در سال ۱۲۷۸ احمدخان دریابیگی، حاکم بوشهر و بنادر خلیج فارس، پس از بازگشت از بندر لنگه بعد از فرونشاندن اغتشاشات آن منطقه، با اشتیاق شدید به آموزش جوانان بوشهر، از انجمن معارف تهران درخواست ناظم و مدیری باتجربه و دانشمند و آشنا به شیوههای نوین آموزش کرد. انجمن معارف به دستور وزیر علوم، شیخ محمدحسین سعادت — فرزند حجتالاسلام شیخ محمدعلی مجتهد، از علما و اعیان منطقه شبانکاره بوشهر، که در مدرسه افتتاحیه تهران ادبیات تدریس میکرد — را به عنوان مدیر و معلم منصوب و برای تأسیس مدرسه سعادت به بوشهر اعزام کرد.۱
مدرسه سعادت همان سال (۱۲۷۸) در بنایی در محله نیدی جنوبی افتتاح شد. پس از مدتی، چون بیشتر شاگردان مدرسه در چهار محله بهبهانی، شنبدی، دهدشتی و کوتی ساکن بودند و رفتوآمد به مدرسه نیدی دشوار بود، به پیشنهاد مدیریت و کارکنان مدرسه و با موافقت دریابیگی، بنایی نزدیک حسینیه کازرونی متعلق به حاج محمدحسین آل صفر اجاره شد و شاگردان به مدرسه جدید منتقل شدند.
بعد از ورود آقایان سعادت به بوشهر، معلمان جدید برای همان چند دانشآموز به تناسب سن و معلومات کلاسهایی در نظر گرفتند، و پس از تهیه میز و نیمکت و صندلی و تختهسیاه، کلاسها را به مرحله ابتدایی، کلاس اول و دوم تقسیم کردند. با تدریس کتابهای جدید ابتدایی به شیوهای که در مدارس رشدیه تهران و دیگر مدارس جدید آن روزگار مرسوم بود، به آموزش الفبای جدید و کلمات آسان و جملات روان و مقداری حساب و نماز و نصایح و حکایات شیرین بچهگانه و کتاب مختصر انوار سهیلی و کتاب جغرافی مختصری پرداختند.۲
تعدادی از تجار و اعیان و اهالی بوشهر که شور ترقی در سر داشتند، و خواستار تعلیم فرزندان خود به سبک نو بودند، و حتی برخی از آنها فرزندان خود را برای تحصیل به کشورهای اروپایی و هندوستان فرستاده بودند، هنگامی که از ورود آقایان سعادت و اقدامات جدید آموزشی آنها مطلع شدند، با آشنایی قبلی نسبت به فضیلت و تقوای آن دو برادر، از تأسیس مدرسه جدید استقبال کردند. عامه مردم بوشهر و به ویژه طبقه فقیر و کمدرآمد نیز از گشایش چنین مدرسهای شادمان شدند. هنوز شش ماهی از تأسیس مدرسه جدید نگذشته بود که اولین جلسه امتحانی برگزار شد، و آقایان علما و تجار و اعیان و مأموران کشوری و لشکری دعوت شدند از نزدیک با پیشرفتهای تحصیلی فرزندان خود آشنا شوند. پیشرفت شگرف دانشآموزان در دروس فارسی، عربی، حساب، جغرافیا و مسائل دینی مایه تعجب و حیرت حاضران شد، و در نتیجه متعهد شدند سالانه مبلغی برای کمک به مدرسه پرداخت کنند. این تحول جدید سبب افزایش کمّی دانشآموزان شد، چنانکه به نوشته مرحوم شیخ عبدالکریم سعادت، یک سال بعد از تأسیس مدرسه عده شاگردان به سیصد و پنجاه نفر رسید.۳
با افزایش تعداد دانشآموزان، خانهای که مدرسه در آن تشکیل شده بود، با آنکه بیش از ده اتاق داشت، گنجایش شاگردان را نداشت. مرحوم دریابیگی در اندیشه ساخت عمارتی متناسب و آبرومند افتاد، و در ضلع جنوب غربی شهر در قطعه زمینی دو هکتاری از اراضی مرحوم ملکالتجّار که به مرحوم معینالتجّار بوشهری واگذار شده بود، شروع به ساختمان کرد. چنانکه وقایعنگار روزنامه حبلالمتین گزارش داده است، کار ساخت مدرسه جدید در ۱۲۷۹ آغاز شد. ساختمان مدرسه مشتمل بر شش کلاس بزرگ، یک سالن و چهار ایوان (راهرو) با سایر اتاقهای مورد نیاز بود، که مدرسه را به نام شاه وقت مظفرالدین شاه قاجار نامگذاری و در تلگرافی از ایشان تقاضای مساعدت مالی کردند، که در نتیجه مبلغ یک هزار تومان به مدرسه کمک مالی کردند.۴
یکی از خدمات ارزشمند فرهنگی مرحوم دریابیگی پیش از انفصال از مقام حکمرانی بوشهر در سال ۱۲۷۹ آموزش زبان انگلیسی به دانشآموزان مدرسه بود، که با توجه به مخالفت اشخاص مغرض و دشمنان علم و دانش جدید در بوشهر از اهمیت والایی برخوردار است. بندر بوشهر که در آن روزگار معتبرترین بندر ایرانی خلیج فارس به شمار میرفت، و اغلب دولتهای بزرگ خارجی در این شهر دارای نمایندگی سیاسی و تجارتخانه بودند و از طرف دیگر اغلب تجار با دولتهای اروپایی و غیراروپایی مراودات تجاری داشتند، نیاز مبرم به فراگیری زبانهای بیگانه به ویژه انگلیسی و فرانسوی سبب شد بارها تقاضای تعلیم زبان انگلیسی برای فرزندان خود کنند.
مردم بوشهر بعد از این تحول بیش از پیش علاقهمند به تحصیل فرزندانشان شدند و مرحوم دریابیگی شاهزاده اسدا... میرزا را به عنوان معلم ریاضی و زبان انگلیسی و فرانسه با حقوق ماهیانه ۱۰۰ تومان که در آن روزگار مبلغ کلانی بود، استخدام کرد و بدین گونه کار تدریس شروع شد.
رضاقلیخان نظامالسلطنه مافی، حکمران جدید بوشهر، برای تداوم کار مدرسه وعده کمک مالی داد اما آنگونه که شیخ عبدالکریم سعادت تأکید میکند، حکمران جدید مایل به فعالیت آموزشی و تربیتی مدرسه سعادت نبود و برخلاف اعمال خیرخواهانه مرحوم دریابیگی:
درنتیجه امور مالی مدرسه بیش از پیش دچار اختلال شد و خطر انحلال مدرسه کاملاً جدی به نظر میرسید. در این زمان اداره امور گمرکات بنادر به مأموران بلژیکی واگذار شده و دو تن از کارکنان معارفخواه گمرک بوشهر مرحوم عبدالحمید خان متینالسلطنه و مرحوم میرزا یانس خان ارمنی معاون رئیس گمرک بعد از دیدار از مدرسه از نزدیک از مشکلات مالی مدرسه آگاه شدند، به مساعدت مدرسه برخاستند و راهکردهای جدید برای تداوم کار مدرسه و انتظام بودجه مدرسه ارائه کردند.
به پیشنهاد مرحوم میرزا یانس خان مقرر شد، از واردات اجناس به گمرک بوشهر عدلی یک شاهی (یک بیستم قران) و از اجناس صادراتی عدلی نیم شاهی (یک چهلم قران) به رسم اعانه دائماً به مدرسه پرداخت شود. تجار بوشهری از این پیشنهاد استقبال کردند و بدین وسیله مدرسه از انحلال و تعطیلی نجات یافت.
بعد از فراز و نشیبهای زیاد به دنبال ارائه طرح کارکنان گمرکات بنادر در زمینه جمعآوری کمکهای مالی به مدرسه، و استقبال تجار و اعیان بوشهری، بودجه مدرسه روز به روز افزایش یافت. به این ترتیب مدرسه سعادت بوشهر در طریق علم و معرفت و آموزش نونهالان گام برمیداشت، و بعد از شش سال موفق شد، مشعل علم و دانش را در اقصی نقاط جنوب ایران منور گرداند.
روزنامه معارف در سال ۱۲۸۶ که هشت سال از گشایش مدرسه سعادت میگذشت، ضمن بیان چگونگی تأسیس مدرسه و تحولاتی که در این مدت بر آن گذشته، به این مسئله اشاره میکند که در این هشت سال، قریب ۵۰ نفر فارغالتحصیل مدرسه در ادارات مهم دولتی به کار مشغول شدند. همچنین درباره چگونگی تکمیل ساختمان مدرسه و هزینههای آن مینویسد: «با وجودی که قریب ۸ هزار تومان خرج بنای آن شده، هنوز از حیث سفیدکاری ناقص و ناتمام است.»۶ در سال ۱۲۸۶ روزنامه معارف تعداد شاگردان مدرسه را ۲۱۰ نفر اعلام کرده.
با تکیه بر اسناد موجود در سال ششم از گشایش مدرسه سعادت، مسئولان مدرسه به درخواست اهالی بنادر، مدرسهای در بندرعباس، مدرسهای در بندر لنگه موسوم به جاوید، مدرسهای در محمره (خرمشهر کنونی) موسوم به خزعلیّه و مدرسهای در اهواز تأسیس کردند. چند سال بعد هم مدرسهای در بحرین برای تحصیل شاگردان ایرانی به همت مسئولان مدرسه سعادت تأسیس شد.
اهمیت مدرسه سعادت بوشهر در تقدّم و تأخر وجودی آن نیست، یعنی برخلاف این بینش غیرتاریخی که مدرسه سعادت دومین مدرسه جدید ایران است، با تکیه بر نوشتار مرحوم میرزا حسن رشدیه و جدول تأسیس مدارس جدید در ایران، اگرچه مدرسه سعادت نهمین مدرسه جدید است؛ اما نقش بالنده این مدرسه در گسترش علم و دانش در اقصی نقاط نواحی جنوب ایران بسیار حیاتی، و اگر مبالغه نشود، در ردیف فعالیتهای علمی آموزشی مدرسه دارالفنون بوده است.۷
مرحوم شیخ عبدالکریم سعادت در اواخر سال ۱۲۹۰ با تصویب هیئت مدیره مدرسه و به درخواست هیئت علمی نجف اشرف به طور موقت برای سرپرستی و مدیریت مدارس علوی نجف اشرف و مدرسه حسینی کربلا و مدرسه اخوت کاظمین رهسپار آن دیار شد، و به مدت ۹ سال خدمات فرهنگی ارزشمندی به دانشآموختگان آن مدارس کرد.
مرحوم شیخ محمدحسین سعادت نیز با شروع جنگ جهانی اول در سال ۱۲۹۴ به دلیل تهدیداتی که از جانب قوای انگلیسی مستقر در بوشهر متوجه ایشان و دیگر وطنپرستان ایرانی بود، عازم شیراز شد، و در آنجا در مدارس رحمت و شفاعیه تدریس کرد. ایشان به دلیل خدمات ارزشمند در زمینه اشاعه علم و فرهنگ در بوشهر و فارس، در دوره چهارم مجلس شورای ملی از طرف مردم لارستان به نمایندگی مجلس انتخاب شد. در پایان دوره نمایندگی خود مجدداً مدت دو سال به ریاست اداره فرهنگ بنادر جنوب منصوب شد، و بعد از دو سال به شیراز برگشت، و بقیه عمر خود را در راه اشاعه علم و معرفت در دبستان شاهپور شیراز سپری کرد.
بعد از بازگشت مرحوم شیخ محمدحسین سعادت به شیراز امور مدرسه سعادت بوشهر برای مدتی تحت سرپرستی مرحوم آقا سید محمدجواد کازرونی منشی و مترجم بانک شاهی و جناب آقا میرزا محمود پیشداد (تعاون) که هر دو از اعضای هیئت مدیره جدید مدرسه سعادت بودند، اداره میشد، تا آنکه مرحوم شیخ محمدتقی فیلسوف مدیریت و سرپرستی مدرسه را به عهده گرفت.
در دوره سرپرستی مرحوم فیلسوف، تحولی شگرف در همه زمینههای علمی، آموزشی و تربیتی مدرسه بهوجود آمد. مرحوم فیلسوف که تحصیلکرده سوربن پاریس بود، و علوم قدیم و جدید هر دو را میدانست، اندکی بعد از شروع کار در مدرسه اقدام به گشایش کارگاهی کرد که در آن واکسسازی، صابونسازی و حرفههای دیگری به دانشآموزان تعلیم داده میشد و موزهای طبیعی نیز راهاندازی کرد که در نوع خود کمنظیر بود. سرانجام بعد از سالها خدمت در مدرسه سعادت بوشهر مرحوم فیلسوف در سال ۱۳۱۰ به دلیل حسادتها و حساسیتها از بوشهر به شیراز رفت و در مدارس آن سامان به تدریس پرداخت.
مدرسه سعادت نیز که تا سال ۱۳۱۳ در اوج ترقی بود، بعد از اینکه از عواید خزانه عمومی محروم شد و زیر نظر دولت قرار گرفت، رفتهرفته سیر نزولی طی کرد و با افول مناظرات علمی، و ترقیات فرهنگی همچون دیگر مدارس دولتی تا امروز به حیات فرهنگی خود ادامه داده است.
۱. مشایخی، عبدالکریم، مدرسه سعادت از چند زاویه، مرکز بوشهرشناسی، با همکاری نشر همسایه، قم: ۱۳۷۷، ص ۱۳.
۲. همان، ص ۱۴.
۳. همان، ص ۱۵.
۴. حبلالمتین، ۲۶ ذیقعده ۱۳۱۸ق / ۱۸ مارس ۱۹۰۱م، سال هشتم شماره ۲۳، ص ۱۶.
۵. مشایخی، عبدالکریم، مدرسه سعادت از چند زاویه، ص ۲۶.
۶. روزنامه معارف، سال ۱۳۲۵ق، ص ۱۰.
۷. سعادت، ص ۱۵.
منابع:
- روزنامه حبلالمتین، ۲۶ ذیقعده ۱۳۱۸ق / ۱۸ مارس ۱۹۰۱م، سال هشتم شماره ۲۳.
- روزنامه حبلالمتین، ۱۰ صفرالمظفر ۱۳۲۰ق / ۱۹ می ۱۹۰۲م، سال نهم، شماره ۲۹.
- روزنامه معارف، سال ۱۳۲۵ق.
- مشایخی، عبدالکریم، مدرسه سعادت از چند زاویه، مرکز بوشهرشناسی، با همکاری نشر همسایه، قم: ۱۳۷۷.
- مشایخی، عبدالکریم، صورتجلسات مدرسه سعادت بوشهر، بنیاد ایرانشناسی شعبه بوشهر، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری بندر بوشهر، ۱۳۹۴.