سازمان میراث فرهنگی در سال ۱۳۷۸ اجرای بند ه تبصره ۳۶ قانون بودجه را آغاز کرده است. بر اساس بند ه، این سازمان در سراسر کشور کاروانسراها، خانهها و دیگر ابنیه مناسب تاریخی را برای بهرهبرداری در امر گردشگری، مرمت، احیا و تجهیز خواهد کرد. این ابنیه پس از تجهیز در اختیار بخش خصوصی گذاشته میشوند. حاصل کار دفتر اجرای بند ه در میراث فرهنگی کشور در سال ۱۳۷۸ بسیار چشمگیر بوده است و بنابه گفته مسئولان میراث فرهنگی کشور، تا پایان سال جاری مرمت تعدادی از ابنیه برگزیده به پایان رسیده و در نوروز ۱۳۸۰ در اختیار مهمانان نوروزی قرار خواهند گرفت. اجرای این پروژه تحولی بنیادین در دو عرصه پدید خواهد آورد: حفظ میراث فرهنگی گرانبهای کشورمان که همواره مایه غرور و افتخار ملی بوده، و جانی تازه بخشیدن به صنعت گردشگری که در سالیان گذشته راکد و به عوارض سوءتفاهمهای بسیار مبتلا بوده است.
با تحقق این طرح، شاید برای نخستین بار بخش چشمگیری از ابنیه زیبای میراث گذشته ما که در معرض تخریب بودهاند با ایجاد امکان بهرهبرداری از آنها زنده و ماندگار میشوند و در عین حال جانی تازه به صنعت گردشگری میبخشند که از فقدان امکانات و تجهیزات مناسب رنج میبرد. استفاده عمومی از این بناها حاصلی دیگر هم دارد که دیرتر به دست میآید اما ریشهدار خواهد بود: با ورود این بناها به زندگی روزمره، فضاهایی زیبا و جذاب برای زندگی شهری و معماری شهر فراهم میآید که افزون بر چشمنواز بودن، نقش فرهنگی پایداری هم خواهد داشت.
مجله معمار برای تقدیر از اقدام ارزشمند سازمان میراث فرهنگی به معرفی طرح مزبور اقدام کرده است. آقای مهندس تقیزاده، مدیر دفتر اجرایی بند ه تبصره ۳۶ قانون بودجه در سازمان میراث فرهنگی، توضیحاتی در مورد آن دادهاند که در زیر میخوانید:
اجرای بند ه در قالب یک طرح ملی در سال ۱۳۷۸ آغاز شده است. بر اساس مفاد این بند، ما میبایست کاروانسراها، خانهها و دیگر ابنیه تاریخی مناسب را که تغییرات جزیی در آنها ممنوع نباشد و به اصالت بناها لطمه نزند، انتخاب کنیم. طبعاً در این انتخاب میبایست روش و معیاری را به کار میگرفتیم. انتخاب پراکنده و بینظم میسر نبود. بنابراین در وهله اول دو محور عمده را که مسیرهای اصلی حرکت گردشگران در ایران است مشخص کردیم. محور اول، محور شمالی-جنوبی است که از مرز بازرگان شروع میشود و در انتها به بوشهر میرسد، و محور دوم، محور شرقی-غربی از سرخس یا باجگیران تا قصر شیرین. این دو محور ستون فقرات جادهای کشور محسوب میشوند که پیشینهای دراز دارند. جاده ابریشم و جاده ادویه هم روی این محورها منطبق بوده و شهرها و مدنیت سرزمین ما هم در همین مسیرها شکل گرفته است.
از آنجا که تصور میکردیم عزم و سیاست ملی جذب گردشگر به کشور است و بعد از فرودگاه تهران، بیشترین گردشگران خارجی از مرز بازرگان وارد میشوند و همچنین بسیاری از مسافران خارجی حتماً به اصفهان، شیراز و یزد میروند و بوشهر هم میتواند در برنامهریزی برای گردشگران عرب نقش مهمی بازی کند، ابتدا کار را در محور شمال-جنوب آغاز کردیم. در این محور، بعد از بررسی آرشیوهای میراث فرهنگی و مطالعات میدانی، ۲۴ نقطه شهری و بینراهی را بعد از چند بار غربال انتخاب کردیم که عبارتاند از:
- مجموعه حمام و خانههای کردشت در کنار مرز ایران و ارمنستان که مرحوم عباس میرزا ساخته است.
- کاروانسرایی به نام بیام در راه تبریز به مرند.
- حمامی در شهر تبریز برای تبدیل به سفرهخانه.
- یک حمام و بنای خانقاه چلبی اوغلو در سلطانیه.
- مجموعه سعدالسلطنه (۱۴٬۰۰۰ مترمربع) و یک آبانبار در قزوین.
- مجموعه شهرستانک در تهران.
- کاروانسرای علیآباد در راه قم.
- مجموعه بزرگ خانه عامریها (شامل چهار خانه) در کاشان.
- چند خانه از جمله خانهای در ابیانه.
- حمام شاهزادگان در اصفهان.
- کاروانسرای ملک در امینآباد در راه اصفهان به شیراز.
- مجموعه حجتآباد وزیر در چهلکیلومتری جاده تهران به یزد.
- پنج یا شش خانه در محله فهادان یزد.
- چهار خانه در ابرقو.
- هتل تخت جمشید در مرودشت.
- خانه شاپوری و دیوانخانه کریمخان زند در شیراز.
- علاوه بر اینها، در بم که از نظر امکانات اقامتی کمبود دارد خانه آرشام؛ و در شوشتر نزدیک آبشارها تعدادی خانه را برگزیدیم.
کار در این محور در هجده مورد در سال ۱۳۷۸ آغاز شده و در مواردی نیز به دلیل عدم تفاهم برای تملک هنوز نتوانستهایم کار را آغاز کنیم. امیدواریم در سال ۱۳۷۹ پروژههای آغازشده به اتمام برسند و در نوروز سال آینده پذیرای مهمانان نوروزی باشند. مرمت و احیای این ابنیه با روش پیمان مدیریت انجام میشود و ناظران سازمان میراث فرهنگی بر کیفیت اجرای کار نظارت میکنند. در این قراردادها، معماری داخلی بنا و تجهیز آن به صورت کامل و به تفصیل منظور شده است و سیاست سازمان این است که در طراحی داخلی و تجهیز بناها گونهگونی زیبای فرهنگی و اقلیمی کشور ما در نظر گرفته شود.
در انتخاب نوع کاربری این ابنیه، آن گروه از نیازهای گردشگران که بتوانند در کالبد یک بنای تاریخی قابل برآوردن باشد در نظر گرفته شده است. اغلب این بناها به مهمانخانه و اقامتگاه، سفرهخانه و چایخانه، درمانگاه، محل تولید و نمایش هنرهای سنتی و دستی، نمازخانه یا محل عرضه مایحتاج طول سفر تبدیل میشوند. افزون بر این، در بعضی نقاط هم که مراسم آیینی دیدنی برگزار میشود، مثلاً کوچ عشایر، گلابگیری، قالیشویان یا عزاداریهای ویژه، فراهم آوردن امکانات برای پذیرایی از علاقهمندان به مراسم مورد نظر بوده است.
آمار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نشان میدهد که گردشگران کشور ما — چه ایرانی و چه خارجی — حتی در سفرهای تفریحی به وجوه فرهنگی و بازدید از موزهها و بناهای تاریخی علاقه خاصی نشان میدهند و این علاقه در سالهای اخیر افزایش چشمگیری داشته است. به اعتقاد ما، حتی پیش از انقلاب هم همین وجه غلبه داشته است. اغلب مسافران خارجی و داخلی خواستار بازدید از نقاط تاریخی بودهاند، نه محلهایی مثل کازینوها.
در حال حاضر، سیاست عمومی دولت این است که بر این وجه تأکید داشته باشیم. گفته میشود که از سالیانه ۷۰۰ میلیون گردشگر در جهان، حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون نفر بالقوه گردشگر فرهنگی و متقاضیان دیدار از ایران هستند. در ۲۰ سال اخیر تا حد زیادی از جهان بیخبر یا کمخبر ماندهایم. در سرتاسر جهان مردم و افکار عمومی رویکرد بزرگی به سمت وجوه فرهنگی زندگی داشتهاند. عواقب ایدز، اعتیاد به الکل و مواد مخدر، متلاشی شدن خانواده، قمار و مانند آن، مردم جوامع صنعتی را به سوی حفظ محیط زیست، ورزش و بهرهبرداری از فرهنگ و تکثیر فرهنگی سوق داده است. بنابراین ما معتقدیم گردشگران آتی ایران هم همین علایق را خواهند داشت. برای آنها اقامت در هتلهایی نظیر هیلتون، که در کشورشان به تعداد زیاد دارند، جذابیتی ندارد. در کشور ما دو عرصه مورد علاقه آنهاست: جاذبههای طبیعی و به ویژه تنوع و گونهگونی فرهنگی ما که در کشورهای اروپایی و حتی کشوری مانند ژاپن هم کمرنگ شده است. از همین رو ما در این طرح کوشیدهایم این جاذبهها را عرضه کنیم.
امیدواریم با شروع خوبی که در سال ۱۳۷۸ داشتهایم، اهداف برنامه پنجساله توسعه را در این زمینه محقق کنیم و در طول این برنامه دو محور پیشگفته و نقاط دیگری را در کل کشور در یک شبکه برای گردشگران داخلی و خارجی آماده و مجهز کنیم.
در سال جاری، ضمن ادامه کار در محور شمال-جنوب و افزودن بر تعداد ابنیه این محور، اقدام در محور شرق به غرب از مشهد تا قصر شیرین را هم آغاز کردهایم. کوششها بر آن است که به جای فاصله ۳۵-۳۰ کیلومتری قدیم که معیار احداث کاروانسراها بوده است، در فواصل ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلومتری بناهای بازمانده از گذشته را شناسایی، مرمت، احیا و تجهیز کنیم و به هم بدوزیم و این هنوز آغاز کار است.
برخی از بناهای مسیر شرق به غرب که در سال ۱۳۷۹ مرمت آنها آغاز میشود عبارتاند از:
- کاروانسرای مهر در سبزوار.
- کاروانسرای رباط شرف در خراسان.
- کاروانسرای گدوک در مازندران.
- یک مجموعه خانه در گرگان.
- یک خانه بزرگ در همدان.
- کاروانسرای ماهیدشت در کرمانشاه.
- کاروانسرای قصر شیرین در قصر شیرین.
نکته مهم دیگری که باید در همینجا به آن اشاره کنم اهمیت زیاد اقتصادی بودن این پروژههاست. معیار انتخاب ابنیه این بوده که امکان پذیرش حداقل حدود ۴۰ نفر، یعنی یک اتوبوس پر، را داشته باشند. به همین دلیل خانههای کوچک انتخاب نشدهاند. سیاست سازمان این است که اداره این مراکز به افرادی با فرهنگ که ارزش کار را درک کنند واگذار شود. هماکنون در بخش خصوصی متقاضیان زیادی داریم که حتی علاقهمند به مشارکت در امر بازسازی و احیا هستند، یا ابراز تمایل کردهاند که خود به طور مستقل در این زمینه اقدام کنند. ما هم استقبال کردهایم و از نظر ایده و نظارت فنی به آنها یاری میکنیم.
در واقع تلاش ما این است که با اجرای این طرح راه را نشان بدهیم و امیدواریم بسیاری از مالکان این نوع ابنیه در سرتاسر کشور با دیدن نمونههای کار و به بار نشستن و اقتصادی شدن آنها به اقدام مشابه علاقهمند شوند. هدف نهایی ما درست همین است، چون معتقدیم فقط با مشارکت فعال مردم میتوانیم میراث گذشته را نجات دهیم و ماندگار کنیم و از این طریق آنچه را که مدتهاست گم کردهایم دوباره بازیابیم.
