ساختمان اداری بانک رفاه کارگران

ساختمان اداری بانک رفاه کارگران، تهران — نمایی به سوی کوه‌های البرز

تولید مصالح، لوازم و اجزاء ساختمانی از صنعت و اقتصاد جدید عرصه وسیعی است. این صنعت پرتحول و رو به گسترش به عامل بسیار نیرومندی در هدایت فن ساختمان و هنر معماری تبدیل شده است. معروف‌ترین آثار معماری دوره جدید علاوه بر ایجاد شهرت برای طراحان خود، مایه کسب اعتبار برای صنایع ساختمانی و اجراکنندگان گردیده‌اند. بدون مشارکت جدّی با سازندگان مصالح و لوازم و اجزاء ساختمانی از یک‌سو و اجراکنندگان صاحب مهارت و تجهیزات از طرف دیگر، مهندس معمار به تنهایی و به صرف اتکا به تخیل هنری و قدرت خلاقیت کاری از پیش نخواهد برد.

در معماری ماقبل صنعتی نیز شرط ایجاد یک معماری کارآمد و زیبا بهره‌گیری ماهرانه و استادانه از مصالح و لوازم بود. صنایع تولید مصالح و لوازم، شرکت‌های مجهز اجرای ساختمان، و مؤسسات طراحی و معماری هر یک یک ضلع از مثلثی هستند. تجربه هر یک معرف ارتباط آن با دو ضلع دیگر است. برای آنکه هر سه فعالیت باشد، محصولی ملموس باید منعکس‌کننده هماهنگی آنها باشد.

تصمیم داشتیم در مجله‌ای که بخش مهم و مستقلی را نیز به «ساخت و صنعت» اختصاص دهد. در این بخش علاوه بر معرفی تجارب اجرایی قابل توجه و ترویج روش‌های اجرایی پیشرفته، صفحاتی نیز از این شماره به معرفی و بررسی ساختمان‌هایی اختصاص یافت. در این شماره ساختمان اداری بانک رفاه کارگران را معرفی می‌کنیم که از تجارب و تعامل این سه رشته فعالیت طراحی و ساخته شده است.

در سال ۱۳۶۸ در یک مسابقه محدود، شرکت سیام برنده طرح مجتمع مسکونی در سه طبقه شد. بنا به تصمیم کارفرما و ضرورت‌های اقتصادی، ساختمان از مجتمع مسکونی به مجتمع اداری و از سه طبقه به پنج طبقه با امکان اضافه شدن یک طبقه در آینده تغییر یافت. نمای آجری به قطعات پیش‌ساخته تبدیل شد، حیاط‌ها حذف شدند، سطح زیرزمین افزایش یافت و سرسرای ورودی و راهروی مرکزی — که در طرح مسکونی نقش هشتی و حیاط مرکزی جداکننده شعبه بانک از قسمت اداری را به عهده گرفت — و مسیرهای جریان هوا مسدود شدند.

این تغییرات همه موجب شدند که طرح اولیه بکلی دگرگون شود؛ با این حال تلاش کردیم طرح تغییر یافته خوب و تمیز اجرا شود. موفقیت نسبی در عرصه وسیعی موجب شد این ساختمان در فهرست کاندیداهای جایزه آقاخان در سال ۱۹۹۸ قرار گیرد. اهم مسایلی را که در این طراحی مورد توجه قرار گرفته‌اند می‌توانم به این شرح بشمارم:

نقشه طبقات تیپ

مقطع AA

محل ساخت — کارگران در حال کار با اسکلت بتن مسلح

پس‌رفت در فناوری ساختمان

اما مایلم در اینجا با اشاره به دو نمونه به دلایل درجا زدن و در مواردی پس‌رفت روند به‌کارگیری تکنولوژی پیشرفته در صنعت ساختمان در دو دهه گذشته اشاره کنم: در بیست و اندی سال پیش برای ساختمان مسکونی دوازده طبقه‌ای در کناره بزرگراه کردستان نمای پیش‌ساخته بتنی طراحی کردیم. سطح بتن پیش‌ساخته نمای آن ساختمان با شیارهای عمودی و برآمدگی‌های چکش‌خورده، به مراتب از نمای پیش‌ساخته ساختمان بانک رفاه کارگران — که به علت کرمو بودن بعضی از قطعات اجباراً رنگ خورده است — تمیزتر اجرا شده بود. این در حالی بود که پیش از آن، شرکت بنیان سامان در ضلع شمالی بلوار کشاورز به عنوان یک نمونه قابل‌قبول پیش‌ساخته بتنی با نمای ساندویچ پانل ساخته شده بود.

دلیل پس‌رفت چیست؟ سازنده‌کار با دانش فنی لازم و طراح و تولید‌کننده قطعات پیش‌ساخته بتنی — که مجتمعی را کاملاً با قطعات و سقف و ستون پیش‌ساخته بتنی طراحی و اجرا شده و نمونه‌ای است گویا از امکان اجرای تکنولوژی پیشرفته — پس چرا کارخانه‌های پیش‌ساخته بتنی نه تنها توسعه نیافته که کارشان به ساختن جدول کنار خیابان کشیده است؟ به گمانم توجه مجریان به ضرب‌المثل «هیچ ارزانی بی‌علت نیست و هیچ گرانی بی‌حکمت» پاسخ‌گوی این سؤال باشد.

هشتی

نمای شرقی، ورودی اصلی از خیابان شیراز

از راهرو تالار اصلی

در مقاله شماره ۰۴ شماره قبل مجله معمار اشاره‌ای به آقای صادقی، مجری طرح حافظیه، به سوزاندن سنگ با مشعل و نصب سنگ خشک شده است. در تمام شهر تهران تا آنجایی که مطلع هستم یک نمونه از این نحوه اتصال سنگ اجرا نشده است. ساختمان مخابرات، برج آرمیتا کار مهندس احمدی و حافظیه — آن هم با هزاران گرفتاری و با روش آزمون و خطا.

چرا؟ علت عدم اطلاع طراحان نیست. بروشوری که داریم مربوط به شرکتی است که حداقل نیم‌قرن سابقه طراحی و ساخت این اتصالات و قطعات مختلف نصب خشک سنگ را در ایران دارد. علت اضافه قیمت نصب سنگ است که مورد قبول هیچ کارفرمایی نیست؛ علت نبودن آیین‌نامه‌های لازم‌الاجرا در مورد اتصال سنگ نما به بدنه ساختمان با توجه به نیروهای زلزله است. علت صنعتی نشدن قطعات زیرسازی و اتصالات سنگ و زیرسازی است.

بهای پیشرفت

پیشرفت تکنولوژی ساختمان در ایران بهایی دارد و دست‌اندرکاران این حرفه باید تصمیم بگیرند که آیا حاضرند این بها را بپردازند یا خیر. آیا حاضریم آیین‌نامه‌های روش اجرای کار را تدوین کنیم و لااقل در ساختمان‌های دولتی آن را لازم‌الاجرا بدانیم تا حرکت به سوی تکنولوژی‌های پیشرفته و درخور صنعت ساختمان آغاز شود و متعاقباً هزینه‌های اجرا با توجه به تسریع بهره‌برداری و افزایش بهره‌وری کاهش یابد یا نه.

پله به راهرو تالار اصلی

در جلسه‌ای در وزارت مسکن و شهرسازی صحبت از به‌کارگیری تکنولوژی‌های پیشرفته در صنعت ساختمان بود، بزرگواری می‌فرمود شما طراحان از طراحی صنعتی غافلید. سؤال کردم بر فرض که طراحی کردیم؛ چگونه سفارش دهم و مصالح آن را کدام کارخانه تأمین خواهد کرد؟ به طور مثال از همکاری که کارخانه تیغه گچی داشت و در جلسه حاضر بود پرسیدم اگر امروز سفارش تیغه گچی بدهم کی تحویل خواهد شد؟ گفت: «ان‌شاءالله شش ماه دیگر» و در متراژ محدود.

صنایع ساختمانی ما چون بازار قابل اطمینانی در پیش‌رو ندارند، آمادگی قدم گذاشتن به دنیای واقعی صنعت را ندارند و این برزخی است برای طراحانی که از مزایای ساختمان هوشمند باخبرند، به شفافیت و سبکی بنا فکر می‌کنند، اصول طراحی صنعتی را می‌دانند و ناچارند برای پوشش نمای ساختمان‌ها کامیون کامیون آجر خالی کنند و تازه برای یکنواخت شدن آجرها، کارگاه کشوکشی و آب‌ساب کردن دایر کنند و لعاب آجر را بردارند و با سنگ را با پیچ و اسکوپ و دوغاب در طبقه سی‌ام ساختمان‌ها نصب کنند و این رشته سر دراز دارد.

در نقدی از آقای مهندس افشار نادری آمده بود که طراحی بعضی از همکاران معمار مربوط به دهه‌های ۷۰–۸۰ است. باید سؤال کرد چه چیزی از دهه‌های ۷۰–۸۰ رد شده که این توقع را از معماران داریم. به هرحال هستیم و تلاش برای بودن، این امید را به همراه داریم که مقررات و کدهای ساختمانی با توجه به تکنولوژی‌های پیشرفته تدوین گردد، ساختمان‌ها بیمه شوند و حقوق طراحان به نحوی تأمین شود که کارفرمایان اجازه نداشته باشند بدون نظر طراح سلیقه‌های خود را تحمیل کنند.

سالن کنفرانس