وظیفه بازسازی به عهدة کیست؟ گروههایی که داوطلب انجام بازسازی بخشی از شهر هستند چگونه باید جذب و سازماندهی شوند؟ و سازمانها و تشکیلات موازی, که هر یک کنند که تداخل ایجاد نشود؟ و برای چه کسانی قرار است بازسازی (خانهسازی) انجام شود؟ پیش از آغاز بازسازی، گروههایی باید مأمور جمعآوری اطلاعات در موارد زیر شوند: اطلاعات دربارة بازماندگان، اطلاعات دربارة ساختمانهای شهر، اطلاعات فنی دربارة شهر، و اطلاعات از ارگانها، گروهها و افرادی که مایل به پرداخت هزینههای بازسازی هستند. این گروهها پس از تشکیل و سازماندهی میتوانند فعالیتهای خود را آغاز کنند.
گشایش: دو زلزله، دو سرنوشت
زلزلهای ۶/۵ ریشتری ساعت ۵ و ۲۸ دقیقه صبح روز جمعه پنجم دیماه ۱۳۸۲ بم را ویران کرد. دو روز قبل روزنامة همشهری سوم دی ماه از وقوع زلزلهای با همان شدت در کالیفرنیا به شرح زیر خبر داده بود:
«زلزله شدیدی مناطق وسیعی از ایالت کالیفرنیا در آمریکا را به لرزه درآورده و خسارات و تلفاتی بر جای گذاشته است. این زمینلرزه که شدت آن ۶/۵ درجه در مقیاس ریشتر ثبت شده و شدیدترین زلزله این منطقه در سالهای اخیر بوده است. در نواحی گستردهای از لوسآنجلس تا سانفرانسیسکو احساس شد. در شهر پاسوروباز, وآقع در سیصد کیلومتری شمال لوسآنجلس و نزدیک مرکز زمینلرزه که بیشترین خسارت را دیده است. فرو ریختن یک برج ساعت متعلق به سدة نوزدهم به کشته شدن دوزن منجر شد. زمینلرزه باعث قطع برق منازل حدود چهل هزار نفر از ساکنان منطقه شد و به بیش از هشتاد ساختمان نیز خسارت وارد آمد. در ساعات بعد از وقوع زلزله چندین بر گسل زلزله سنآندریاس قرار دارد و یکی از زلزلهخیزترین مناطق جهان است.»
مقایسة ضایعات این دو زلزله تفاوتهای وضعیت ساخت و ساز, نوع مصالح و از همه مهمتر کیفیت و نحوة احداث بنا را چه باید کرد؟
کمکهای اولية مردمی: دولتی و جهانی ظاهرا به مردم آسیبدیدة بم رسیده و آغاز مرحلة بازسازی اعلام شده است. وظیفه بازسازی به عهدة کیست؟ گروههایی که داوطلب انجام بازسازی بخشی از شهر هستند چگونه باید جذب و سازماندهی شوند؟ و سازمانها و تشکیلات موازی, که هر یک کنند که تداخل ایجاد نشود؟ و برای چه کسانی قرار است بازسازی (خانهسازی) انجام شود؟
بهنظر میرسد ستاد بازسازی که از وزارت مسکن و شهرسازی, وزارت کشور و سازمان مدیریت و برنامریزی کشور و به ریاست شخص رئیس جمهور تشکیل شده است. باید در ابتدا گروههایی را برای جمعآوری اطلاعاتی در موارد زير سازماندهی کند:
- جمعآوری اطلاعات دربارة بازماندگان
- جمعآوری اطلاعات دربارة ساختمانهای شهر
- جمعآوری اطلاعات فنی دربارة شهر
- جمعآوری اطلاعات از ارگانها؛ گروهها و افرادی که مایل به پرداخت هزینههای بازسازی هستند.
این گروهها پس از تشکیل و سازماندهی میتوانند فعالیتهایی را به شرح زیر آغاز کنند.
جمعآوری اطلاعات دربارة بازماندگان
طرحهای آمادهسازی زمین. که در تمامی شهرهای ایران بارها و بارها اجرا شده است. شرح خدماتی دارند که توجه به آن در این مقطع بهعنوان حداقل موجود ضروری است. هرچند این طرحها معمولا برای گروههای مشخصی مثلا شرکتهای تعاونی کارکنان ادارات یا کارخانجات و ... تهیه شدهاند که بهرغم تفاوتهایی از نظر اقتصادی و اجتماعی در آنها نهاد خانواده پابر جاست. در حال ی که در بم آسیبهای جدی بر خانوادهها وارد آمده است. بخشی از بازماندگان. کودکان بیسرپرست و بعضی دیگر زنان و مردانی هستند که خانوادة خود را از دست دادهاند. بنابراین. شاید خانهسازی به شیوة مرسوم مشکل آنها را حل نکند. گرچه آنها هم به مسکن نیاز دارند.
در طرحهای آمادهسازی زمین ابتدا پرسشنامهای تهیه میشود که در آن عدة افراد خانوار تعداد شاغلان, میزان درآمد. اختیار دارند. تسهیلات مسکن و لوازم زندگی که مورد نیاز است درج میشود. سپس به جمعبندی اطلاعات و استنتاج از آنها پرداخته میشود.۱
استنتاج از این بررسیها نشان میدهد که چه گروههای اقتصادی و اجتماعی در میان متقاضیان مسکن وجود دارند و نیازها و توان مالی آنها با هم سنجیده و گروهبندی متقاضیان مثلا گروههای درآمدی بالا، متوسط بالا، متوسط متوسط پایین و کمدرآمد. متراژ زمین و زیر بنای مورد نیاز که میتوانند به تملک خود درآورند مشخص میشود و میتواند مبنای تعیین الگوها و تیپهای ساختمانی مورد نیاز قرار گیرد. این پرسشنامهها نشان میدهد که چه گروههای جمعیتی با چه نیازها و چه امکانات بالقوهای از قبیل زمین. امکان گرفتن وام و... در شهر وجود دارند و چه برنامهای برای ساماندهی آنها باید ترتیب داده شود. مسئولیت این کار میتواند با وزارت کشور و سازمان مدیریت و برنامریزی باشد.
جمعآوری اطلاعات دربارة ساختمانهای شهر
برداشت وضع موجود شهر قدم دیگر است. در این برداشت چه ساختمانهایی قابل تعمیر و مرمت هستند و چه بخشهایی از ساختمانهای شهر ویران شدهاند و به بازسازی نیاز دارند. این برداشت میتواند با استفاده از نحوة برداشت طرحهای جامع و تفصیلی صورت گیرد و شناسنامهای برای هر مکان با این مرحله میتوان از عکسهای هوایی اخیر. که سازمان جغرافیایی ارتش تهیه کرده. و نیز آخرین نقشههای هوایی و آخرین نقشة آماری شهر استفاده کرد. چنانچه طرح جامع یا تفصیلی جدیدی برای شهر تهیه شده باشد از نقشه پایه آن طرحها هم میتوان سود جست. مرکز آمار و وزارت مسکن و شهرسازی میتوانند این بخش از کار را بهعهده گيرند.
جمعآوری اطلاعات فنی دربارة شهر
گردآوری آخرین طرحهای جامع. تفصیلی, بهسازی بافت. آمادهسازی و... پیش از آغاز بازسازی بسیار ضروری است. زیرا در این طرحها مطالعات تاریخی. جغرافیایی. زمینشناسی. پیشنهادهایی برای احداث بنا با توجه به شرایط اقلیمی, منابع مصالح ساختمانی موجود در شهر و منطقه و حجم میزان تولیدات هر یک. مطالعات معماری و معرفی معماری بومی: تحلیل پلانهای موجود. معرفی المانهای موجود در شهر وجود دارد. که میتواند راهنمای طراحان برای طراحی باشد. تا دوباره کاری صورت نگیرد. بدین منظور. میتوان از مطالعات مهندسین مشاور اردام که در زمینه نوع مصالح ساختمانی و بسیاری جوانب دیگر به شهر بم شبیه است. سود جست. مهندسین مشاور اردام طرح بازسازی ۵۲ روستای زلزلهزدة طبس را با توجه به شرایط روستاها، بخشی بهصورت درجاسازی و بخشی دیگر را از طریق جابهجایی طراحی کرده و نقشههای تیپی را هم با اقتباس از پلانهای موجود و نیاز ساکنان ارائه داده که برای شهر بم هم قابل استفاده است. مشاوران دیگری نیز در این زمینه فعالیت داشتهاند که یک جلد از این مطالعات در آرشیو وزارت مسکن و شهرسازی موجود و قابل استفاده است.۲ با انتخاب گروههای داوطلب معمار و شهرساز میتوان از اطلاعات موجود. که قابل استفاده است. سود جست و از دوبارهکاری پرهیز کرد. حتی میتوان از نقشههایی که قبلا تهیه شده است. استفاده کرد ولی قبل از آن باید مشخص شود که در چه بخشهایی از شهر بازسازی باید صورت گیرد. شاید در این بررسی معلوم شود که تمام سطح قبلی شهر مورد نیاز نیست و بازنگری سریع در طرح تفصیلی و نیز اجرای بخشی از طرح خصوصاً اصلاح شبکة معابر و ... میتواند صورت گیرد. طبعاً متولی این بخش باید وزارت مسکن و شهرسازی باشد.
جمعآوری اطلاعات و سازماندهی گروههای تأمینکنندة هزینه
این گروهها ترجیح میدهند که شخصاٌ در بازسازی شرکت و یا بر آن نظارت کنند. پس یکی از مهمترین وظایف ستاد بازسازی ارائه راهکاری مناسب برای این گروههاست و این در صورتی میسر خواهد بود که میزان کمبودها مشخص باشد. یعنی تصمیمات اولیه مبنی بر اینکه در چه بخشهایی درجاسازی صورت میگیرد و چه تعداد واحد مسکونی از طریق آمادهسازی زمین تهیه میشوند. مشخص شده باشد. تجربة شهرهای رودبار, منجیل و طبس نشان میدهد که مردم روش درجاسازی را ترجیح میدهند. زیر بخشی از تأسیسات شهری و حداقل شبکه معابر و نیز زمین نسبتاً آماده پس از تخلیة آوارها و نخالههای موجود برای ساخت و ساز وجود دارد. طبعاً کل سطح شهر نمیتواند بازسازی شود و به ناچار باید در بین متقاضیان درجاسازی اولویتبندی صورت گیرد. مثلا اگر در محلهای تنها ۱۰ متقاضی درجاسازی وجود داشته باشد نمیتوان خدمات مورد نیاز برای آن محله تآمین کرد.
پرسشنامههای تهیه شده در هنگام جمعآوری اطلاعات در مورد بازماندگان. منقاضیان را از نظر مالکیت واحد مسکونی مشخص میکند. افرادی که مستأجر بودهاند. یا واحد مسکونی مستقلی نداشتهاند. بدون تردید خواهان زمین هستند که باید در اختیار آنها قرار گیرد. گروههای مستقل بازسازی در احداث بنا در این عرصه و یا احداث واحدهای خدماتی در مکانهای قبلی میتوانند موّثر باشند. سازمان توسعه و تجهیز مدارس خود دارای نقشههای تیپ مراکز آموزشی است که با کنترل آنها و توجه به ضوابط مقاومت در مقابل زلزله همان نقشهها را میتوان در اختیار گروههای بازسازی قرار داد.
یادآوری از طبس
در پایان مایلم اشارهای هم به تجربه بازسازی طبس داشته باشم. در سال ۱۳۶۲ وقتی به طبس رفتم. حدود ۵ سال از وقوع زلزله گذشته بود. بناهایی با سقفهای شیبدار ایرانیت و ساختمانهایی که هر کدام یک ساز میزدند. شهر را به یک منطقه حاشیهنشینی بزرگ تبدیل کرده بودند که تنها وجه تمایز آن با دیگر مناطق حاشیهنشین درختان نخل بود. در آن زمان هنوز بازسازی ادامه داشت. بیش از ۵۰ درصد ساختمانهای طبس و بم یک تا دو طبقه بودهاند و ضوابط ساخت ساختمانهای یک تا دو طبقه مقاوم در مقابل زلزله که تنها دو صفحه است و به سادگی قابل اجراست. در عمل اجرا نشده است. یکی از این ضوابط. گذاشتن کلافهای بتونی افقی و عمودی است که فاصلة دو شناژ عمودی در آن از ۴ متر نباید بیشتر باشد. در طبس افرادی که بنای شخصی میساختند. ظاهرا این ضابطة ساده را رعایت میکردند. ولی در بسیاری از نمونهها حدفاصل شناژ افقی و شناژ قائم بهجای بتون با نخالة ساختمان پر شده بود و همین نحوة اجرا بود که موجب افزایش خسارت وارده به شهر شد. اگر اجرای بنا بر اصول فنی متکی باشد. ساختمانهای کوچک یک و دو طبقه دچار تخریبهایی تا این حد گسترده نمیشوند. اگر در شهر طبس دوباره زلزلهای مشابه سال ۱۳۵۷ اتفاق بیفتد میزان تخریب چندان کمتر از بار قبل نخواهد بود. اعطای ۲/۵ میلیون تومان مصالح رایگان به سازندگان و پنج میلیون تومان وام از طریق سیستم بانکی کشور به شکل سپردههای کوتاه مدت با اخذ سود چهار درصد به متقاضیان تنها در صورتی ثمربخش خواهد بود که ضمن کنترل نقشة سازه بر احداث بنا هم نظارت دقیق صورت گیرد. و ظاهرا" دستیابی به این امر هم میسر نخواهد بود. مگر آنکه شمار زیادی تکنیسین ساختمان برای نظارت بر اجرای دقیق نقشههای سازه در سطح وسیع آموزش داده شوند.۳
پانوشتها
۱- این پرسشنامهها باید به صورت آماده وجود میداشت و همزمان با نجات آسیبدیدگان تکمیل میشد. قبل از آنکه افراد غیربومی به شهر بم هجوم بیاورند و جمعیت شهر پس از فاجعة زلزله به سه برابر قبل افزایش یابد. در حال حاضر نیز تنها به وسیلة تکمیل این پرسشنامهها میتوان آسیبدیدگان واقعی را تشخیص داد.
۲- مهندسان مشاور آرمانشهر طرح جامع و تفصیلی شهر را تهیه کرده و ارجح است همان مشاور طرح بازسازی را نیز در دست بگیرد.
۳- رسم کرایهکردن بادبند (که برای مهارکردن اسکلت ساختمان در برابر زلزله ضروری است) در جنوب شهر تهران در زمان بازدید فنی و بعد باز کردن آن و تیغه کردن دیوارها حاکی از بیاعتمادی مردم به تمهیداتی است که در این زمینه اندیشیده شده است.
