در ميان مجموعه هاى آرامگاهى بزرگ و پابرجاى ايران، مزار شيخ احمد جام و بناهاى پيرامونى آن در واپسين صفحات شرق ايران، از ويژگى هاى نادرى برخوردار است كه آن را از ديگر مجموعه هاى آرامگاهى متمايز مي كند. اين مجموعه به ياد عارفى ساخته شده كه در اوان جوانى زندگى آشفته سال 18 و غيرمتعارفى داشت، اما بر اثر تحولى روحى به عرفان روي آورد و در ارتفاعات كوهستان هاى پيرامون زادگاهش، نامق، گوشه گرفت و به مطالعة كتاب هاي دينى و تحقيق در حال عارفان پرداخت. شيخ را پس از مرگ در روستاى معدآباد كه بعدها به احترام مزار او گسترش يافت و به تربت جام معروف شد، در عرصه اى باز و در جوار خانقاهش دفن كردند. مزار شيخ احمد جام به رغم ساخت بناهاى مذهبى بزرگ در جوار آن، در اوج سادگى، همچنان زيبايى و ابهت وهم انگيزى دارد. پس از گذشت يك قرن از وفات شيخ، مريدانش كه در ميان آنان حكمرانان و افراد بانفوذ سياسى آن دوران كم شمار نبودند، با احتراز از ساخت بنا بر فراز مزار اصلى، بناهاى باشكوهى در اطراف آن ساختند و محوطة آرامگاهي را گسترش هزار مترمربع در ضلع شرقى 64 دادند. اين مجموعه با وسعت چشمگيرى معادل كيلومترى مشهد و در ميانة محور ارتباطى مشهدـ 165 شهر تربت جام، در فاصلة هرات قرار دارد. بناى تاريخى است كه هر يك در موقعيتي 10 اين مجموعه هم اينك شامل خاص نسبت به مزار قرار دارند. محوطه هاى باز، مساجد كوچك و بزرگ، مدارس دينى، ساختمان هاى مختلف مذهبى، آب انبار و گورستانى پهناور مزار شيخ را چون نگينى احاطه كرده اند. در قلب مجموعه و در فاصلة اندكى با مزار، بنايى به نام گنبدخانه با ايوانى رفيع در جلوى آن قرار دارد. در طرفين ايوان دو بناى عبادتگاهى به نام هاى مسجد كرمانى و مسجد رواق )يا گنبد سفيد( جاى دارند. در جبهة غربى گنبدخانه نيز فضايى موسوم به سراچه، در قسمت شرقى آن مسجد عتيق و در جبهة جنوبى
\\n\\nبناى مسجد جامع جديد واقع شده اند. علاوه بر آن ها، در جبهة غربىِ صحن بزرگِ مقابل ايوانِ مزار بنايى به نام گنبد سبز واقع است كه به مدرسة دينى جلال الدين فيروزشاه تعلق دارد. شبستان گنبددار مسجد جامع جديد، گنبدخانة اصلى و دروازة ورودى مزار در انتهاى صحن بزرگ، هر سه در يك محور قرار گرفته اند. به اين بناها بايد فضاى سردر ورودى و آب انبار ويژة زوار را در مقابل آن افزود. دو خانقاه از امير تيمور در جبهة شرقى مزار، مدرسه اى از علاءالدين محمد
\\n\\nفريوندى )سروزير خراسان در زمان سلطان ابوسعيد( و مدرسة دينى ديگرى در جبهة مقابل مدرسة فيروزشاه ساير بناهايي اند كه در اين مجموعة آرامگاهى ساخته شده اند. تعدد بناها در اين مجموعة وسيع، مجالي براي ارائة توضيح و شرح كامل آن ها فراهم نمى آورد، از اين رو به توصيف چند مورد از بناهاي معتبر و مهم آن اكتفا مى كنيم: سال پس از درگذشت شيخ، گنبدخانة بزرگى با نقشة چهارضلعى، 97 :گنبدخانه به عنوان اولين بناى مجموعه، در كنار مزار او و نه بر سر آن ساخته شد، به همين متر 30 دليل اين بنا مقبرة او تلقى نمى شود. گنبدخانه ايوانى به ارتفاع حدود دارد كه مرتفع ترين قسمت بناست. اين ايوان رو به سوى مزار دارد و در نيمة اول قرن هشتم با كاشى كارى هاى متنوع تزئين شده است. ايوان گنبدخانه دو مؤذنة كم ارتفاع در طرفين دارد. بررسى دربارة نوع مصالح به كاررفته در اين فضا نشان مى دهد كه ديوارهاى گنبدخانه، با ديوار مجاور شرقى آن و رواق، فاقد قفل و بست هاى آجرى و اصطلاحاً هشت گير است. بنابراين به نظر مى رسد گنبدخانه در اصل بناى منفردى بوده. 771 و763 فضاي داخلي بنا به نقاشي هاي رنگين روي گچ مزين است. تاريخ هاي هجرى قمرى كه بر انتهاي كتيبه ها ثبت شده از مرمت بنا در آن سال ها حكايت دارد. يادگاري هايي كه در طول زمان روي ديوارهاي گنبدخانه نوشته شده از گنجينه هاي فرهنگي و ادبي شرق خراسان محسوب مي شود. اشاره به اين نكته ضرورى است كه ساختمان و طرح بناى گنبد، يادآور مقبرة سلطان سنجر در مرو و بقاياى آرامگاه تيمورى مجاور مسجد هرات است كه در ميلادى برپا شد. 1200 سال فضاى ايوان و گنبدخانه محل اجتماع مريدان و فرزندان شيخ بوده است. وجود چله خانه هاى متعدد در داخل اين فضا، كه به جماعت خانه معروف بوده، گواه بر كاركرد خاص آن است.
\\n\\nمسجد كرماني: در جنوب ايوان گنبدخانه مسجدى به نام مسجد كرمانى وجود دارد. اين مسجد كه با درگاهي كوچك به صحن گنبدخانه مرتبط مي شود، با ابعاد متر، محرابى نفيس با گچبرى پركار و ديگر عناصر معماري مذهبي از 17×10/70
\\n\\nشاهكارهاى معمارى قرن هشتم به شمار مى آيد. مسجد كرماني كه احتمالاً در نيمة دوم آن قرن ساخته شده، داراى سه حجرة چله خانه در اضلاع غربى و شرقى و يك شاه نشين در وسط هر ضلع است. سقف اين بنا شامل پنج قسمت است و در جلوى دو شاه نشين شمالى و جنوبى آن كه داراى پوشش نيم گنبدى و مقرنس كارى بسيار زيبايي است، دو تويزه با طاق خوانچه پوش قرار دارند. در فضاي مركزي بنا در، روى چهار تويزة گنبد كوچكى بنا شده كه مرتفع ترين بخش اين مسجد است. نكتة جالب توجه در اين مسجد كوچك و زيبا قرار گرفتن سنگ قبرى مقابل محراب زيباى آن ـ منسوب به استاد كرمانى سازندة محراب ـ وجود سردابى با نقشة مربع در كف مسجد و سه تابوت در آن است كه هويت دفن شدگان در آن ها تاكنون مشخص نشده است.
\\n\\nمسجد رواق يا گنبد سفيد: در ضلع شمالى ايوان بزرگ و به قرينة مسجد متر بنا شده كه از طريق درگاه و يك 4/60×10 كرماني مسجد كوچكى با ابعاد طاق نما به داخل ايوان راه مى يابد. در اين مسجد كه به مسجد »سردر« نيز معروف است، شواهدى دال بر وجود محراب ديده نشده، اما دو شاه نشين در شمال و جنوب دارد كه شاه نشين جنوبى مقرنس كارى زيبايى شبيه مسجد كرمان دارد. كتيبه هايى به خط كوفى، به شيوة نگارش معقلى و به رنگ قهوه اى داخل بنا و ابتداى ورودى آن را آراسته اند. در داخل اين مسجد نيز چند قبر وجود دارد كه دو قبر جاى گرفته در ابتداى ورودى منسوب به دختران شيخ جام و قبر ديگرى به ملك غياث الدين كرت، پادشاه هرات و بانى ايوان، منسوب است.
\\n\\nخانقاه سراچه و مدرسة فريومدى: اين دو بنا كه به احتمال زياد در قرن هشتم هجري قمري ساخته شده اند، روزگاري در محوطه اى در جبهة غربى گنبدخانه قرار داشته اند. هر دو بنا به منظور ايجاد بناهاى جديدتر تخريب شده اند و هم اينك نشان چندانى از آن ها باقى نمانده است.
\\n\\nگنبد و مدرسة فيروزشاهى: در ضلع شمالى مزار شيخ، مدرسة دينى امير جلال الدين فيروزشاه در قالب يك هشتى با گنبدى سبز و دوپوسته جاى دارد. متر است كه 10/5×10/5 گنبدخانة اين بنا فضايي چهارطاقى مربع شكل به ابعاد
\\n\\nچهار شاه نشين و يك محراب در بخش غربى دارد. مهم ترين بخش بنا سقف آن است كه با به كارگيرى سه كنج ها و كاربندى به شيوه اى بسيار بديع و زيبا پوشانده شده و بر فراز آن گنبدى آوگونه جاى دارد.
\\n\\n25/5×19 مسجد عتيق: اين مسجد بنايى است در جنوب غربى گنبدخانه به ابعاد متر، شبستانى گنبددار با پنج رواق دارد و به دوران سلجوقى نسبت داده مى شود. در مسجد عتيق، مسجدي زيرزمينى براى استفادة نمازگزاران در فصل زمستان ساخته شده و در فصل تابستان نيز امكان استفاده از بام آن وجود دارد. اين مسجد شش ستون و نورگيرهايى دارد كه نور اين فضاى زيرزمينى را تأمين مي كنند.
\\n\\nآب انبار و خانقاه: در مقابل در ورودى صحن شمالى مزار شيخ، بنايى كوچك در دو طبقه، كه احتمالاً خانقاه و محل توقف دراويش بوده، و همچنين آب انبارى هجرى قمرى و در دوران 1010 آجرى براى رفاه حال مسافران و زائران، در سال
\\n\\nسلطنت شاه عباس صفوى بنا شده كه هم اينك در فضاى داخلى آن يك كتابخانه و دفترى براى توليت مجموعه تعبيه شده است. در بدنة ايوان كتيبه اى روى گچ و اشعارى با خط نستعليق برجسته و زيباي عليرضا عباسى، خوشنويس شهير دوران صفويه، همچنان باقى مانده است.
\\n\\nمسجد جامع: با ايوانى بزرگ و دو شبستان در طرفين آن و بقاياى يك بناى قديمى و كهن، معروف به مسجد سلطان سنجر، ديگر بناهاي موجود در مجموعه اند. صحن و مجموعة بزرگ بناهاى يادشده در ضلع شرقى به باغى وسيع منتهى مى شود كه هنوز نشانه هايى از روح باغ هاى افسانه اى ايرانى را در خود دارد.
\\n\\nمنابع: آرشيو مطالعات مهندسان مشاور آران، گروه پژوهش معمارى اقليمى ايران.- دايرةالمعارف بناهاى تاريخى ايران در دورة اسلامى ، بخش »بناهاى آرامگاهى«، پژوهشگاه فرهنگ- .و هنر اسلامى
\n