سازمان مجری ساختمانها و تأسیسات دولتی و عمومی وزارت مسکن و شهرسازی در تاریخ ۱۳۷۸/۰۵/۲۵ تهیهٔ طرح توسعهٔ جنوبی حرم مطهر حضرت معصومه (س) در قم را در محدودهای به وسعت ۱۹۰۰۰ مترمربع، با دعوت از تعداد معینی از طراحان، به مسابقه گذاشت.
برنامهٔ مسابقه که در چارچوب طرح کلی بهسازی و نوسازی اطراف حرم مطهر و مرکز شهر قم تهیه شده بود عبارت بود از:
- مسجد بزرگ امام خمینی (ره) شامل شبستانها و رواقها و صحن اصلی (حدود ۵۰۰۰ مترمربع).
- ورودی جنوبی حرم و فضاهای جانبی در پیوند با مسجد.
- غرفهها، رواقها و فضاهای ویژهٔ زائران در پیوند با حرم.
- سفرهخانهٔ حضرتی و ملحقات و سرویسهای آن (برای پذیرایی از ۵۰۰ نفر در هر نوبت و آشپزخانه و تأسیسات برای ۲۰۰ نفر، جمعاً حدود ۲۰۰۰ مترمربع).
- سرویسهای بهداشتی و وضوخانهها در سه موقعیت نسبت به سه خیابان (جمعاً ۶۰۰ مترمربع و ترجیحاً در زیرزمین اول).
- مرکز خدمات درمان سرپایی و اورژانس (حدود ۲۰۰ مترمربع).
- مهد کودک و فضای مراقبت چند ساعته از کودکان (۳۰۰ مترمربع).
- واحدهای تجاری به منظور جایگزینی مغازهها و دکانهای موجود در محدودهٔ طرح (حدود ۲۵۰۰ مترمربع، ترجیحاً از کنار بولوار بهار و خیابان ارم و خیابان احداثی).
- پارکینگها و توقفگاهها (برای حدود ۴۰۰ اتومبیل معادل ۱۰۱۰۰ مترمربع در طبقات زیر).
- حیاطها و فضاهای جانبی.
هماهنگی بین عناصر فضایی جدید هم با ارزشهای مذهبی، فرهنگی و معنوی مجموعهٔ حرم و هم با ارزشهای کالبدی‑تاریخی؛ تأمین فضاهای لازم برای گذار (بَست) و حضور (صحن و شبستان)؛ سازماندهی فضاهای ورودی به مجموعه از جنوب؛ استفاده از زبان فضایی‑کالبدی امروزی همراه با حداکثر وفاداری و احترام به ارزشهای تاریخی مجموعه؛ و ایجاد فضاهای ایمن و مطبوع، مخصوصاً در تابستان، برای توقف و تردد در اطراف حرم — به عنوان اهداف فضایی‑کالبدی طرح اعلام شده بود.
پس از اتمام مهلت تمدیدشده در ۱۳۷۸/۰۷/۱۴، چهارده طرح تحویل داده شد.
هیئت داوران
هیئت داوران متشکل از آقایان مهندس حسین شیخزینالدین، مهندس سیدرضا هاشمی، دکتر سید مهدی مجابی، دکتر علی غفاری، دکتر پیروز حناچی، و مهندس حمیدرضا سپهری به ریاست آقای مهندس سراجالدین کازرونی، طی دو جلسه در تاریخهای ۱۳۷۸/۰۸/۱۶ و ۱۳۷۸/۰۸/۲۰ به بررسی و قضاوت طرحها پرداخت.
به نظر هیئت داوران، نحوهٔ ادارهٔ مسابقه توسط سازمان مجری — از جهت تهیهٔ برنامهٔ روشن، در اختیار گذاشتن مدارک کافی و پاسخگویی به سؤالها و ابهامهای شرکتکنندگان در طول تهیهٔ طرح — در سطحی بوده است که رویهمرفته هم شرکتکنندگان نهایت سعی و کوشش خود را برای شناخت مسئله و پاسخ دادن به نیاز مسابقه به عمل آوردهاند. هیئت داوران هم نحوهٔ مدیریت مسابقه و هم تلاش مجدّانهٔ شرکتکنندگان را شایستهٔ تقدیر میداند.
از میان چهارده طرح، هیئت داوران دو طرح را بر دیگر آثار برجسته یافت و پیشنهاد کرد که هر دو جایزهٔ دوم را دریافت کنند (جایزهٔ اول تعلق نگرفت): یکی به طراحی محمد ابوذری و سید رضا شریفی تهرانی، و دیگری به مهندسین مشاور ارگ بم کرمان. نتيجهٔ نهایی کارها اگر چه راهحلهای متنوعی در نزدیک شدن به معماری مطلوب و درخور این مجموعهٔ کمنظیر مذهبی فراهم کرده، تا رسیدن به آن هنوز فاصله دارد.
در ادامه، هشت طرح از این مسابقه به ترتیب حروف الفبای فارسیِ نام طراحان معرفی میشود.
05مهندسین مشاور نقش جهان‑پارس
طراح: سید هادی میرمیران. همکاران طراحی: بهمن عظیمی، فرشید زهریمنفرد، حسین غلامی.
در طرح، به سه نکتهٔ اصلی توجه شده است:
سازمان فضایی مجموعه جدید و اتصال آن به مجموعهٔ موجود. توسعهٔ مجموعهٔ حرم در قسمت جنوبغربی — در سمت قبله — و به معنایی در «پشت» مجموعه قرار میگیرد. از این رو به نظر نمیرسد که توسعهٔ جدید به صورت متصل به آن بنا حلّ مناسبی باشد. دیوار جنوبغربی مجموعه از ارزش فضایی بالایی برخوردار است و چند ورودی در این دیوار وجود دارد؛ آزاد نگاه داشتن آن ضروری است. در طرح پیشنهادی، مجموعهٔ جدید از مجموعهٔ قدیم فاصله گرفته و دیوار جنوبغربی مجموعهٔ قدیم (سمت قبله) آزاد مانده است. فضای پشت مرقد مطهر به طور کلی ساخته نشده و فقط چند دیوارهٔ موازی بلند — با گشودگیهایی که آنها را سبک کرده — در این فضا تعبیه شدهاند. این دیوارها از طرفی به دیوار مرقد مطهر و از طرف دیگر به محدودهٔ طرح توسعه منتهی میشوند و ضمن فراهم آوردن یک ورودیِ وسیع رو به گنبد طلا — به مثابه قاب معماریِ مرقد مطهر — اتصال مجموعهٔ جدید به مجموعهٔ موجود را به صورتی ظریف برقرار کردهاند.
خصوصیات معماری مجموعهٔ جدید. مجموعهٔ موجود از سه بخش اصلی تشکیل شده — مجموعهٔ اولیه (صحن قدیم، مرقد مطهر و مدرسهٔ فیضیه)، مجموعهٔ اتابکی، و مجموعهٔ مسجد اعظم — و ترکیب این سه، کلِ مجموعه را به صورت احجام، فرمها و رنگهای بسیار متنوع و با تکلف درآورده است. اگر در مجموعهٔ جدید از فرمها و احجام و رنگهای سنگین استفاده شود — و به خصوص اگر تقلیدی از فرمهای مجموعهٔ قدیم مانند حیاط ایرانی، گنبد و منار و غیره به عمل آید — تنوع مجموعهٔ قدیم را بیش از اندازه افزایش داده و به کیفیت فضایی آن صدمه میزند، همانگونه که مسجد اعظم چنین کرده است. به همین جهت، مجموعهٔ جدید به صورت یک بنای افقی با ارتفاع کم (حداقل ارتفاع مجموعهٔ موجود — افق دیوارهٔ مجموعهٔ اتابکی) در نظر گرفته شده و فقط در بخش مرکزی — جایی که محراب مسجد جدید قرار دارد — اندکی برآمده شده و تصویر باریکی از یک گنبد را پدید آورده است، همچون چینهای ملایمی که در کویر بر اثر حرکت شنها حاصل میشود.
چگونگی طرح مسجد. جوهرهٔ مسجد سه عنصر اصلی را در خود دارد: جهت، نظم و تمرکز. در این طرح، با ستونها امکان ایجاد صفوف طولانی و پیوستهٔ نمازگزاران در مقیاس وسیع فراهم آمده و خطوط موازی سقف، تمرکز فضاییِ مسجد را در قسمت مرکزی آن به وجود میآورد. نور از شکافهای میان خطوط موازی سقف به داخل فضای مسجد میتابد و با گردش آفتاب تغییر میکند، که ضمن جذابیت فضایی به آن کیفیتی خاص میبخشد. مجموعهٔ جدید با سه جوی آب — به معنای پاکی — از مجموعهٔ قدیم جدا میشود؛ یا به عبارت بهتر، این سه جوی آب دو مجموعه را به یکدیگر پیوند میدهد.
سه زاویه در طرحِ مجموعه به کار گرفته شده است: ۱) زاویهٔ قبله (تقریباً عمود بر خیابان احداثی ۲۰ متری)، ۲) زاویهٔ مجموعهٔ مرقد مطهر (صحن قدیم و مدرسهٔ فیضیه)، ۳) زاویهٔ دیوارهٔ مجموعهٔ مسجد اعظم. با تبعیتِ عناصر طرح از این سه زاویه — به ترتیب مسجد از زاویهٔ قبله، فضای پشت گنبد از زاویهٔ مرقد مطهر، و فضای بین دو مجموعه از زاویهٔ مسجد اعظم — هماهنگی بین مجموعهٔ جدید و قدیم فراهم آمده است. مجموعههای تجاری، اورژانس، مهد کودک و غیره به صورت یک نوار مجزا از مسجد طراحی گردیده و در امتداد خیابان احداثی متمرکز شده، تا از محور فضاهای مذهبی دور نگاه داشته شوند. سفرهخانه در زیر فضای سایهگون مرقد مطهر قرار گرفته و نور آن از نورگیرهای سقفی در کف تأمین میشود. پارکینگها در زیر فضای مسجد استقرار یافتهاند و ورودی و خروجی آنها از خیابان احداثی است.
