کارفرما و برگزارکننده: بنیاد مسکنِ انقلاب اسلامی خراسان · مساحتِ زمین: ۲۰۰۰ مترمربع (با وسعتِ تقریبیِ ۲٬۸۰۰ مترمربعِ سایت) · مساحتِ ناخالصِ بنا: ۱۲۰۰۰ مترمربع. هیئتِ داوران: آقایان قصیری، کاظمیان و نوایی · زمانِ مسابقه: دو ماه · فراخوان در اواخرِ سالِ ۱۳۸۱ صادر شد؛ از بیست و اَندی مشاورِ متقاضی، ۹ مشاور برای ارائهٔ طرح دعوت شدند.
زمینِ طرح در قطاعِ سومِ اطرافِ حرمِ مطهر در محلی به نامِ گلاب قرار دارد. بافت فرسوده و در حالِ تخریب و نوسازی است. زمینِ طرح، با وسعتِ تقریبیِ ۲٬۸۰۰ مترمربع، از سه طرف به دسترسیِ سواره و از سمتِ شرق به قطعهزمینِ دیگری مجاور است. سه طرحِ منتخب در ادامه گزارش میشود.
رتبهٔ اول — گروهِ معماریِ پادیاو پارت (شکوهیان و همکاران)
گروهِ طراحی: بهرام شکوهیان، امیرحسین لطفی، سام جهانبخش · مدلسازیِ سهبعدی: سامان معایر، صابر کریمی · کارفرما: بنیادِ مسکنِ انقلابِ اسلامی · مساحت: ۳٬۰۰۰ مترمربع.
در طرحِ زائرسرای مشهد چند عامل برای طراحی موردِ نظر قرار گرفتند: (الف) جوابگویی به مسائلِ فضایی و کالبدی در مقیاسِ شهری؛ (ب) دیدِ مستقیم به حرمِ مطهر؛ (ج) پاسخگویی به مسائلِ عملکردی و زیباییشناسی در مقیاسِ معماریِ مجموعه.
جوابگویی به مسائلِ فضایی و کالبدی در مقیاسِ شهری و دیدِ مستقیم به حرم. پیشبینیِ ورودیِ تشریفاتی در امتدادِ خیابانِ ۲۰ متری، ضمنِ اینکه جرمگذاری در این امتداد یک بدنهٔ شهریِ طراحیشده در مقیاسِ انسانی ایجاد میکند. برای دارا بودنِ دیدِ مستقیم به حرمِ مطهر، در پهنهٔ جنوبیِ زمین جرمگذاری میشود تا بتوان با توجه به بناهای همجوار از بهترین و بیشترین زوایایِ دید به حرم بهرهمند شد. اصولاً جرمگذاری در پهنهٔ جنوبیِ زمینِ طرح از نورِ مناسب برای اتاقها بهرهمند میشود، ضمنِ اینکه حجمِ بهدستآمده به لحاظِ کالبدی و فرمال تأکید بر تعریفِ تقاطع و جهتِ حرم میکند. از حجمِ بدنهٔ غربی قطاعی کم شده است تا در مقابلِ جرمِ پر و بستهٔ بنای روبهرو یک دالانِ بصری و گشایشِ فضای شهری خلق شود؛ ضمنِ اینکه از مقدارِ سطح با جهتِ نورگیریِ نامناسب کاسته میشود، و با ایجادِ این حفره و دالان، محورِ فرعیِ بصری و کششِ کالبدی به سمتِ زائرسرا به وجود میآید. مزیتِ دیگر، تخفیف پیدا کردنِ مشکلِ پرهیز از اشراف در محلِ تقاطعِ دو جرم است.
مسائلِ عملکردی و زیباییشناسی در مقیاسِ معماری. برای خوانایی و پرهیز از سردرگمی سعی شده عملکردهای گوناگون بهصورتِ بسیار روشن و تفکیکشده کنارِ هم آمده و نماها بازتابی از عملکردهای داخلیِ بنا باشند. برای احترام به بافتِ حرمِ مطهر و پیرامونِ آن سعی شده در طراحی از حجمهای ناآشنا و غریبه استفاده نشود. به همین دلیل زبانِ بهکاررفته، مواد و مصالحِ مصرفی، ضمنِ نمایانگر بودنِ زمانِ خویش، ملموس و همخوان با بافت انتخاب شدهاند. استفاده از جوهرهٔ معماریِ گذشتهٔ ایران در کالبدی مدرن و امروزی مدنظر بوده است — از جمله بهکارگیریِ هندسه، مقیاسِ انسانی، پیمون، توجه به زمان و مکان، و عدمِ استفاده از تزئیناتِ بیهوده. فضاهای اقامتیِ افرادِ متأهل و مجرد جدا از هم در دو بلوکِ مجزا پیشبینی شده است. دسترسی به آمفیتئاتر هم از ورودی و سرسرای اصلیِ اقامتگاه (برای مقیمانِ زائرسرا) و هم از خیابانِ ۸ متری و حیاطِ مرکزی (برای عموم) امکانپذیر است. یک Roofgarden (بامِ باغ) در حدِ فاصلِ دو بلوکِ اقامتی در ضلعِ غربی پیشبینی شده است که این نمادِ سبز هم به ارتقای منظرِ اتاقهای اقامتی و هم برای تلطیفِ منظر از خارج نقشی بهسزا دارد.
دیاگرامهای همراهِ طرح نشان میدهد: جرمگذاری در امتدادِ محورِ اصلی برای ایجادِ بدنهٔ شهری؛ ایجادِ دالانِ بصری و گشایشِ شهری در مقابلِ جرمِ پرِ بنای روبهرو؛ پرهیز از تقاطعِ دو جرم برای جلوگیری از اشراف؛ استقرارِ آمفیتئاتر در امتدادِ محورِ فرعی و ایجادِ بدنه در حیاط؛ توزیعِ موزونِ ارتباطاتِ عمودی؛ تأکید بر جهتِ حرم و تقاطع؛ و ایجادِ محورِ فرعیِ بصری و کششِ کالبدی. تابلوهای ارائه: پلانِ طبقهٔ همکف، پلانِ طبقهٔ اول، پلانِ تیپِ طبقات، پلانِ طبقهٔ پنجم؛ نمای اصلی، نمای شمالی، دیدِ جنوبغربی، دیدِ بامِ باغ مرکزی، و برشِ متقاطع.
رتبهٔ دوم — مهندسانِ مشاورِ پارسان با همکاریِ گروهِ معماریِ دایره
سرپرستِ گروهِ طراحی: فرهاد دیبا (مهندسانِ مشاورِ پارسان) · تیمِ طراحی: گروهِ معماریِ دایره (فرشاد افضلینژاد، جمشید بایندر، علی فریور صدری، علی مقدم) · گرافیست: علی افسرپور.
مجتمعِ اقامتی-تجاریِ زائرسرای مشهد شاملِ فضاهایی با عملکردهای متفاوت است: مجموعههای اقامتیِ خانوادگی و مجردها، مجموعهٔ تجاری و سالنِ چندمنظوره، که هر کدام ضمنِ استقلال و دسترسیِ مجزا، نیاز به ارتباط با سایرِ فضاها دارند. هستهٔ اصلیِ مجموعه در این طرح یک حیاطِ مرکزی است که رواقها و فضاهای نیمهبازِ اطرافِ آن از یک طرف ارتباطاتِ داخلیِ مجموعه را تأمین میکند و از طرفِ دیگر بهعنوانِ یک عنصرِ تقسیمکننده فضاها را نیز تفکیک میکند.
هندسه و مدولِ سازه. نظامِ هندسی و سازهٔ این مجموعه، بر مبنای یک مدولِ ۵٫۴۰×۵٫۴۰، هم ابعادِ موردِ نیازِ پارکینگ و واحدهای تجاری در زیرزمینها را تأمین میکند و هم واحدِ مناسبی برای اتاقهای طبقاتِ بالاست. همچنین در ضلعِ جنوبیِ زمین، که چرخش با زاویهٔ ۲۷ درجه موردِ نیاز است، حرکتِ قطری در یک مستطیل با تناسباتِ ۱ به ۲ (تانژانتِ ۲۷ درجه تقریباً مساوی ۱/۲) نظامِ هندسیِ مناسبی فراهم میآورد.
اقلیم و جهتگیریِ ساختمانها در زمین. براساسِ مطالعاتِ اقلیمی، بناهای کشیدهٔ شرقی-غربی برای این منطقه توصیه میشود. دو ساختمانِ اصلیِ اقامتیِ خانوادگی و مجردها در شمال و جنوبِ زمین، هر دو در راستای شرقی-غربی قرار گرفتهاند. همچنین، وجودِ حیاطِ مرکزی در فاصلهٔ بینِ این دو ساختمان و کوتاهتر بودنِ ساختمانِ جنوبی، امکانِ نورگیریِ مناسب برای فضاهای این مجموعه فراهم آورده است.
عدمِ اشراف. دو مجموعهٔ اقامتیِ خانوادگی و مجردها در دو ساختمانِ مجزا از هم، با ورودیهای متفاوت در اطرافِ حیاطِ اصلی به شکلی قرار گرفتهاند که ضمنِ نورگیری، نسبت به هم دید و اشراف ندارند. قسمتِ مجردها (مجموعهٔ جنوبی) تنها دیدی به خارج از مجموعه دارد. راهروهای رو به حیاطِ آن نیز با پوستهای که تنها نورگیرهای کوچکی در آن تعبیه شده، امکانِ دید به ساختمانِ مقابل را ندارد. به این ترتیب، اتاقهای قسمتِ خانوادگی (مجموعهٔ شمالی) از نور و دید به حیاطِ مجموعه برخوردارند.
دید و منظر. گشایشِ دو مجموعهٔ اصلیِ اقامتی نسبت به خیابانِ ۲۰ متری — خیابانِ اصلیِ مجاورِ سایت که در مقابلِ آن فضای سبزی نیز پیشبینی شده — و اختلافِ سطوح و ارتفاعِ حجمها در نمای غربی، باعث شده تا علاوه بر تنوعِ فضاهای داخلی، دید و منظرِ شهریِ مناسبی نیز ایجاد شود. این گشایش رو به طرفِ مجموعهٔ حرم دارد.
رتبهٔ سوم — دفترِ معماریِ بنسار / محمد مجیدی
طراح: محمد مجیدی · همکارِ طراحی: حامد خسروی · سهبعدی: مهناز شریفی / ایلا سلیمانی · ترسیم: لیلا فریور صدری · ماکت: فرهاد شریفی · عکس: رضا رستمپیشه.
زائرینی که به سویِ حرم حرکت میکنند لحظهای دورنمای آن را میبینند و لحظهای دیگر در میانِ انبوهِ ساختمانها ناپدید میگردد. مقصودِ سیر، حرم است؛ و هنگامی که به آن میرسند، سمتِ دیگری را میجویند: قبله.
ایدهٔ اصلیِ طرح اشاره به این جهات است؛ جهاتی که در آن موقعیتِ مکانیِ خاص برای زائرین اهمیتِ بیشتری یافتهاند. طرح ساختمانی است در میانِ بافت، با اضلاعی به سویِ این جهات، و حیاطی که در حدِ فاصلِ خطِ جهتِ حرم و جهتِ رو به قبله قرار گرفته است.
تابلوهای ارائهشده شاملِ نقشهٔ طبقهٔ تیپ، نقشهٔ طبقهٔ دوم، نقشهٔ همکف، برشِ طولی، تصاویرِ ماکت و توسعهنمای ساختمان است که مفهومِ «دو جهت» (two directions) را در طرح نشان میدهد.
