در این شماره از معمار بخشی موضوع به بم را با متن سخنان مهدی علیزاده درباره بازسازی بم، شروع میکنیم و با گزارش مسابقه طراحی ساختمانهای شهرداری، شورا و تالار شهر بم ادامه میدهیم. متن بازسازی بم که آقای علیزاده به درخواست مؤسسه معمار منش، جامعه مهندسان معمار و مقاطعبندی ایران و خانه هنرمندان تهیه کردهاند در یکی از نشستهای عمومی انجمن که در مورد بم برگزار شده، مطرح شده و در مسابقه طراحی ساختمانهای شهرداری بم، بیست و سه طرح ارسالی مورد بررسی قرار گرفتهاند. بیش از صد معمار در دو مرحله داوری از ارائه خود دفاع کردند و نتایج کار از مسیر نقد قابل ارزیابی است.
نخست فارغ از هر کاری که سازمانهای دستاندرکار این موضوع انجام دادهاند باید گفت، آنچه در آغاز با اسامی و اشخاصی که در حوزه بازسازی بم وارد شدند امیدوارکننده بود، هر چند فقط بر اساس یک نیت خوب، نه بر مبنای یک برنامه مدون.
ما باید به مسأله بم نگاه تازهای بکنیم و آن را به عنوان یک فرصت تاریخی ببینیم، بدون فراموش کردن مصائب وارده بر مردم بم و فقدان فضاهای شهری در بسیاری از شهرهای ایران. این فقدانها چیزهایی هستند که بیش از زلزله شهر را تباه کرده و فرصت بازسازی این فقدانها تأسفبار بوده. اولین قدم برای بازسازی باید این باشد که هیچ ساختمان شهری ـ دولتی به شکل سابق آن بازسازی نشود.
دیگری با یک فضای طبیعی بالقوه دیگر شهری به مساحت پنجاه و شصت هزار هکتار، بطور پیوسته و گستردهای تهران خود حداقل مساحت هشتاد درصد بستر این فضاهای طبیعی را مکانسازی کرده، اما همچنان مسائل را با فقدان فضاهای عمومی تلقّی میکنند.
کسی قدرت کردهاست و کارهایی برای از سر گرفتن رامش زندگی اقدام بشود، فقط یعنی بم، این ویرانه بالاخره بایستی ساخته شود و سامان بگیرد، فقط همین؟ یعنی برای آنکه بگوییم اگر شهرسازی یکپارچه کارخانه ساختمانسازی هستیم سخن غلط است، آنگاه پیش نمیرویم، تا خود را نقد کنیم، آیا کاری انجام ندادهایم؟
تماشای بم و کاری که سرپرستی با آنها شکل میدهد، به نظر ما ناگزیر نیست. ارتقای کیفیت و قیمت و محصول آنچه آنها از شهرسازان میخواهند مثال خوبی نیست.
موضوع نقشهای شهری موضوع مهم برای بم است. ساختار شهری، شامل تأسیسات شهری هم هست که بایستی از یک شکل جدید آغاز شود. از آن طرف بایست هم بگوییم خود بم دارای ارزش تاریخی بوده و بایست مورد بررسی یکپارچه قرار بگیرد.
مسابقه طراحی شهرداری، شورا، تالار شهر، حتماً بر اساس همه فضاها تنظیم شده. پرسشها و نقاط مبهمی که در تنظیم مسابقه وجود داشت و ممکن بود سبب شود فقط سالنی نمایشگاهی ساخته شود. یک سوال اساسی و خطیر این بود، آیا بهتر است سوابقی را از قبل تعریف کنیم؟ همه اینها مشخص نبود.
پرسشهای خیلی بزرگتر این مسابقه هنوز بیپاسخ مانده که بم شهر چگونه شهری میخواهد باشد. ادغام یا تفرّق؟ ادامه یا گسست؟ آیا بازسازی بم با حفاظت از ارگ میتواند حیات تازهای بپذیرد؟ این مسابقه شهرداری این حسن بزرگ هم فضاهای شهری بود.
پرسشها و نقاط ابهامآور ممکن بود تیر خلاص را ـ مثل همه برنامهریزیهایی که بیثمر میمانند ـ بزند، و شهر شکستخوردهای از مسابقه بیرون بیاید. خوشبختانه کیفیت مسابقه سلامت خود را نشان داد و سطح ارائه معماران پاسخگو بود. وجه اساسی تفکّر معمارانه بلکه مساحتی از فضاهای شهری بم را بازنمایی میکنند، در سطح یک مسابقه شهرداری بود.
میخواستیم فقط یک ساختمان بسازیم که در بهترین حالت یک سالن خوب بشود. مقتضیات شهری، در زمینه یک فضای طبیعی واقعی وجود داشت و فقط نقاط تلفیق میشد.
بازسازی بم بایستی سالمترین مسابقه بود ـ و با وجه اساسی تفکّر شهری و نه فقط یک فضای ساختمانی، مسابقه میتوانست آنچه میخواهد بگوید، بگوید و شهری از این مسابقه بیرون بیاید.