ایجاد تشکیلات مهندس مشاور در دهۀ سی ناشی از نیاز کشور در آن مقطع به این تشکیلات بود. مهندسانی در رشتههای معماری، راه و ساختمان، مکانیک و برق از دانشگاههای خارج و داخل فارغالتحصیل شده و هر کدام بهتنهایی قادر به حل مسائل مهندسی در رشتۀ خود بودند. اما طراحی ساختمانهای بزرگ، با تأسیسات و تجهیزات فنی جدید، به کار دستهجمعی منضبطی نیاز داشت که دانش و هنری فراتر از دانش تکرشتهای اعضای این همکاری بود. مهندس معمار، سازه، مکانیک و برق بودن یک چیز است و عملآوردن و تحویلدادن «پروژه» یک چیز دیگر.
آمادهسازی «پروژه» کار و حرفه و دانش جدید و پیششرط لازم ساختمانسازی به روش جدید بود که ما آن را نداشتیم و ناچار باید از دیگرانی که داشتند اخذ و وارد میکردیم، و این کار را کردیم. چند شرکت مهندس مشاور از طرف مهندسانی که در شرکتهای خارجی داخل یا خارج کار کرده و تولید پروژه را از ابتدا تا انتها یاد گرفته بودند، تأسیس شد. همچنین نظاماتی ابتدایی برای اینکه دستگاههای دولتی بتوانند با این شرکتها قرارداد ببندند تدوین گردید. تأسیس شرکتهای پیشگام و تدوین نظامات اولیه باعث شد که مهندسان دیگر بهتدریج کار تولید پروژه را از آنها یاد بگیرند و بعداً خودشان دست به تأسیس شرکتهای جدید بزنند. این جریان تا زمان انقلاب ادامه داشت. ارتباط آسان با خارج از کشور هم بسیاری از تحولات تازه در روشهای تولید پروژه را به داخل کشور منتقل میکرد.
جای یک چیز اما در این میان خالی بود، و آن آموزش روشمند شرکتداری و مدیریت فنی و مالی تولید پروژه بود. هرچند شرکتداری و مدیریت پروژه را هر فارغالتحصیل جوانی از راه کار کردن در شرکتهای موجود یاد میگیرد، ولی انواع دستنامه (هندبوک)ها، کتابهای راهنما، دورههای کوتاه و کارگاههای آموزشی، نشریات انجمنهای حرفهای و کنفرانسهای منظم دورهای اگر نباشد، کارآموزی حرفهای به کمال و پختگی و تراز (استاندارد) مطلوب خود نمیرسد.
شرکتهای مهندس مشاور، علاوه بر اینکه ابزار لازم تولید پروژه برای احداث هر گونه ساختماناند، وسیلۀ ضروری تحقق تحولات بزرگ معماری نیز به شمار میروند. خلاقترین معمار و نوآورترین مهندس سازه یا تأسیسات، جز در قالب تشکیلات یک مشاور، قادر به تحقق عملی ایدههای جدید خود نمیشوند. با اجرای هر پروژۀ بزرگ جدید انبوهی از دستاوردهای اجرایی به منصۀ ظهور میرسند که، هرچند بهلحاظی اجزای بسطیافتۀ طرح کلی اولیهاند، تحقق آنها بدون وجود یک جریان کار جمعی چندرشتهای در محیط شرکتی و تحت نظامات خاص تولید پروژه غیرممکن است. تولید ارزشهای خلاقۀ بهدستآمده در توان انفرادی هیچیک از مهندسان نبوده، بلکه محصول انحصاری کار گروهی و البته هنر رهبری مدیریت شرکت است.
بعد از انقلاب، تا سالهای اخیر پروژههای بزرگ اجرا نکردیم. وقتی پروژههای بزرگ اجرا نمیشود، معماری در سطح خردهمعماری باقی میماند؛ نه ذهن رشد میکند نه عمل. البته تعداد زیادی ساختمان عمومی و دولتی، مخصوصاً بیمارستان و دانشگاه، در سراسر کشور ساخته شد، ولی هیچکدام تحولی در معماری و مهندسی به حساب نمیآمدند. مسابقات کتابخانۀ ملی و فرهنگستانها اولین نمایش درگیر شدن با پروژههای بزرگ، و اجرای ساختمان اجلاس سران اسلامی اولین تجربۀ اجرای ساختمان بزرگ و اولین آزمون توان مهندسی و مدیریتی در این زمینه بود.
در عباسآباد، کارگاه و نمایشگاه ساختمانهای بزرگ سالهای اخیر، و ساختمان کتابخانۀ ملی، بزرگترین تجربۀ تولید پروژه و اجرای ساختمان بزرگ بعد از انقلاب است که از یک طرف نشاندهندۀ توان ما در تولید پروژۀ بزرگ و تحقق بخشیدن به فناوریهای جدید ساختمانی و تأسیساتی، و از طرف دیگر مبیّن محدودیت شدید ما در توسعۀ این توانایی برای پاسخگویی به نیاز ساختمانی کشور است. ساختمان فرهنگستانها، که در چند قدمی کتابخانۀ ملی قرار دارد، و اکثر ساختمانهای در حال اجرای عباسآباد، شاهد این مدعایاند.
ساختمانهای مهمانسرای حافظیه، تالارهای همایش مرکز توسعۀ صادرات، مرکز فرهنگی سینمایی اصفهان، مجتمع ورزشی رفسنجان، کانون وکلا، ساختمان نوآور و ساختمان جدید مجلس شورای اسلامی، که از بهترین پروژههای سالهای اخیرند، با وجود ارزشهای بالای معماریشان، هیچکدام تحول اساسی در توان شرکتهای مهندس مشاور به شمار نمیروند.
کار وزارت خارجه در انتخاب مشاوران مشهور و شناختهشده برای طراحی حدود بیست نمایندگی در خارج از کشور، جریان تازهای از فعالیت معماری را به راه انداخت. اجرای کار در کشورهای خارجی مستلزم همکاری با مشاور خارجی و آمادهسازی اسناد و مدارک پروژهها مطابق استانداردهای جهانی تولید پروژه بود. هنوز گزارشی از نتایج این همکاریهای مشاوران ایرانی و خارجی در زمینۀ انتقال روشهای جدید تولید پروژه منتشر نشده است، اما نفس این ارتباط و تمرین آمادهسازی پروژه با استانداردهای جهانی، تحول مهمی است.
مسابقۀ طراحی ساختمان مرکزی صنعت نفت فرصت دیگری بود برای همکاری دفاتر مشاوران ایرانی و خارجی. استفاده از همکاری مشاور خارجی در این مسابقه، هرچند هدف روشن و راهکار مشخصی نداشت، پیامش این بود که حتی تشکیلات بزرگترین دفاتر مهندسان مشاور داخلی برای تولید پروژههای بزرگی که نیاز به احداث آنها یکی پس از دیگری اعلام میشود، کفایت لازم را ندارد؛ و این در حالی است که تشکیلات کارفرمایی بسیار ضعیفتر از تشکیلات مشاوره است، و نقطۀ بزرگ ضعف رویاروی پروژههای بزرگ، ضعف در هر دو نهاد کارفرمایی و مشاوره است، و هر دو نیازمند برنامهریزی جدی برای تأمین نیروهای متخصص و تشکیلات مورد نیاز خود هستند.
دانشکدههای مهندسی با سرعت زیادی مشغول تربیت مهندس در همۀ رشتههای مورد نیاز طراحی و اجرای ساختمان هستند. اما نه دفاتر کوچک و شخصی، و نه اکثر مشاوران رتبهبندیشده — که عملاً تجربه و توانی چندان بیش از دفاتر شخصی ندارند — قادر به انجام دادن پروژههایی هستند که چه در بخش دولتی و عمومی و چه در بخش خصوصی، مقیاسی بهمراتب بزرگتر از پروژههای گذشته دارند. هفتهشت مشاور سرشناس بزرگ، با پشتوانۀ خوب اولیه و کسب تجارب سالهای اخیر و همکاریهای جدیدشان با شرکتهای خارجی، میتوانند به تجهیز تشکیلات و ارتقای سطح خود بپردازند؛ اما اکثر مشاوران رتبهبندیشده بدون برخورداری از یک تحول برنامهریزیشدۀ دستهجمعی و تجدیدنظر اساسی در روشها و تشکیلات، و دستاندازی به منابع جدید نیروی مهندسی و مدیریتی، و البته همراهی و حمایت سازمان مدیریت و برنامهریزی، قادر به طی این مرحله نیستند. از سوی دیگر نیروهای جوان و مستعد و پرشور، چه در میان معماران و چه در میان مهندسان سازه و تأسیسات، قابلیتهای بسیار بالایی از خود نشان میدهند، که اگر هرچه زودتر جذب تشکیلاتی کارآمد نشوند، یا خودشان نتوانند چنین تشکیلاتی به وجود آورند، یا نیرو و استعدادشان در کارهای کوچک حاشیهای تحلیل خواهد رفت یا جذب شرکتهای خارجی خواهند شد.
به نظر میرسد فشار تقاضا برای اجرای پروژههای بزرگ، سدّ بوروکراسی فرسودۀ سازمان مدیریت و برنامهریزی را شکسته و گریزگاهی برای مراجعه به مشاوران خارجی پدید آورده است؛ اما این تصمیمات ممکن است بسیار ناشیانه نیز باشند. سازمان مدیریت و برنامهریزی نباید مداخلهای بیش از تعیین سیاستهای کلی نظام فنی و اجرایی داشته باشد، و باید اجازه دهد تجمع نیروهای باسابقۀ مشاوران و پیمانکاران، با اعتماد به ظرفیت بالای نیروهای جوان و جلب مشارکت آنها، برنامۀ ایجاد تحول در مدیریت طرح و ساخت پروژههای بزرگ ساختمانی مورد نیاز امروز کشور را تهیه و اجرا کنند.
