنجا آن را جمع مى کنند و در گونى مى ریزند و در آن قسمت ترازویى براى وزن کردن قرار دارد. مصالح به کار رفته در آسبادها خشت و گل براى بنا، چوب براى چرخباد و پره ها و در ورودى و سنگ براى سنگ آسیا است و طاقى قوسى شکل دارند که در قسمت بالاى سنگ ها داراى سوراخى است که پیوند یا چرخباد و بنا به گفته على بلوکباشى »تیرپل« از آن خارج مى شود و در فضاى باز قرار مى گیرد. روى بام آسخانه مسطح متر در شمال و شرق و 4 متر و به طول حدود6 است و سه دیوار به ارتفاع حدود 80 غرب آن ساخته مى شود. دیوار سمت شمال داراى شکافى طولى است که حدود سانتى متر عرض دارد و چوب هاى باریکى در سراسر طول، دو طرف شکاف را به هم متصل مى کند. از این شکاف باد به پره هاى چرخباد مى خورد. بادبان یا پره وجود دارد که جنس آن از نى یا قطعات باریک 8 روى هر چرخباد تخته 4 عدد است که روى آن را با6 سانتى متر و به تعداد80 تا75 چوب به طول سانتى متر پوشانده اند و 10 سانتى متر و با فاصله حدود10 عمودى به عرض حدود با مفتول یا طناب به هم متصل مى شوند. بالاترین قسمت آسباد را تیر هایى تشکیل مى دهند مشابه پیوند که هر پیوندى را به پیوند آسباد مجاور متصل مى کند. در مواردى که دو آسباد هم جوار کاملاً در یک امتداد نیستند، تیر بالاى چرخباد را به دو دیوار شرقى و غربى متصل مى کنند تا ایستایى چرخباد به هم نخورد و باد باعث لنگر 35 تا33 انداختن آن نشود. آسخانه به وسیله پلکانى به بام متصل مى شود )تصاویر جزئیات(. این سازه مفید، و نسبت به زمان خود پیشرفته و اندیشمندانه و خلاقانه، از زیبایى و تنوع خاصى برخوردار است و هرگوشه آن تندیسى زیباست و مجموعه آن نمایى حیرت انگیز و جذاب را در مقابل دیدگان بیننده نمایان مى کند، فضاهایى منحصر به فرد که هر گوشه آن مسحورکننده است و هرگز فراموش نخواهد شد.
\\n\\n، میغان16 تصویر ، میغان17 تصویر
\\n\\n، رومه13 تصویر ، رومه14 تصویر ، رومه15 تصویرRoome Windmill
\\n\\n، نشتیفان20 تصویر ، نشتیفان22 تصویر
\\n\\n، خرگرد23 تصویر ، آلاچاتى ترکیه24 تصویر
\\n\\n، نقشه بام آسباد27 تصویر ، نقشه آسخانه28 تصویر
\\n\\n، آسخانه25 تصویر ، آسخانه26 تصویرAskhaneh Windmill
\\n\\nدر فیلم »مغول ها« ساخته پرویز1353 یا1354 اولین بار با این پدیده در سال هاى کیمیاوى مواجه شدم. از آن به بعد تصویر آسبادها در ذهن من ماند. سال ها پیش 1381 هم مطلبى خواندم که به وجود آسبادها در سیستان اشاره شده بود. در بهمن براى آشنایى با سیستان و بلوچستان و نیز به دنبال آسبادها به آنجا سفر کردم. تصورم این بود که آنها را احتمالاً در شهر خاش خواهم یافت که چنین نشد. پس از
\\n\\nآن زمانى که در خراسان جنوبى به دلیل شغلى رفت و آمد مى کردم متوجه شدم که شهر مورد نظر باید خواف باشد نه خاش و شهر خواف چندان دور از دسترس نیست و یقین کردم آسبادها را آنجا خواهم یافت و چنین شد، البته نه در خواف که در آنجا تعداد زیادى آسباد در حال تخریب مشاهده شد، ولى در نشتیفان زیبا در نزدیکى خواف گمشده را یافتم و پس از آن بارها به دیدن آن شتافتم و در نوشته ها از آن یاد
\\n\\n، نحوه اتصال پره به چرخ باد31 تصویر
\\n\\n.کردم که این مطلب حاصل آخرین دیدار من از آن دیار است
\\n\\nمنابع: لغت نامه دهخدا.- . فرهنگ فارسى دکتر محمد معین- ،، ناشر مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامى1374 دایرة المعارف بزرگ اسلامى، جلد اول، چاپ دوم- .»مقاله آسیا«، على بلوکباشى
\\n\\nSargazi. 1386 وبلاگ حسین سرگزى، مقاله »زیست بوم سیستان و بلوچستان« به تاریخ تیرماه- .blogfa.com . ویکى پدیا دانشنامه آزاد- . سایت میراث فرهنگى و گردشگرى و صنایع دستى استان خراسان جنوبى- . سایت میراث فرهنگى و گردشگرى و صنایع دستى استان خراسان رضوى-
\n